در گفتگو با حمیده چوبک مطرح شد؛
شهر کهن جیرفت ۵ هزار سال قدمت دارد/ گمانهزنی دوباره اتلاف بودجه است
در حالیکه شهر باستانی جیرفت، موسوم به «دقیانوس»، یکی از مهمترین محوطههای باستانشناسی جنوب شرق ایران بهشمار میرود و سالهاست پرونده آن برای تبدیل شدن به یک «سایتموزه» و حتی ثبت جهانی در دستور کار قرار دارد، بار دیگر زمزمههایی از تلاش برای گمانهزنی و در نهایت شهرکسازی در عرصه این اثر تاریخی به گوش میرسد؛ موضوعی که با واکنش تند کارشناسان و باستانشناسان همراه شده است.
به گزارش خبرنگار ایلنا، براساس اخبار منتشر شده، اداره راه و شهرسازی جیرفت که پیشتر در سال ۱۴۰۲ با دریافت مجوزی مشروط اقدام به آغاز عملیات تسطیح در بخشی از عرصه این محوطه کرده بود، پس از برخورد با لایههای باستانی و توقف پروژه، اکنون بار دیگر در تلاش است تا از مسیرهای مختلف مجوز گمانهزنی جدیدی دریافت کند؛ اقدامی که به باور متخصصان، نهتنها غیرضروری بلکه تهدیدی جدی برای بقای یکی از گستردهترین شهرهای باستانی ایران است.
در دقیانوس راه بروید، زیر پایتان تاریخ است
حمیده چوبک، باستانشناس و مسئول تعیین عرصه و حریم شهر باستانی جیرفت که سالها مدیریت کاوشها و مطالعات این محوطه را برعهده داشت در گفتگو با ایلنا، با اشاره به اهمیت شهر کهن جیرفت و ارزشهای تاریخی این محوطه باستانی گفت: دقیانوس اصلاً نیازی به گمانهزنی مجدد ندارد. چون شما در این محوطه راه بروید، زیر پایتان اثر است؛ سفال، آجر، دیوارها و بقایای بناها بهوضوح دیده میشود. شهر کهن جیرفت یک شهر کامل است و اظهر منالشمس است که با یک محوطه باستانی وسیع مواجه هستیم.
چوبک با تاکید بر تداوم استقراری کمنظیر از هزاره سوم پیش از میلاد تا دورههای تاریخی و اوایل اسلام در شهر کهن جیرفت که اکنون به شهر باستانی دقیانوس نیز مشهور شده است، بر لزوم تبدیل این محوطه به سایت موزه و پارک باستان شناسی تاکید کرد.
به گفته این باستانشناس، شواهد بهدستآمده از کاوشها نشان میدهد که این منطقه از حدود پنج هزار سال پیش دارای استقرار انسانی بوده و در دورههای مختلف، بهویژه در عصر مفرغ، دوران تاریخی و سپس دوره اسلامی، به یکی از مراکز مهم شهری و تمدنی تبدیل شده است.
حمیده چوبک توضیح داد: در گمانهزنیها و کاوشهایی که در شهر کهن جیرفت انجام دادیم، آثار دوره مفرغ همزمان با محوطه کنارصندل در آن بهدست آمد. بعد از آن، تداوم استقرار در دورههای تاریخی و اوایل اسلام را داریم. مسجد جامع این شهر که مربوط به دوره صفاریان است و در دوره سلجوقی گسترش پیدا کرده تنها یکی از فضاهای شاخص این محوطه تاریخی است که بیش از شش هزار متر مربع وسعت دارد و نیازمند کاوش های بیشتر است.
او با اشاره به یافتههای معماری و تزئینی در محوطه باستانی دقیانوس یا همان شهر کهن جیرفت گفت: گچبریهای بسیار ارزشمند، خوشنویسیهای درجهیک و ساختارهای شهری منظم از جمله کوچهها، حمامها و شبکههای آبرسانی، نشان میدهد که با یک شهر تاریخی و باستانی کاملا پیشرفته و آباد روبهرو هستیم.
جیرفت؛ حلقهای در شبکه تجارت جهانی
یکی از مهمترین ویژگیهای شهر کهن جیرفت، جایگاه آن در شبکههای تجاری فرامنطقهای بوده است و آنطور که سرپرست تعیین عرصه و حریم این محوطه باستانی به ایلنا گفته است، شواهدی از ارتباط این شهر با چین، هند و حتی ارمنستان بهدست آمده است. برای مثال، ظروف چینی بسیار باکیفیت در این محوطه کشف شده که نشاندهنده سطح بالای ثروت و ارتباطات تجاری این شهر در دوره های تاریخی گذشته است.
او افزود: در متون تاریخی آمده است که بوی درختان نارنج و گردو در شهر میپیچیده و نهرهای آب از میان آن عبور میکرده که کاملا با یافتههای ما از سیستم آبرسانی شهری همخوانی دارد و توانستیم بخشی از این شبکهها را در کاوشها شناسایی کنیم.
به گفته این باستانشناس، وسعت شهر نیز قابلتوجه است. عرصه اصلی که تعیین حریم شده حدود ۱۲ کیلومتر مربع است، اما بر اساس اسناد تاریخی، گستره شهر و روستاهای وابسته به آن تا حدود ۴۰ کیلومتر مربع امتداد داشته است.
چوبک با استناد به منابع تاریخی، به سرنوشت این شهر در قرون میانه اشاره کرده و گفت: در قرن ششم هجری، زمانی که غزها از آسیای مرکزی به مناطق ثروتمند حمله کردند، این شهر هم هدف قرار گرفت. در متون آمده که آنقدر ثروت اینجا زیاد بود که مهاجمان همهچیز را با خود بردند و عملاً خشت از خشت برداشتند. مردم هم بلافاصله بدون آن که اموال و اثاثیه خود را از این شهر بردارند از ترس مهاجمان گریختند.
او این روایت را نشانهای از شکوه اقتصادی و فرهنگی جیرفت در گذشته میداند و تاکید میکند که چنین محوطهای میتواند امروز نیز به یکی از مهمترین قطبهای گردشگری کشور تبدیل شود.
تجربهای که تکرار میشود
بررسیها نشان میدهد که در سال ۱۴۰۲ پروژه شهرکسازی بر عرصه محوطه باستانی شهر کهن جیرفت با مجوز مشروط کارشناسان میراث فرهنگی استان کرمان آغاز شد؛ مجوزی که تأکید داشت در صورت مشاهده آثار تاریخی، فعالیت های عمرانی باید متوقف شود. با آغاز عملیات و تسطیح زمین بهسرعت آثار باستانی در منطقه نمایان شد و پروژه شهرک سازی به دستور وزارت میراث فرهنگی متوقف شد.
یکی از کارشناسان میراثفرهنگی نیز در اینباره به ایلنا گفت: در همان مراحل اولیه، سفالها و شواهد زیادی از استقرار انسانی پیدا و مشخص شد این بخش، احتمالاً کارگاههای صنعتی شهر بوده است، بنابراین ادامه کار متوقف شد.
به گفته این کارشناس، اکنون بار دیگر بحث گمانهزنی مطرح شده است. در حالی که وقتی عرصه و حریم یک اثر بهطور علمی تعیین شده، گمانهزنی مجدد معنایی ندارد. این کار فقط اتلاف بودجه است و نتیجه هم از پیش مشخص است.
کارشناسان تأکید میکنند که بر اساس ضوابط میراثفرهنگی، تعیین عرصه و حریم بهمعنای شناسایی کامل محدوده اثر است و هرگونه مداخله در این محدوده ممنوع است.
به گفته آنها، همانطور که هیچ نهادی نمیتواند در حریم یک جاده ملی بدون مجوز وزارت راه و شهرسازی یا ادارات مسکن و شهرسازی اقدام به ساختوساز یا مداخله کند، در حوزه میراثفرهنگی هم عرصه و حریم آثار دارای ضوابط مشخص است و نقض آن غیرقانونی است.
آنچه امروز در جیرفت در حال وقوع است، صرفاً یک اختلاف اداری یا محلی نیست، بلکه نمونهای روشن از چالش میان توسعه و حفاظت از میراث فرهنگی است؛ چالشی که در صورت تصمیمگیری نادرست، میتواند به نابودی بخشی از تاریخ چند هزار ساله ایران منجر شود.
شهر کهن جیرفت، با لایههای متراکم از تاریخ و تمدن، امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند حفاظت، برنامهریزی علمی و نگاه توسعهمحور مبتنی بر گردشگری فرهنگی است؛ نه پروژههایی که میتواند برای همیشه این میراث بیبدیل را از میان ببرد.
