استان مرکزی از کهن‌ترین خاستگاه‌های آیین‌های عاشورایی در فلات مرکزی ایران است/عَلَم، نخل، تعزیه و چغچغه؛ چهارسوق عزای حسینی در استان

به گزارش خبرنگار ایلنا، آنچه عزاداری‌های ماه محرم در استان مرکزی را در میان دیگر نقاط کشور متمایز می‌کند، تنوع و غنای آیین‌های بومی و تاریخی عاشورایی این خطه از کشور است. آیین‌هایی که در گذر زمان نه تنها فراموش نشده‌اند، بلکه به بخشی از میراث معنوی این استان تبدیل شده‌اند. بی‌تردید، زنده نگهداشتن این میراث گران‌بهای معنوی، وظیفه‌ای است که بر دوش همگان سنگینی می‌کند. چرا که این آیین‌ها، نه فقط رسوم عزاداری، بلکه شناسنامه فرهنگی و هویت دینی این مرز و بوم هستند.

استان مرکزی یکی از کهن‌ترین خاستگاه‌های آیین‌های عاشورایی و عزاداری‌های ماه محرم در فلات مرکزی ایران است. آیین‌هایی که هر یک با قدمتی چند صد ساله، روایتی از ارادت بی‌پایان مردم این دیار به خاندان و اهل‌بیت عصمت و طهارت (ع) به شمار می‌روند و این روزها بار دیگر در کوچه‌پس‌کوچه‌های شهرها و روستاهای این استان جان تازه‌ای گرفته‌اند. مردم این خطه در دهه اول محرم با برپایی آیین‌های سنتی و بی‌نظیر، حماسه جاویدان کربلا را زنده نگه می‌دارند و بر آن اشک ماتم می‌ریزند.

15 آیین ثبت شده روایت‌گر لحظه‌های عاشورایی

در برخی نقاط استان مرکزی آیین‌های عَلَم‌گردانی و عَلَم‌بَرانی برگزار می‌شود که امتداد همان پرچمداری تاریخی جبهه حق است. نمادهایی که در فرهنگ و آیین‌های عاشورایی، یادآور علمدار کربلا حضرت ابوالفضل‌العباس (ع) و رشادت‌های ایشان هستند و از دیرباز در میان مردم از جایگاهی ویژه و احترامی عمیق برخوردارند. بی‌گمان یکی از شاخص‌ترین آیین‌های استان، مراسم‌های علم‌گردانی و علم‌برانی است که با قدمتی بیش از 300 سال در سطح استان برگزار می‌شود و محرم را قلب‌های مردم زنده نگه می‌دارد.

در برخی مناطق استان مرکزی نخل‌گردانی همچنان شکوه دیرینه خود را حفظ کرده است، آیینی نمادین که ریشه در سوگ جمعی برای تشییع پیکر سیدالشهدا (ع) دارد. آیین نخل‌گردانی نمادی از تابوت حضرت اباعبدالله‌الحسین سیدالشهدا (ع) است. نخل در این آیین‌ها تنها یک سازه چوبی نیست، بلکه نماد بار سنگین مصیبت و وفاداری مردمی است که قرن‌ها این سنت را بر دوش کشیده‌اند. آیین‌هایی که با قدمتی حدود 400 سال و یا در برخی روایت‌ها با دیرینه‌ای همپای با دوره صفویه اجرا می‌شوند.

در برخی مناطق استان مرکزی تعزیه هنوز زنده است. تعزیه نه به عنوان یک نمایش، بلکه به‌مثابه بازآفرینی عاطفی و معرفتی واقعه کربلا هنوز بر قلب‌ها نقش‌آفرینی می‌کند. این آیین با حفظ نسخه‌های اصیل و شیوه‌های سنتی اجرا می‌شود و از نمونه‌های کم‌نظیر شبیه‌خوانی در منطقه است. تعزیه در این استان نه تنها به صورت ثابت، بلکه به صورت سیار نیز اجرا می‌شود. تعزیه سیار حرکتی که در فرایند اجرای آن، کوچه‌ها خود به صحنه روایت حماسه عاشورا بدل می‌شوند و واقعه را بازآفرینی می‌کنند.

در منطقه‌ای دیگر از استان مرکزی چغچغه‌زنی آیین کم‌نظیر و خاص دیگری است که با ضرباهنگ چوب‌ها، ریتمی از اندوه و حماسه را در فضا جاری می‌کند. این مراسم، نمونه‌ای روشن از پیوند میان سنت‌های بومی و مناسک دینی در این استان است. پیوندی که هویت مذهبی این خطه را منحصربه‌فرد کرده است. یک آیین کهن و دیرینه که در عزاداری‌های محرم انجام می‌شود. میراثی معنوی که به دوره تیموریان و صفویه بازمی‌گردد. چغه‌چغه ابزاری چوبی و خراطی‌شده است که عزاداران بکار می‌برند.

عَلَم‌گردانی و عَلَم‌بَرانی یادآور رشادت‌های علمدار کربلا

کارشناس میراث‌فرهنگی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان مرکزی در این رابطه گفت: از میان 15 آیین عاشورایی این استان که در فهرست آثار ناملموس ملی ایران به ثبت رسیده‌اند، 3 آیین مربوط به عَلَم‌گردانی و عَلَم‌بَرانی در 3 منطقه از استان است. روستای هزاوه شهرستان اراک، روستای انجدان شهرستان اراک، محله فَم (عزالدین) شهرستان تفرش، آن دسته از مناطق استان هستند که آیین عاشورایی عَلَم‌گردانی و عَلَم‌بَرانی روزهای دهه اول ماه محرم در آنها اجرا می‌شوند.

اسماعیل شراهی در گفت‌وگو با خبرنگار ایلنا، افزود: در روستای هزاوه، این آیین از غروب آخرین روز ماه ذی‌الحجه با اهتزاز پرچم عزای حسینی آغاز شده و تا دهم محرم ادامه می‌یابد. عزاداران هیئت سادات هزاوه با پوشیدن لباس‌های مشکی و شال‌های سبز، علم را در روستا به حرکت درمی‌آورند. در بالای این علم که ارتفاع آن به 5 متر می‌رسد، دستی نمادین از جنس نقره نصب شده که یادآور رشادت‌های علمدار کربلا حضرت ابوالفضل‌العباس (ع) است. دستی که در روز عاشورا به رنگ طلایی درمی‌آید.

وی به برگزاری آیین مذهبی عَلَم‌گردانی و عَلَم‌بَرانی در منطقه‌ای دیگر از شهرستان اراک اشاره کرده و ادامه داد: در روستای انجدان شهرستان آیین فوق با قدمتی چند صد ساله برگزار می‌شود. در این مراسم، علم‌ها به درب خانه‌ها برده می‌شوند و علم‌گردانان برای صاحب‌خانه دعا می‌خوانند. صاحب‌خانه نیز به رسم نذر، گندم، پول و خواربار به آنان اهداء می‌کند. مردم معتقدند آمدن علم به منزل، خوش‌یمن است و از این رو در ایام محرم منتظر هستند تا علم برای لحظاتی جلوی درب منزل آنها توقف کند.

نخل‌گردانی نمادی از تابوت حضرت سیدالشهدا (ع)

کارشناس میراث‌فرهنگی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان مرکزی اظهار داشت: در محله فَم (عزالدین) شهرستان تفرش نیز آیین عَلَم‌گردانی و عَلَم‌بَرانی با دیرینه و قدمتی حداقل همپای با دوره قاجار برگزار می‌شود. در روز اول ماه محرم، مردم محله با چند علم سیاه به درب خانه‌های صاحبان علم رفته و با نوحه‌سرایی و چاووشی‌خوانی، آنها را به بیرون آوردن علم دعوت می‌کنند. به این ترتیب، تمامی علم‌های یک تکیه تا ظهر روز اول محرم در جایگاه خود در تکیه قرار می‌گیرند.

شراهی به دیگر آیین‌های عاشورایی استان مرکزی اشاره داشته و تصریح کرد: 5 آیین از فهرست آیین‌های عاشورایی این استان که در فهرست آثار ناملموس ملی ایران به ثبت رسیده‌اند، مربوط به آیین‌های نخل‌گردانی است که در 5 منطقه از این استان برگزار می‌شود. این آیین‌ها در شهرستان خمین، شهر نیم‌ور شهرستان محلات، شهر نراق شهرستان دلیجان، محله طرخوران شهرستان تفرش و روستای گرکان شهرستان آشتیان برگزار می‌شود. آیین‌هایی که هر کدام با شیوه خاص خود به نمایش گذاشته می‌شوند.

وی به فرایند برگزاری مراسم نخل‌گردانی اشاره کرده و بیان داشت: آیین نخل‌گردانی که نمادی از تابوت حضرت سیدالشهدا (ع) است، در روز عاشورا در مناطق عنوان شده با شکوه خاصی برگزار می‌شود. این آیین‌ها در برخی مناطق با قدمتی حدود 400 سال و در برخی مناطق دیگر با دیرینه‌ای همپای با دوره صفویه اجرا می‌شوند. این آیین نمادین از صبح روز عاشورا با بیرون آوردن نخل از جایگاه آغاز شده و تا ظهر عاشورا در خیابان‌های اصلی به حرکت درمی‌آید و در کوچه‌های بافت قدیم چرخانده می‌شوند.

تعزیه یا شبیه‌خوانی بازآفرینی عاطفی و معرفتی واقعه کربلا

کارشناس میراث‌فرهنگی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان مرکزی تأکید کرد: 6 آیین از فهرست آیین‌های عاشورایی این استان که در فهرست آثار ناملموس ملی ایران به ثبت رسیده‌اند، مربوط به آیین‌های اجرای مراسم تعزیه یا همان شبیه‌خوانی است. 2 آیین تعزیه‌خوانی در شهرستان اراک اجرا می‌شود و 4 آیین دیگر تعزیه‌خوانی در شهرستان تفرش، روستای وفس شهرستان کمیجان، روستای گرکان شهرستان آشتیان، روستای اردمین شهرستان ساوه، به مرحله اجرا در می‌آیند.

شراهی به فرایند برگزاری آیین تعزیه در استان مرکزی اشاره کرده و در این خصوص ابراز داشت: تعزیه بازآفرینی عاطفی و معرفتی واقعه کربلا است. این آیین در شهرستان تفرش، روستای وفس شهرستان کمیجان، روستای گرکان شهرستان آشتیان، روستای اردمین شهرستان ساوه، به صورت ثابت برگزار می‌شود و یادآور عزاداری‌های ایام محرم است. اما تعزیه در شهرستان اراک به 2 صورت ثابت و سیار برگزاری می‌شود و به همین دلیل است که 2 آیین در حوزه تعزیه‌خوانی مربوط به این شهرستان است.

وی اضافه کرد: تعزیه سیار در بازار تاریخی اراک، از دیگر آیین‌های کهن و کم‌نظیر استان مرکزی است که قدمت آن به 200 سال پیش بازمی‌گردد. در این آیین، 2 گروه تعزیه‌خوان از 2 محله قدیمی «قلعه» و «حصار» وارد بازار می‌شدند و برای آنکه صدای گروه اول مزاحم گروه بعدی نشود، فاصله بین آنها را با پرچم‌ها و چلچراغ‌ها مشخص می‌کردند. در اجرای این تعزیه، ابتدا ورودِ نخستِ نقاره‌زنان و شترها به بازار است و پس از آن گروه سینه‌زنان و شبیه‌خوانان وارد می‌شوند و راسته بازار را می‌پیمایند.

چغچغه‌زنی آیینی کهن در روستای تاریخی انجدان

کارشناس میراث‌فرهنگی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان مرکزی به پانزدهمین آیین عاشورایی استان اشاره کرده و گفت: آیین منحصربه‌فرد چغچغه‌زنی روستای تاریخی انجدان شهرستان اراک، از کهن‌ترین و دیرینه‌ترین آیین‌های مذهبی این خطه در ایام عزاداری‌های محرم است. میراثی معنوی که به دوره تیموریان و صفویه بازمی‌گردد. چغه‌چغه ابزاری چوبی و خراطی‌شده است که عزاداران بکار می‌برند. مردم روستای انجدان با این آیین سوگوارانه یادآور مظلومیت اسرای کربلا هستند.

گزارش: شایسته سلامی