مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مکگیل- دانشگاه تهران منتشر کرد:
بازخوانیِ نهضت ترجمه؛ حلقههای مفقوده در انتقال فلسفه یونان به عالم اسلام؛ از شهروندِ آتنی تا رعیتِ بغداد
کتاب «بازخوانیِ نهضت ترجمه؛ حلقههای مفقوده در انتقال فلسفه یونان به عالم اسلام؛ از شهروندِ آتنی تا رعیتِ بغداد» نوشته امیرحسین ساکت و رضا مختاری خوئی توسط مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مکگیل- دانشگاه تهران منتشر شد.
به گزارش خبرنگار ایلنا، کتاب «بازخوانیِ نهضت ترجمه؛ حلقههای مفقوده در انتقال فلسفه یونان به عالم اسلام؛ از شهروندِ آتنی تا رعیتِ بغداد» تالیف امیرحسین ساکت (استاد فلسفه یونان دانشگاه شهید بهشتی و مترجم برخی آثار یونانی پروکلوس) و رضا مختازی خوئی در 250 صفحه و در قطع وزیری توسط موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مکگیل – دانشگاه تهران منتشر شد و از خرداد ماه آماده توزیع است.
این کتاب، پژوهشی درباره یکی از مهمترین رویدادهای فکری تاریخ، یعنی انتقال میراث فلسفی یونان به جهان اسلام است و میکوشد به سراغ نقاط تاریک و کمتر دیدهشده نهضت ترجمه برود. جریانی که همواره بهعنوان یکی از درخشانترین ادوار تبادل فرهنگی شناخته میشود، اما به نظر میرسد هنوز تمام زوایای این رویداد بزرگ تاریخی واکاوی نشده است.
این کتاب با نگاهی تحلیلی و تاریخی، نهضت ترجمه را نه صرفاً یک انتقال زبانی، بلکه فرآیندی پیچیده در پیوند میان ضرورتهای معرفتی، زمینههای سیاسی، حمایتهای مادی و معنوی، و نقش مترجمان برجسته بررسی میکند؛ فرآیندی که در نهایت، زمینهساز شکلگیری زبان فلسفی در جهان اسلام شد.
نویسندگان در این اثر، مسیر جندیشاپور را که پیشدرآمد ایرانیِ نهضت ترجمه است تا بغداد ردیابی کرده و نشان میدهند که چگونه میراث فلسفی یونان، در بسترهای مختلف فرهنگی و سیاسی بازخوانی و دگرگون شد. در بخشهای مختلف کتاب، موضوعاتی همچون ماهیت نهضت ترجمه، سرآغاز مواجهه خلافت اسلامی با میراث یونانی، حامیان ترجمه، مترجمان اثرگذار، و تفاوتهای ساختاری فلسفه یونان و اندیشه اسلامی مورد بررسی قرار گرفته است.
برخلاف دیدگاه رایجی که نهضت ترجمه را یک جنبش علمیِ صِرف میداند، این کتاب نشان میدهد که انگیزههای پشت این حرکت، فراتر از کسب دانش، ریشه در نیازهای سیاسی و ایدئولوژیکِ متولیان آن داشت. نخستین توجهها به ترجمه در میان برخی حکّام اموی، با هدف استفاده از علوم غیبی مانند نجوم و کیمیا در پی سرخوردگیهای سیاسی آغاز شد. این رویکرد در عصر عباسیان نیز برای تحکیم قدرت و اقناع تودهها با تمرکز بر متونی خاص ادامه یافت.
فلسفه یونان نه بهطور مستقیم بلکه به واسطه مترجمان مسیحی و ستارهپرستان حرّانی به جهان اسلام رسید. در آغاز، مترجمانِ حرفهای چندانی وجود نداشتند و برخی با تسلط ناکافی بر زبان یونانی به این کار میپرداختند. اما با افزایش تقاضا و حمایت مالی، ترجمه به شغلی پرسود و مترجمان به نخبگان فکری تبدیل شدند.
این نوشتار همچنین نهضت ترجمه در جهان اسلام را با برخورد جهان مسیحیت با فلسفه یونان مقایسه میکند و نشان میدهد در حالی که فلاسفه در امپراتوری بیزانس به دلیل مترادف شدن فلسفه با کفر و بتپرستی، با تحریم و مخالفت شدید مسیحیان مواجه بودند، نهضت ترجمه در جهان اسلام به دلیل انگیزههای سیاسی، امکان مواجههای آزادانهتر با میراث یونانی را فراهم آورد و زمینه را برای اختلاط دین و فلسفه هموار ساخت.
این اثر همچنین به پرسشهایی از این دست پاسخ میدهد: چرا مسیحیان نسطوری و ستارهپرستان حرّانی اصلیترین مترجمان نهضت ترجمه بودند؟ چرا با وجود ترجمه دقیق آثار ارسطو، تقریباً هیچ اثر مستقیمی از افلاطون به عربی ترجمه نشد؟ و چرا لازم بود فلاسفه مسلمان، "الجمع" بنویسند و افلاطون و ارسطو را آشتی دهند؟
این کتاب، مسیر پرفراز و نشیب اندیشههایی را رهگیری میکند که بعدها ماهیت فلسفۀ اسلامی را شکل داد؛ مسیری که در آن مفاهیم فلسفی از بستر دولتشهرهای یونانی جدا شده و در فضای سیاسی و اجتماعی خلافت عباسی بازآفرینی میشوند. عنوان جذاب بخش دیگر کتاب، «از شهروندِ آتنی تا رعیتِ بغداد»، بهخوبی نشاندهندهی رویکرد جامعهشناختی و سیاسی-تاریخیِ اثر به مسألهی ترجمه است. نویسندگان در این بخش بررسی میکنند که چگونه تغییر بستر فرهنگی و سیاسی، معنای مفاهیم بنیادین را در جریان ترجمه دگرگون کرد و چرا در فلسفه اسلامی، «فلسفه سیاسی» به معنای یونانی آن شکل نگرفت.
بررسی بسترهای شکلگیری نهضت ترجمه، چرایی موافقت رومیان با انتقال کتب فلسفی به عالم اسلام، پیامدهای ترجمههای غیردقیق، بررسی ادعای افزایش مسائل فلسفه یونان از دویست به هفتصد مسأله در فلسفه اسلامی، چالشهای فلسفه سیاسی فارابی، جریانهای فکری همزمان با نهضت ترجمه در غرب، و در نهایت بررسی چرایی افول این نهضت از دیگر مباحث کتاب است.
دپارتمان مطالعات اسلامی دانشگاه مکگیل- دانشگاه تهران، در تاریخ ۱۴ دی ۱۳۴۷، ۴ ژانویه ۱۹۶۹ با حضور رئیسِ وقت دانشگاه مکگیل به همراه دکتر مهدی محقق بعنوان استاد دانشگاه تهران و دانشگاه مکگیل تأسیس شد. این مؤسسه طی ۵۷سال، حدود ۱۰۰جلد شامل تصحیح نسخ خطی، تألیف، و مجموعه مقالات به زبانهای انگلیسی، عربی و فارسی منتشر کرده است.
