تکنیک‌های علوم اعصاب برای کاهش اضطراب و دردهای ناشی از جنگ / رها شدن از دام‌های شناختی راه حل سازش با استرس‌های جنگ

حمیدرضا مهاجرانی در گفت‌وگو با خبرنگار ایلنا، افزود: مواد شبیه مورفین و مخدر تحت عنوان اوپیوئیدها از مغز ترشح می‌شوند و می‌توانند دردهای جسمانی و روانی ناشی از جنگ را تسکین دهند. اما پرسش اینجاست که پس چرا در برخی مواقع به روش‌های درمانی، نیاز پیدا می‌کنیم؟ متأسفانه بعضی مواقع دردها و آلام ناشی از جنگ، خیلی بزرگتر از آن هستند که مغز بتواند با ترشح اوپیوئیدها، آنها را کنترل کند. البته میزان ترشح این مواد ضد درد در بین افراد مختلف، یکسان نیست.

وی به روش‌های کنترل استرس اشاره کرده و ادامه داد: بنابراین می‌توان پیش‌بینی کرد که بعضی از اشخاص در برابر استرس و درد تحمل کمتری داشته باشند. ممکن است که این تفاوت ریشه‌ای و موروثی باشد، اما با همه اینها خبر خوب این است که می‌توانیم با یک سری فرایندها، ترشح اوپیوئیدها در مغز را تقویت کنیم. یکی از این موارد انجام تمرین‌های ورزشی است، به ویژه تمرین‌هایی که با تمرکز بالا همراه هستند، مانند یوگا و مدیتیشن که تأثیرات مثبتی نیز به همراه دارند.

پایبندی به اصول و اعتقادات راهکار کنترل اضطراب

عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران به دیگر راهکارهای کاهش و کنترل استرس و اضطراب اشاره کرده و در این خصوص اظهار داشت: از سوی دیگر تقویت اعتقادات و پایبندی عملی به اصولی که به آنها معتقد هستیم، باعث ترشح این مواد ارزشمند و کاهش اضطراب و درد می شود. حتی رژیم غذایی مناسب می‌تواند باعث تقویت سیستم‌های کنترل کننده اضطراب در مغز شود‌. رژیم غذایی معروف به مدیترانه‌ای، از جمله بهترین رژیم‌های غذایی است.

مهاجرانی به مهمترین مواد غذایی موجود در رژیم غذایی مدیترانه‌ای اشاره داشته و تصریح کرد: رژیم غذایی معروف به مدیترانه‌ای، شامل مصرف مواد غذایی با چربی‌های اشباع نشده همانند گوشت ماهی به ویژه سالمون، میوه‌ها و سبزی‌های حاوی آنتی‌اکسیدان و فیبر بالا از جمله کاهو، کلم و اسفناج و همچنین سیب و انگور است. در نبود این موارد، می‌توان از کشمش، مویز، روغن هسته انگور، سرکه بالزامیک استفاده کرده. همچنین تتقلات نیز در این رژیم غذایی شکل می‌گیرد.

وی به تأثیرات نان سبوس‌دار در کاهش اضطراب اشاره کرده و بیان داشت: در مورد ارزش‌های بالای مصرف سبوس زیاد شنیده‌اید. نکته مهم و جالب، رابطه میکروب‌های مفید روده و کاهش سطح اضطراب است. سبوس‌ها در واقع مواد غذایی مورد استفاده همین میکروب‌های مفید روده هستند. پس می‌توان نتیجه گرفت که اثر مفید و ضد اضطراب و درد نان سبوس‌دار زمانی کامل می‌شود که همراه آن، لبنیات حاوی پروبیوتیک کافی یا همان میکروب‌های مفید روده مصرف شود.

قدرت سازش بیشتر افراد انعطاف‌‌پذیر در برابر استرس‌های جنگ

عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران به موضوع دیگری تحت عنوان طرز تفکر برای کنترل اضطراب به وجود آمده از شرایط جنگی اشاره داشته و در این رابطه تأکید کرد: بخشی از راهکارهای کنترل درد و اضطراب ناشی از جنگ، به طرز تفکر فرد بستگی دارد. افرادی که در افکار و شناخت‌های خود دارای انعطاف‌‌پذیری هستند، قدرت سازش بیشتری در برابر استرس‌های دوران جنگ از خود نشان می‌دهند. موضوعی که از اهمیت بالایی برخوردار است.

مهاجرانی ابراز داشت: افراد دچار ناکارآمدی و انعطاف‌ناپذیری شناختی، یک ویژگی مشترک دارند و این است که افکار و عقاید آنها به گونه‌ای تثبیت شده که حتی با دریافت اطلاعات مفید و ارزشمند جدید هم حاضر به اصلاح افکار منجمد خود نیستند. این فرایند در نهایت شخصیت چنین افرادی را به سمتی می‌برد که اطرافیان از آنها به عنوان متعصب یاد می‌کنند. شیوه استدلال این افراد ممکن است به ظاهر منطقی باشد، اما مشکل آنها در جای دیگری است که باید مورد واکاوی قرار گیرد.

وی اضافه کرد: تفکر متعصبانه خود حاصل اطلاعات ورودی جدید به طرز به شدت فیلتر و سانسور شده به مغز است. به عبارت دیگر خروجی یک استدلال صوری بر روی یک ورودی ناقص و سانسور شده، محصولی ناقص و استدلالی ناموجه شکل خواهد داد. مشکل دوم که باعث یک سویه بودن تحلیل‌های این افراد می‌شود، این است که منطق‌ها و استدلال‌های آنها بر پایه مبناهایی است که خود آن پیش‌فرض‌ها حاصل اطلاعات محدود، غربال و تل‌انبار شده از گذشته در مغز آنها است.

غافل شدن ناخودآگاه افراد انعطاف‌ناپذیر شناختی از علل ریشه‌ای شرایط جنگی

عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران گفت: جالب اینجاست که افرادی با ویژگی‌های انعطاف‌ناپذیری شناختی به طور ناخودآگاه، از علل ریشه‌ای مشکلات و شرایط جنگی غافل می‌شوند. علت چنین تفکر متعصبانه‌ای که ناشی از همین تفکرات است، حداقل از منظر علوم اعصاب به شیوه‌ای خاص بررسی شده است. در حقیقت با الهام گرفتن از دانش و مطالعات اعتیاد می‌توان نتیجه گرفت که تفکر متعصبانه هم‌پوشانی و تشابهاتی با اعتیاد و سایر موارد مشابه دارد.

مهاجرانی به ویژگی‌های شخصیتی این افراد اشاره داشته و افزود: احساس لذت و پاداش در پی تکرار مصرف و مرور افکار بر اثر فعال‌سازی مراکز پاداش و تشویق مغز، درست همانند مغز افراد معتاد، از ویژگی‌های چنین شخصیت‌هایی است. تهدید دانستن نظرها و عقاید مخالف و آنهایی که مانع مرور این افکار متعصبانه می‌شوند، یکی دیگر از ویژگی‌ها این شخصیت‌ها است. دقیقاً مانند معتادی که در برابر منع‌کنندگان از مصرف موادمخدر، موضع‌گیری‌های خشنی از خود نشان می‌دهد.

وی ادامه داد: احساس رضایت و لذت شدید در صورت تأیید توسط گروه مصرف‌کنندگان این افکار مانند مصرف گروهی مواد مخدر، حل کردن مشکلات لاینحل و پیروز شدن در نبردها از طریق خیال‌بافی و توهم و رویا، از دیگر ویژگی‌هایی است که می‌توان برای این شخصیت‌های برشمرد. این افراد در پی کاهش شک، دودلی، عدم قطعیت و پیدا کردن راه‌حل‌های ساده جهت رفع ابهام هستند. در این رابطه باورهای قطعی و متعصبانه می‌توانند به کاهش اضطراب ناشی از ابهام کمک کنند.

افراد متعصب معمولاً دچار ساده‌انگاری در حل مسائل روز هستند

عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران اظهار داشت: مغز در پاسخ به این اطمینان کاذب، در ادامه با شرطی‌سازی افکار، در پی رفتار اعتیادی و نشخوار فکری می‌رود‌. افراد متعصب معمولاً دچار ساده‌انگاری در حل مسائل روز هستند و در نتیجه به راحتی در برابر استرس‌های شدید، غافل‌گیر می‌شوند. این عدم توانایی واقع‌بینانه آنها در پیش‌بینی آغاز و تداوم شرایط جنگی و پیامدهای آن می‌تواند حتی به قیمت از دست دادن جان خود و اطرافیان آنها تمام شود.

مهاجرانی به تقابل تاریخی بشریت به هنگام حیرت در برابر نادانسته‌ها اشاره داشته و در این خصوص تصریح کرد: البته در بطن تاریخ، بشر در مواجهه با پدیده حیرت در برابر نادانسته‌ها، از تکنیک ساده‌سازی و داستان‌پردازی استفاده می‌کرده است. به عنوان مثال زمانی که علم بشر برای توضیح رخدادها و پدیده‌های طبیعی مثل سیل و زلزله و ... کافی نبود، سعی می‌کرد آن را با اسطوره‌ها و تمثیل‌های داستانی روایت کند تا از این طریق از ترس و استرس ناشی از حیرت نادانسته‌ها رها شود.

وی بیان داشت: افراد متعصب در حل مسائل روز به جای استفاده از تحلیل‌های واقع‌گرایانه علمی، از همان تکنیک ساده‌انگاری و نه ساده‌سازی علمی استفاده می‌کنند تا بر حیرت‌های خود غلبه کنند، چرا که راحت‌تر می‌توانند با آن کنار بیایند. اما این تکنیک در روزگار جدید می‌تواند مانند یک مسکن بر ضد خود عمل کند. چرا که وقتی پیامدهای این واقعیت پیچیده، بر خلاف آن انگاره‌های ساده‌سازی شده ظهور می‌کند، این افراد غافلگیر شده و در نتیجه استرس‌های آنها نیز شدیدتر خواهد شد.

رها شدن از دام‌های شناختی راه حل سازش با استرس‌های جنگ

عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران به دیگر منشاءهایی که سبب می‌شود افراد دارای انعطاف‌ناپذیری شناختی با افراد دارای اعتیاد، ویژگی‌های شخصیتی مشترکی داشته باشند اشاره داشته و در این رابطه تأکید کرد: بالاخره شاید از همه مهم‌تر، همان انعطاف‌ناپذیری شناختی باشد. خود این ویژگی مشترک بین افراد متعصب و معتاد ممکن است علاوه بر زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی، ناشی از مشکلات ژنتیکی و اپی‌ژنتیکی یا همان موروثی یا اکتسابی باشد.

مهاجرانی ابراز داشت: اگر افراد صرف‌نظر از نوع اعتقادات و موضع‌گیری‌های خود، بتوانند از این دام‌های شناختی رها شوند، توانایی آنها برای سازش با مشکلات و استرس‌های ناشی از جنگ چند برابر می‌شود و حتی می‌توانند بهتر از دیگران، آینده پیش روی جامعه، کشور و خود را پیش‌بینی کنند. در نتیجه از عوارضی مانند اضطراب، دردهای جسمانی و روانی پیشگیری می‌شود و یا در صورت وقوع غیرقابل اجتناب چنین شرایطی، خود را بهتر با شرایط جدید ناشی از جنگ، سازش می‌دهند.