نفس‌های به شماره افتاده شهر یاقوت‌های سرخ/ 2500 تا 3000 هکتار باغ انار در ساوه خشکیده است

محمودرضا خلیلی در گفت‌وگو با خبرنگار ایلنا، افزود: شهرستان ساوه «پایتخت انار ایران» است و با بیش از 11 هزار هکتار باغ انار، نه تنها بزرگ‌ترین تولیدکننده انار در کشور محسوب می‌شود، بلکه سهم قابل توجهی در صادرات این محصول به بازارهای جهانی ایفا می‌کند. انار ساوه، با طعم ترش‌مزه و دانه‌های درشت و سرخ‌رنگ آن، نمادی از هویت فرهنگی و اقتصادی این شهر است، محصولی که سالانه بین 150 تا 200 هزار تن تولید می‌شود و میلیاردها دلار ارزآوری برای کشور به ارمغان می‌آورد.

وی ادامه داد: اما خشکسالی بی‌سابقه 2 سال اخیر، این هویت و میراث سبز را تا مرز نابودی کشانده است. این بحران نه تنها کشاورزی محلی را آسیب پذیرکرده، بلکه زنجیره‌ای از آسیب‌های اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی را در پی داشته است. بیش از 2500 تا 3000 هکتار باغ، کاملاً خشکیده، هزاران هکتار دیگر در وضعیت بحرانی قرار دارند. همچنین معیشت 10ها هزار نفر در خطر جدی قرار گرفته است. موضوعی که باید با جدیت به آن پرداخته شود تا نفس یاقوت‌های سرخ ساوه بند نیاید و از پا نیفتد.

معاون فنی و اجرایی جهاد کشاورزی شهرستان ساوه اظهار داشت: از دورانی که نگرانی‌ها در خصوص انار ساوه مسائلی مانند تولید ارگانیک یا تصاحب بازارهای بزرگتر در سطح بین‌المللی یا برنده شدن در مسابقه تولید بزرگترین یا سنگین‌ترین انار سال بود، زمان زیادی نگذشته است. حالا نگرانی‌ها با چندین درجه نزول، به سطح مرگ و زندگی برند انار ساوه سقوط کرده است. گویی باید ریه‌های ضعیف این محصول را به دستگاه تنفس مصنوعی وصل کنند تا زنده بماند و سپس برای ادامه زندگی آن چاره‌ای بیندیشند.

خلیلی تصریح کرد: خشکسالی در ساوه ریشه در کاهش شدید بارندگی‌ها، برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی و تغییر اقلیم دارد. در سال آبی گذشته که ابتدای مهر ماه سال 1403 تا ابتدای مهر ماه سال 1404 را شامل می‌شد، بارش‌ها بیش از 40 درصد کمتر از میانگین بلندمدت بوده و سطح آب‌های زیرزمینی در پایین رفتن رکوردزنی کرده است. وسعت اراضی آبی ساوه حدود 66 هزار هکتار است که 21 هزار هکتار آن به باغات اختصاص دارد. انار با سهم 11 هزار هکتاری، ستون فقرات این بخش را تشکیل می‌دهد.

وی به بازدیدهای میدانی و برآوردهای مبتنی بر توزیع نهاده‌ها مانند کود و آب اشاره کرده و در این خصوص بیان داشت: بر اساس روایات مختلف، بین 2000 تا 3000 هکتار باغ در اثر کم‌آبی‌های اخیر خشک شده است. این آمار دقیق GPSدار نیست، اما از خدمات ارائه شده مانند توزیع کود و مدیریت منابع آب استخراج شده است. علاوه بر باغ‌های کاملاً رها شده، حدود 1500 هکتار دیگر در سال جاری برداشت داشته‌اند، اما کیفیت و عملکرد اقتصادی آنها پایین بوده و نمی‌تواند چرخه معیشت در این حوزه را تأمین کند.

تهدید حیات انار ساوه به‌رغم سازگار بودن با اقلیم نیمه‌خشک

معاون فنی و اجرایی جهاد کشاورزی شهرستان ساوه به ویژگی‌های انار و چگونگی سازگاری اشاره داشته و تأکید کرد: انار گیاهی مقاوم و سازگار با اقلیم نیمه‌خشک ساوه است، اما استمرار خشکسالی، حیات درختان کهنسال انار را تهدید می‌کند. در سال جاری، گرمای هوا و کمبود آب باعث تأخیر در برداشت شده و محصول را در معرض آفتاب‌سوختگی و ترکیدگی قرار داده است. خشکسالی در شهرستان ساوه فراتر از یک مشکل آبی است. این یک بحران چندبعدی است که اقتصاد، جامعه و محیط‌زیست را در بر می‌گیرد.

خلیلی به نسبیت حجم باغات انار شهرستان ساوه با بهره‌برداران و ارتباط این فرایند با تأمین معیشت خانواده‌های بهره‌بردار این بخش اشاره کرده و در این رابطه ابراز داشت: هر هکتار باغ انار در شرایط نرمال، معیشت یک خانوار را تأمین می‌کند و درآمدی بالاتر از حقوق پایه کارگری و در حدود 15 تا 20 میلیون تومان به صورت ماهانه فراهم می‌آورد. میانگین مالکیت باغات انار در شهرستان ساوه 2 تا 2.5 هکتار به ازای هر بهره‌بردار است، بنابراین خشک شدن این میزان، چرخه زندگی خانواده‌ها را فلج می‌کند.

وی اضافه کرد: صادرات انار از شهرستان ساوه به کشورهایی مانند روسیه، عراق و اروپا سالانه بیش از 100 میلیون دلار ارزآوری دارد. اقتصاد انار ساوه بیش از 30 هزار خانوار را پوشش می‌دهد و کاهش 20 تا 30 درصدی تولید، مستقیماً بر درآمد کشاورزان و صنایع وابسته مانند بسته‌بندی، حمل‌ونقل و فرآوری تأثیر می‌گذارد. در چنین شرایطی روستاهایی که اقتصاد خانوارهای آنان 100 درصد وابسته به انار است، وارد رکود می‌شوند. بدهی‌های بانکی افزایش می‌یابد و در نتیجه زنجیره تأمین ملی مختل می‌شود.

 از دست رفتن 3000 هکتار باغ، معادل از دست رفتن 5000 شغل مستقیم و غیرمستقیم است

معاون فنی و اجرایی جهاد کشاورزی شهرستان ساوه بر تأثیر مستقیم از بین رفتن باغات انار بر افزایش نرخ بیکاری تأکید کرده و در این خصوص گفت: از دست رفتن 3000 هکتار باغ، معادل از دست رفتن 5000 شغل مستقیم    و غیرمستقیم است و نرخ بیکاری محلی را افزایش می‌دهد. بیکاری تنها دستاورد چنین شرایطی نیست. تجربه ثابت کرده است که از بین رفتن اقتصاد روستاها، افزایش میزان خالی شدن روستا از جوانان، افزایش مهاجرت به شهرها و حاشیه‌نشینی در شهرهای بزرگ، را به همراه خواهد داشت.

خلیلی بر بروز مشکلات اجتماعی متعدد پس از بروز مشکلات اقتصادی تأکید داشته و در این رابطه افزود: از منظری دیگر، افزایش آمار آسیب‌های اجتماعی، افزایش شغل‌های کاذب، افزایش آمار دختران مجرد در روستاها و بسیاری مشکلات و چالش‌ها، از دیگر مضرات و پیامدهایی است که خشکسالی‌ها و در پی آن نابودی باغات انار شهرستان ساوه با خود به همراه دارد. همگی این مشکلات و چالش‌ها از یک ریشه نشأت گرفته‌اند که این ریشه بحران کم‌آبی و مهمتر از آن، مدیریت نادرست منابع آبی نام دارد.

وی ادامه داد: در بدترین سناریو، روستاییان ناگزیر به مهاجرت به شهرهای بزرگ مانند تهران یا اراک می‌شوند، که این امر منجر به خالی شدن روستاها و افزایش فشار بر خدمات شهری می‌شود. آمارهای موجود نشان می‌دهد که در 5 سال اخیر، بیش از 10 درصد جمعیت روستایی ساوه مهاجرت کرده‌اند و این روند با ادامه خشکسالی، به 25 درصد می‌رسد. در چنین شرایطی زنان و جوانان بیشترین آسیب را می‌بینند. کاهش درآمد خانواده‌ها منجر به ترک تحصیل فرزندان و افزایش تنش‌های خانوادگی می‌شود.

ابعاد زیست‌محیطی خشکسالی‌ها و از دست رفتن خاک حاصلخیز ساوه

معاون فنی و اجرایی جهاد کشاورزی شهرستان ساوه به ابعاد زیست‌محیطی خشکسالی‌ها اشاره کرده و اظهار داشت: خشک شدن باغات انار شهرستان ساوه، فرسایش خاک را سرعت می‌بخشد، عدم کشت باعث فرسایش بادی و آبی می‌شود و در نهایت سبب خواهد شد تا خاک حاصلخیز ساوه در حال از دست رفتن و نابودی باشد. تغییر کاربری اراضی کشاورزی به ساخت‌وساز، تنوع زیستی را نابود می‌کند. انار به عنوان گیاهی مقاوم، در حفظ آب و خاک نقش دارد، اما نابودی آن چرخه‌ای از بیابان‌زایی را آغاز می‌کند.

خلیلی تصریح کرد: از منظری دیگر، گزارش‌های زیست‌محیطی نشان می‌دهد که سطح شوری آب‌های زیرزمینی 30 درصد افزایش یافته، که این رخداد بازدهی باقی‌مانده باغات انار شهرستان ساوه را تهدید می‌کند. در مقایسه با سال‌های گذشته، وضعیت وخیم‌تر و بحرانی‌تر است. در سال 1402، کاهش تولید 10 درصدی بود، اما در سال جاری 2 برابر شده است. بدون مداخله در این وضعیت، شهرستان ساوه ممکن است از قطب انار به منطقه‌ای رکودزده تبدیل شود، مشابه آنچه در برخی مناطق یزد رخ داد.

وی بیان داشت: هویت فرهنگی شهرستان ساوه که انار بخشی از آن است، در خطر است. جشنواره انار ساوه، که سالانه هزاران گردشگر را جذب می‌کند، ممکن است به نمادی از گذشته تبدیل شود. در این راستا تحلیل عمیق فنی و میدانی بحران بسیار ضرورت دارد. برای خروج از این شرایط 2 دیدگاه اصلی را می‌توان ارائه داد. دیدگاه نخست حفظ شرایط موجود است و دیدگاه دوم بازسازی اقتصادی است. در این راستا راهکارهای عملی وجود دارد که از حفظ فوری تا بازسازی بلندمدت باغات انار ساوه را شامل می‌شود.

ارائه راهکارهای کوتاه‌مدت برای حراست از باغات انار

معاون فنی و اجرایی جهاد کشاورزی شهرستان ساوه به ارائه راهکارهای کوتاه‌مدت فوری 6 تا 12 ماهه اشاره داشته و تأکید کرد: بهینه‌سازی آبیاری نخستین راهکار است. گسترش آبیاری قطره‌ای و زیرسطحی که مصرف آب را تا ۵۰ درصد کاهش می‌دهد، در مدیریت منابع آبی کمک‌کننده است. جهاد کشاورزی شهرستان ساوه در سال جاری 500 هکتار را تجهیز کرده، اما نیاز به 2000 هکتار بیشتر است. از سوی دیگر باید الگوی کشت را رعایت و از محصولات مقاوم مانند ارقام محلی انار استفاده کنیم.

خلیلی به دیگر راهکارهای کوتاه‌مدتی که می‌توان ارائه داد تا باغات انار شهرستان ساوه حفظ و حراست شوند اشاره کرده و در این خصوص ابراز داشت: حفاظت از محصول با استفاده از مالچ‌پاشی (پوشش خاک با مواد آلی) برای کاهش تبخیر از دیگر راهکارهایی است که در این راستا می‌توان ارائه داد. مدیریت تنش با پاشیدن پودر کائولن (ماده معدنی سفید) روی برگ‌ها برای کاهش دما و جلوگیری از ترکیدگی میوه که در سال‌های گرم گذشته موفق بوده است از دیگر راهکارهای کوتاه‌مدت در این حوزه است.

وی اضافه کرد: همچنین ایجاد سایبان‌های سفید برای مقابله با آفتاب‌سوختگی از دیگر راهکارهای کوتاه‌مدتی است که سبب محافظت از باغات انار شهرستان ساوه می‌شود. این روش‌ها در باغات آزمایشی ساوه، بازدهی محصولات را تا 20 درصد افزایش داده‌اند. حمایت مالی با بخشش حق بیمه باغات آسیب‌دیده و تأمین وام‌های کم‌بهره برای خرید نهاده‌ها از دیگر راهکارهای کوتاه‌مدت است که می‌تواند گره‌گشا باشد. در این راستا دولت می‌تواند بودجه اضطراری تخصیص دهد تا مشکلات کاهش یابد.

ضرورت اجرای راهکارهای میان‌مدت و بلندمدت برای حفظ محصول انار

معاون فنی و اجرایی جهاد کشاورزی شهرستان ساوه به ارائه راهکارهای میان‌مدت یک تا 3 ساله اشاره کرده و گفت: در ارتباط با راهکارهای میان‌مدت، احیای باغات انار با کاشت نهال‌های مقاوم به خشکی مانند رقم واندرفول با مدیریت تغذیه اصولی در 1000 هکتار رها شده، ضروری است. در راهکارهای میان‌مدت، دستورالعمل جهاد کشاورزی شامل فاصله‌گذاری مناسب و کنترل آفات طبیعی است، می‌توان محصولات جایگزین زودبازده مانند پسته یا زیتون را در 20 درصد باغات معرفی کرد، اما انار ساوه حفظ شود.

خلیلی افزود: توسعه صنایع تبدیلی با ایجاد پایانه صادراتی انار در شهرستان ساوه برای فرآوری محصول انار از جمله آبمیوه، رب انار و ...، کاهش وابستگی به صادرات خام، راهکاری است که می‌تواند 2000 شغل ایجاد کند. آموزش و نظارت با اجرای کارگاه‌های آموزشی برای 5000 باغدار در مورد آبیاری هوشمند و کوددهی، با همکاری دانشگاه‌های محلی نیز ضروری است. این موارد از دیگر راهکار‌هایی است که می‌تواند در میان‌مدت به حفظ باغات انار ساوه و در نهایت حفاظت از این محصول کمک کند.

وی به ارائه راهکارهای بلندمدت 3 تا 10 ماهه اشاره کرده و ادامه داد: مدیریت منابع آبی با تکمیل شبکه‌های آبیاری، احیای آبخوان‌ها با تزریق آب باران و ممنوعیت برداشت‌های بی‌رویه از راهکارهای بلندمدت است و بسیار مورد تأکید قرار دارد. به دلیل اهمیت موضوع تنوع‌بخشی اقتصادی، ایجاد مشاغل جایگزین مانند گردشگری انار (اکوتوریسم) و صنایع‌دستی، برای روستاهای آسیب‌دیده بسیار ضروری است. اقتصاددانان می‌توانند مدل‌های بازسازی ارائه دهند، اما پایه آن باید کشاورزی باشد.

خشکسالی شهرستان ساوه زنگ خطری برای تمامی کشاورزی ایران

معاون فنی و اجرایی جهاد کشاورزی شهرستان ساوه بر اجرای سیاست‌های کلان از جمله تحقیق بر روی ارقام ژنتیکی مقاوم و بهره‌گیری از تجربیات جهانی در این حوزه تأکید کرده و اظهار داشت: خشکسالی شهرستان ساوه، زنگ خطری برای تمامی کشاورزی ایران است، اما با اقدامات هماهنگ، می‌توان آن را به فرصتی برای تحول تبدیل کرد. انار ساوه نماد مقاومت است. اگر منابع پایه مانند آب و خاک حفظ شود، در کنار تلاش انسانی و بارندگی مناسب، می‌توانیم به دوران آبادانی باغات انار بازگردیم.

خلیلی با تأکید بر اینکه تأخیر در انجام راهکارهای مناسب شهرستان ساوه را از رنگ انار محروم می‌کند، تصریح کرد: مسئولان استانی و ملی باید این شهرستان را در اولویت قرار دهند. تخصیص آب، حمایت‌های مالی و سرمایه‌گذاری در فناوری یک ضرورت است. چرا که ساوه نه تنها برای انار، بلکه برای اقتصاد ملی، حیاتی است. با اجرای راهکارهای مناسب، می‌توان از فلج اقتصادی در بخش کشاورزی ساوه به خصوص در حوزه باغات انار به احیا رسید و این محصول را دوباره به یاقوت سرخ ایران تبدیل کرد.