بلاتکلیفی مجموعه‌داران خصوصی/ از مخازن غایب تا اشیای تکرار نشدنی

به گزارش خبرنگار ایلنا، مجموعه‌داران با اشاره به نبود پناهگاه‌های استاندارد برای نگهداری آثار تاریخی از توزیع آثار در اختیار خود در نقاط مختلف خبر دادند.

سیداحمد محیط‌طباطبایی، رئیس سابق ایکوم ایران در این نشست با اشاره به تفاوت فاحش زیرساخت‌های شهری ایران با کشورهای درگیر بحران گفت: در ایران، کافه‌ها و قهوه‌خانه‌ها جای پناهگاه‌ها را گرفتند و حال مردم را خوب کردند.

او افزود: نبود زیرساخت‌های پناهگاهی و مخازن مناسب برای مجموعه‌دارانی که صاحبان بخشی از سرمایه‌های فرهنگی کشور هستند به فاجعه تبدیل می شود. دولت و مسئولین نباید در قبال میراث‌بانان خصوصی بی تفاوت باشند و از مسئولیت شانه خالی کنند.

۱۴۹ اثر و بیش از ۵۰ موزه آسیب‌دیده

منوچهر لطفی، رئیس انجمن مجموعه‌داران ایران نیز در نشست مجموعه داران و جنگ با ارائه آمار رسمی از خسارت‌های جنگ اخیر گفت: ۱۲ مجموعه‌دار بزرگ از تهران به این نشست دعوت شدند، اما در مجموع ۱۴۹ اثر فرهنگی آسیب دید، بیش از ۵۰ موزه در سراسر کشور خسارت دیده که ۱۷ موزه متعلق به بخش خصوصی آسیب جدی دیده است.

لطفی مهم‌ترین وظیفه یک مجموعه‌دار را «حفاظت از آثار در شرایط عادی و بحران» دانست و هشدار داد: بسیاری از مجموعه‌داران اشیایی را با جان‌کندن جمع‌آوری کرده‌اند اما به دلیل نبود امکانات حفاظتی و نداشتن آگاهی تخصصی، خودشان ناخواسته به آثار آسیب می‌زنند. چون نگهداری این آثار در مکان‌های غیراستاندارد آثاری را که ممکن است قدمت۵۰۰ ساله داشته باشند را نابود می‌کند.

رییس انجمن مجموعه داران افزود: تخمین زده می‌شود حدود ۲ هزار مجموعه‌دار خصوصی در کشور فعال باشند و تا امروز بیش از ۳۰۰ عضو انجمن مجموعه داران ایران آثار خود را در موزه‌های خصوصی به نمایش گذاشته‌اند؛ همان‌هایی که پایه‌گذار اولین موزه‌های خصوصی ایران هستند.

سازهای خاموش و مصیبت حفاظت

مازیار حیدری، نویسنده، موسیقی‌شناس و مجموعه‌دار سازهای تاریخی در روایت شیوه حفاظت از سازهای تاریخی در اختیار خود در دوران جنگ و چگونگی جابه‌جایی این آثار گفت:  مجموعه نفیسی از تارهای قدیمی و انواع سازهای ایرانی و جهانی دارم که دغدغه امروز من این است که مجموعه دارها چه فشاری برای حفاظت از آثار تا یخی در اختیار خود در جنگ متحمل شدند.

این مجموعه دار سازهای تاریخی از دشواری جابه‌جایی سازهای چندصدساله با پوست‌های شکننده در اختیار خود گفت: پوست روی یک ساز ممکن است چند صد سال قدمت داشته باشد که با یک تلنگر از بین می‌رود و باید علاوه بر جابه‌جایی سازهای بزرگ مراقبت ویژه ای از اجزای سازها می شد.

او گفت: در جنگ ۱۲ روزه ناگزیر شدم برخی سازهای تاریخی را به شهرستان بردسکن و کتاب‌ها را در جعبه‌های مخصوص مهمات قرار دهم تا علاوه بر باران زیادی که در طول جنگ شروع به بارش کرده بود، کتاب ها نیز مصون بمانند.

حیدری بر ضرورت تهیه «چک‌لیست بحران» از آثار تاریخی در اختیار مجموعه داران در چند نسخه و قرار دادن آن ها در چند نقطه برای جلوگیری از نابودی یکباره آثار تأکید کرد.

از انفجارهای پاستور تا استرس جابه‌جایی اسناد تاریخی

ناصرالدین حسن‌زاده، دیگر مجموعه‌دار اسناد و کتب خطی در ایران که خانه‌اش در نزدیکی پاستور تخریب شد، یکی از دراماتیک‌ترین روایت‌ها را از استرس حفاظت از اسناد تاریخی خود ارائه داد.

او در نشست «مجموعه داران ایران و جنگ» گفت: همان لحظه اول بمباران، من وارد بحران شدم. منطقه امنیتی اعلام شد و من یک میلیون برگ سند تاریخی داشتم که نمی‌توانستم خارج کنم.

حسن‌زاده که تنها یکی از اسناد او مربوط به دوره قاجار مرتبط با ترفیع درجه نظامی پهلوی اول است، افزود:  پس از بیرون آمدن از شوک اولیه ناشی از اصابت بمب ها، بلافاصله بخشی از اسنادی که احساس می کردم اهمیت بالاتری دارند را در چمدان‌های مختلف ریختم و به خانه فرزندان و اقوام بردم. اما اسناد ارزشمند تاریخی این مجموعه تمامی نداشت و متوجه شدم همه آن ها از اهمیت زیادی برخوردارند.

این مجموعه دار اسناد تاریخی گفت: مجموعه اسناد منتشر شده ای از سخنرانی استاد پورداوود در ۴۰ صفحه بسیار ارزشمند است و وقتی برای پوشه را از میان دو. ناشی از آنجا و گردوخاک یافتم آن را در نقطه ای گذاشتم و گفتم، خداحافظ آقای پورداوود، دفعه بعد اگر زنده بودم می‌آیم و تو را می‌برم. هنوز هم به خانه ام مراجعه می کنم بخشی دیگر از اسناد مجموعه را با خودم به خانه فرزندان و اقوام منتقل می کنم.

عکس‌های تاریخی و نگاتیوهای شیشه ای در ۹۰ متری انفجار

کامران نجف‌زاده، مجموعه‌دار عکس‌های تاریخی با ۲۰ سال سابقه جمع آوری عکس با اشاره به در اختیار داشتن حدود ۳۰۰ هزار عکس تاریخی شامل نگاتیوهای شیشه‌ای از دوران ناصرالدین شاه، بر نقش بی‌بدیل عکس در حفظ هویت ملی تأکید کرد و گفت: خوشبختانه انفجارهایی که در نزدیکی خانه ما اتفاق افتاد آسیبی به مجموعه عکس های تاریخی که در اختیار داشتن وارد نکرد.

او گفت: عکس از جمله اسناد بسیار مهم تاریخی است که اسناد هویتی هستند. یعنی اگر یک خانواده در یک جنگ جان خود را از دست بدهند تنها اسناد هویتی که از آن ها به جا می ماند همین عکس است که می تواند جنبه هویتی داشته باشد.

نجف زاده از وجود ۱۶۰ هزار عکسِ فهرست شده و ۴۰ هزار عکسِ اسکن‌ شده در مجموعه تاریخی خود خبر داد و گفت: مستندسازی آثار از سوی مجموعه دارها موجب می شود که در صورت بروز فاجعه، حداقل اسناد و مستندات آثار باقی بماند و نابود نشود.

 این مجموعه دار عکس های تاریخی به حملات صورت گرفته به انبارهای نفت تهران در منطقه شهران اشاره کرد و گفت: خوشبختانه مجموعه عکس های تاریخی در حملات در امان ماند.

مجموعه‌دارها تنها می‌مانند

شاهین زنوزی، مجموعه‌دار ماکت‌های خودرو با شش هزار قطعه اثر در مجموعه خود با تلخی از مقایسه وضعیت موزه‌های دولتی و خصوصی گفت: موزه‌های زیرمجموعه وزارت میراث فرهنگی در هر شرایطی یک مراقب و متولی برای حفاظت از اموال تاریخی دارند. اما مجموعه‌دار خصوصی چه باید چه بکند؟ بیمه آثار هم یک شوخی است.

این مجموعه دار خواستار تشکیل اتحادیه‌ای قدرتمند از مجموعه‌داران کشور شد تا در مواقع بحرانی از امکانات یکدیگر برای کمک به حفاظت از آثار تاریخی شد. 

سیداحمد محیط‌طباطبایی، رییس سابق ایکوم ایران و عضو فعلی شورای بین المللی موزه ها نیز در تأیید اظهارات این مجموعه دار افزود: بیمه سرقت و آتش‌سوزی برای آثار تاریخی عملاً بی‌معناست؛ چون ارزش این اشیا قابل محاسبه با بیمه‌نامه‌های معمولی نیست. بنابراین موضوع بیمه در میراث فرهنگی با بیمه های عادی تفاوت بنیادین دارد.

رییس انجمن مجموعه داران آثار تاریخی کشور نیز در ادامه این نشست با اعلام این که مجموعه داران ایرانی بدون دستمزد و فقط از روی احساس مسئولیت به جمع آوری و حفاظت از آثار تاریخی کشور می پردازند اعلام کرد: مجموعه داران خصوصی صاحبان موزه های ملی زیرزمینی در ایران هستند و با احساس مسئولیت به نگهداری و حفاظت از آثار تاریخی کشور می پردازند.

درس‌های سن پترزبورگ برای مجموعه داران ایرانی

رضا سمایی، مجموعه‌دار مجلات و آثار تاریخی دهه‌های ۴۰ تا ۷۰، به تجربه‌های موفق حفاظت از آثار تاریخی در جنگ جهانی دوم اشاره کرد و گفت: در سن پترزبورگ (لنینگراد سابق) سه سال بمباران شدید بود، اما تنها سه ساختمان آسیب دید، چون مجسمه‌ها و بناهای تاریخی و کلیساها را با چوب و کیسه‌های شن پوشانده بودند و فاصله بین کیسه های شن و آثار و بناهای را نیز با شن پر کرده بودند تا موج انفجار به بناها آسیب نزند.

او با ارایه این پیشنهاد که امروز پارچه های الیافی استفاده شده در لباس های خنثی کنندگان بمب وجود دارد که قابلیت مقابله با امواج انفجار را دارد خواستار استفاده از این مواد در حفاظت از بناهای تاریخی در جنگ شد.

 سمایی گفت: مشکل امواج انفجار این است که ممکن است ساختمان موزه کاملا سالم بماند، اما شیء تاریخی درون ویترین ها از موج انفجار پودر شوند.

مهدی مرادی، مجموعه‌دار اسکناس‌های تاریخی نیز تجربه موفقی از حفظ آثار در اختیار خود در جنگ اخیر ارائه داد و گفت: خانه من ۹ متر با محل انفجار فاصله داشت. ۳۰ هزار برگ اسکناس از دوره پهلوی اول تا جمهوری اسلامی دارم. خوشبختانه چون آن‌ها را در آلبوم‌های مخصوص و داخل گاوصندوق بسته‌بندی کرده بودم، هیچکدام آسیب ندیدند.

همایون قاسمی، میراث‌بان و مجموعه‌دار ظروف مسی و قوری‌ نیز از طراحی جعبه‌های ضدضربه با پنبه‌های ضد اشتعال و مستندنگاری دو نسخه‌ای از آثار خود برای حفاظت از این آثار از آسیب های جنگ سخن گفت.