گزارش میدانی ایلنا از چهره عریان فقر در خیابان «فرهنگ حسینی» تهران:
فرودستان کلیه و مغز استخوان می‌فروشند/ آگهی فروش اعضای حساس بدن از فرط ناچاری!
مردی ۴۵ساله است، شغل آزاد داره و از نظر جسمی کاملاً سالمه؛ نه اعتیاد داره، نه سیگار می‌کشه و نه مشکل خاصی از نظر سلامتی. اما اخیراً همه زندگیش رو از دست داده و به بحران مالی شدیدی خورده. الان مجبور شده بره سمت پرند زندگی کنه و حتی برای تأمین پول رهن خونه هم کم آورده. قبلاً حوالی ولیعصر زندگی می‌کرد. حالا می‌خواهد کلیه‌اش را بفروشد...
به گزارش خبرنگار ایلنا، طی روزهای گذشته، ویدیویی با عنوان «یکی از غم‌انگیزترین تصاویر آبان‌ماه» در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست شد. در این ویدیو، مردی در گوشۀ خیابان ایستاده و بنا بر توضیحات منتشرشده همراه فیلم، برای فروش کلیۀ خود به دنبال مشتری می‌گردد؛ تصویری از انسانی که ظاهراً راهی دیگر برای تأمین نیازهای مالی خود جز واگذاری بخشی از جسم نحیفش پیدا نکرده است.
ایلنا مستقلاً امکان تأیید هویت و وضعیت این مرد را ندارد، اما انتشار این تصویر ما را به خیابان‌هایی در مرکز تهران کشاند؛ جایی که روی دیوارها و درهای فلزی، شماره تلفن کسانی دیده می‌شود که برای فروش اعضای بدن خود آگهی گذاشته‌اند.
خیابان یا حراجی بدن فرودستان؟
در یک روز بارانی و زیر آسمانی ابری و گرفته‌ی تهران بزرگ، راهی خیابان فرهنگ حسینی تهران شدیم؛ خیابانی که بسیاری آن را با نام «خیابان کلیه» می‌شناسند. روی دیوارها، درهای فلزی و حتی بخش‌هایی از ساختمان‌ها، شماره تلفن و آگهی فروش اعضای بدن به چشم می‌خورد. کمتر نقطه‌ای از خیابان، از این نوشته‌ها خالی مانده است.
شهرت این خیابان بی‌دلیل نیست؛ حضور یک مرکز درمانی وابسته به شهرداری و «انجمن خیریۀ حمایت از بیماران کلیوی» در این محدوده، در کنار انبوه آگهی‌ها، به این خیابان چهره‌ای متفاوت داده است. آگهی‌ها فقط به کلیه محدود نمی‌شوند؛ نام کبد، مغز استخوان و اعضای دیگر بدن نیز میان نوشته‌ها دیده می‌شود.
البته چنین آگهی‌هایی در نقاط دیگر تهران هم وجود دارند، اما تراکم آن‌ها در خیابان‌های فرهنگ حسینی و والی‌نژاد توجه هر رهگذری را جلب می‌کند.
قدم‌زدن در این خیابان‌ها فقط مواجهه با چند آگهی روی دیوار نیست؛ پشت هر شماره تلفن، انسانی قرار دارد که زیر فشار بدهی‌های کمرشکن، هزینۀ مسکن و تنگنای معیشت، فروش بخشی از بدنش را راهی برای جبران کسری زندگی می‌بیند. این دیوارها فقط محل نصب آگهی نیستند؛ هرکدام نشانی از گرفتاری مالی خانواده‌ای هستند که به آخر خط رسیده است.
اهدای داوطلبانۀ عضو برای نجات جان بیماران اقدامی ارزشمند است، اما وقتی اجبار اقتصادی به میان می‌آید، دیگر نمی‌توان فروش عضو را صرفاً یک انتخاب شخصی دانست. میان کسی که با انگیزۀ «کمک به یک بیمار» عضوی از بدنش را اهدا می‌کند و فردی که «برای پرداخت بدهی یا حفظ سرپناه خود» به فروش آن روی می‌آورد، تفاوتی اساسی وجود دارد.
خریدوفروش اعضای بدن با هدف پیوند، پدیده‌ای منحصر به ایران نیست و در کشورهای مختلف نیز به شکل‌های گوناگون وجود داشته است؛ اما آنچه در خیابان‌های «فرهنگ حسینی» پیش چشم عابران قرار می‌گیرد، تصویری عریان از پیوند فقر، نیاز درمانی و بازار اعضای بدن است. در این خیابان، هم بیمارانی به دنبال عضو پیوندی برای نجات جان عزیزانشان هستند و هم افرادی برای حل مشکلات مالی خود حاضرند بخشی از بدنشان را واگذار کنند. نیاز این دو گروه در نقطه‌ای به هم می‌رسد؛ جایی که سلامت انسان، در کنار بدهی و هزینۀ زندگی، به موضوع مذاکره بر سر پول تبدیل می‌شود.
بعد از گشت و گذاری غمگین در این خیابان، زمانی که از انبوه آگهی‌های فروش عضو و تنوع آن‌ها به حیرت دچار شدیم، با تعدادی از این افراد ارتباط گرفتیم و پای صحبت کسانی نشستیم که هرکدام به دلیلی متفاوت، از بدهی و چک گرفته تا ازدست‌دادن خانه و تأمین هزینۀ زندگی، به فروش بخشی از بدن خود فکر می‌کنند. در میان آن‌ها، کارگر ساختمانی، پیک موتوری، مردان شاغل در مشاغل آزاد و افرادی با سنین متفاوت دیده می‌شوند. هرکدام نیز متناسب با نیاز مالی خود، مبلغی برای فروش عضو در نظر گرفته‌اند. تعدادی از این روایت‌ها در ادامه می‌خوانید.
روایت اول؛ راهنمایی یکی از کارکنان بیمارستان برای پیدا کردن فروشنده
«بیمارستان صدرا» در انتهای خیابان فرهنگ حسینی و در مجاورت محل مورد بررسی قرار دارد. یکی از کارکنان این بیمارستان، مسیر پیدا کردن فروشندۀ کلیه را توضیح می‌دهد:
«اگر وارد خیابانی بشی که انجمن حمایت از بیماران کلیوی توش قرار داره، روی در و دیوار پر از شماره تلفنه. اگر بخوای از مسیر رسمی اقدام کنی و توی صف بمونی، ممکنه تا چهار سال هم نوبتت نشه. کسی که بیمار داره نمی‌تونه این همه مدت ریسک کنه و منتظر بمونه؛ برای همین خیلی‌ها سراغ خرید کلیه می‌روند.»
او درباره تقاضا و قیمت کلیه گروه‌های مختلف خونی می‌گوید:
«قیمت‌ها معمولاً زیر سه، چهار میلیارد تومن نیست. البته برای گروه خونی O مثبت شاید با ۸۰۰ میلیون هم بشه کلیه پیدا کرد، اما برای گروه‌های خونی خاص و کمیاب، قیمت به چهار، پنج میلیارد هم می‌رسه.
وقتی که از خواستگاه اجتماعی و اقتصادی فروشندگان اعضای بدن و حضور واسطه‌ها از این کارمند بیمارستان پرسیدیم، چنین پاسخ می‌دهد:
من خودم واسطه یا فروشنده‌ای رو نمی‌شناسم. بهتره مستقیم با این آدم‌ها صحبت کنی و خودت به توافق برسی. بیشترشون کارگر و آدم‌های گرفتار مالی هستن؛ معمولاً هم از نظر جسمی سالم‌اند. اگر فروشنده منصف باشه، شاید بتونی باهاش سر قیمت کنار بیای و تخفیف بگیری.»
روایت دوم؛ پیک موتوری ۳۰ساله و بدهی‌هایی که تسویه نمی‌شوند
یکی از افرادی که برای فروش کلیه آگهی گذاشته، مردی ۳۰ساله و ساکن تهران است که با پیک موتوری کار می‌کند. او پیش‌تر مشتری داشته، اما مبلغ پیشنهادی برایش کافی نبوده است:
«۳۰ سالمه و توی تهران پیک موتوری کار می‌کنم. قبلاً مشتری پیدا شده بود و می‌خواست یک میلیارد و ۵۰۰ میلیون تومن بابت کلیه‌ام بده. قرار بود بیمه هم ۲۰۰ میلیون تومن پرداخت کنه، اما یک میلیارد و ۷۰۰ میلیون تومن هم کارم رو راه نمی‌انداخت. برای همین قبول نکردم. کلیه‌ام سالمه و خودم هم جوونم. از طرفی بابت بدهی پول لازم دارم و نمی‌خوام به‌خاطر نیاز مالی، عضوم رو به هر قیمتی بفروشم. برای همین زیر سه میلیارد و ۵۰۰ میلیون تومن نمی‌فروشم؛ کمتر از این مبلغ به دردم نمی‌خوره.»
این مرد جوان در ادامه پیشنهاد می‌کند که به خاطر صف طولانی متقاضیان دریافت عضو، بهتر است که از مجاری دیگر به دنبال کلیه بود. او توضیح می‌دهد: «اگر از طریق بیمارستان اقدام کنیم، باید من و خریدار با هم بریم بیمارستان و رضایت‌نامه امضا کنیم. اما اگر بیمارستان بخواد شما رو توی فهرست انتظار بذاره، ممکنه شش ماه تا یک سال طول بکشه تا با اون قیمت دولتی کسی پیدا بشه.»
این مرد جوان، کار روزانه‌اش را با موتور می‌گذراند و برای تسویۀ بدهی‌هایش به فروش کلیه فکر می‌کند. برای او، فروش کلیه راهی برای رسیدن به رفاه بیشتر نیست؛ مبلغی مناسب می‌خواهد تا بتواند از زیر بار بدهی خلاص شود.
روایت سوم؛ فروش کلیه برای تأمین پول رهن خانه در پرند!
در تماس با فرد دیگری که آگهی فروش کلیه منتشر کرده، متوجه شدیم شماره درج‌شده متعلق به خود متقاضی نیست. فرد پاسخ‌دهنده می‌گوید برای کمک به یکی از آشنایانش آگهی گذاشته است؛ مردی ۴۵ساله با شغل آزاد که به‌تازگی بخش بزرگی از زندگی قبلی خود را از دست داده است:
«این آگهی رو برای کمک به یکی از آشنایانم گذاشتم. مردی ۴۵ساله است، شغل آزاد داره و از نظر جسمی کاملاً سالمه؛ نه اعتیاد داره، نه سیگار می‌کشه و نه مشکل خاصی از نظر سلامتی. اما اخیراً همه زندگیش رو از دست داده و به بحران مالی شدیدی خورده. الان مجبور شده بره سمت پرند زندگی کنه و حتی برای تأمین پول رهن خونه هم کم آورده. قبلاً حوالی ولیعصر زندگی می‌کرد. شماره خودم رو به‌جای شماره اون گذاشتم، اما کسی که قصد فروش کلیه داره اونه. راستش من نمی‌دونم قیمت متعارف چقدره. شما باید پیشنهاد بدید، فقط مبلغی باشه که بتونه گرهی از کار این بنده‌خدا باز کنه.»
در این روایت، مسئله فقط نیاز به پول نیست؛ مردی که پیش‌تر حوالی ولیعصر زندگی می‌کرده، حالا برای تأمین پول رهن خانه در پرند، با مشکل روبه‌روست. او برای عبور از این تنگنای مالی، ناچاراً به فروش اعضای بدنش فکر می‌کند.
روایت چهارم؛ کارگر سنگ‌کار و آگهی فروش چند عضو بدن
یکی دیگر از افرادی که برای فروش عضو آگهی گذاشته، کارگر ساختمانی ۳۳ سالهای است که علاوه بر کلیه و کبد، از فروش مغز استخوان نیز صحبت می‌کند:
«برای فروش مغز استخوان چهار میلیارد تومن می‌خوام. برای کبد و کلیه هم آگهی گذاشتم. همۀ آزمایش‌های چکاپ و مدارک سلامت رو هم دارم و از نظر جسمی کاملاً سالمم. ۳۳ سالمه و سنگ‌کار ساختمانم. کمتر از این مبلغ نمی‌تونم بفروشم.»
برای یک کارگر ساختمانی، به‌ویژه سنگ‌کار، سلامت جسمی و توان بدنی، سرمایۀ اصلی اشتغال است. او با همین توان جسمی کار می‌کند و پول درمی‌آورد اما حالا برای جبران کسری زندگی به فروش بخشی از همان بدن فکر می‌کند. در این روایت، مسئلۀ معیشت از کمبود درآمد فراتر می‌رود: کارگری که ابزار اصلی کارش بدن اوست، برای تأمین هزینه‌های زندگی به معامله بر سر سلامت خود رسیده است.
روایت پنجم؛ فروشنده‌ای که ۳۰ درصد زیر قیمت می‌فروشد
مرد دیگری با حدود ۵۸ سال سن و شغل آزاد، برای پرداخت یک چک ۷۰۰ تا ۸۰۰ میلیون تومانی به دنبال مشتری است. او می‌گوید حتی حاضر است عضو بدنش را پایین‌تر از قیمت متعارف بفروشد:
«راستش زیاد از قیمت‌ها خبر ندارم و اصلاً نپرسیدم. چند وقت پیش شماره‌ام رو روی دیوارهای اون کوچه نوشتم و از اون موقع تا الان همه‌چیز گرون‌تر شده. هر قیمتی توی بازار متعارف باشه، من حاضرم ۲۰ تا ۳۰ درصد پایین‌تر بفروشم. نیاز مالی دارم. برای پرداخت چک حدود ۷۰۰ تا ۸۰۰ میلیون تومن کم دارم و کمتر از این مبلغ هم نمی‌تونم قبول کنم.»
او برای فروش عضو، قیمت ثابتی تعیین نکرده و حتی حاضر است پایین‌تر از قیمت‌های پیشنهادی دیگران توافق کند. در این روایت، فوریت تأمین پول به اندازه مبلغ بدهی اهمیت دارد؛ فردی که برای پرداخت چک به نقدینگی فوری نیاز دارد، ممکن است در موقعیتی قرار بگیرد که قدرت چانه‌زنی محدودی داشته باشد. فروشنده می‌گوید از زمانی که آگهی را نصب کرده، قیمت‌ها دوباره افزایش یافته‌اند چرا که در زندگی روزمره نیز قیمت‌ها روزانه و حتی بعضا ساعتی بالا می‌روند.
روایت ششم؛ آگهی فروش بیضه ب
در میان آگهی‌های خیابان، شماره‌ای نیز برای فروش بیضه درج شده بود. فرد پاسخ‌دهنده در توضیح قیمت و شرایط این ادعا می‌گوید:
«قیمت‌ها خیلی بالا و پایین می‌شن. هزینه‌های درمانگاه هم با خودتونه و باید در نظر بگیرید؛ هزینه‌ش کم نیست و باید توان پرداختش رو داشته باشید. من فعلاً قیمت قبلی رو دارم، اما قیمت جدید رو نمی‌دونم؛ باید پرس‌وجو کنم. برای کبد و کلیه هم آگهی گذاشتم و قیمت اون‌ها متفاوته. من کارگرم و زندگی‌ام به بن‌بست خورده....»
این فرد علاوه بر بیضه، برای فروش کبد و کلیه نیز آگهی گذاشته است. البته وقتی به این فرد می‌گوییم که عمل پیوند بیضه در ایران امکان‌پذیر نیست و نمی‌شود چنین کاری کرد؛ می‌گوید: «من خبر نداشتم.... به هر حال من حاضرم اعضای بدنم را بفروشم، چون واقعاً گرفتارم؛ هرکدام زودتر و گران‌تر بشود فروخت، بهتر....».
تورم و سفره‌های کوچک‌تر شده
فروش اعضای بدن را نمی‌توان جدا از مناسبات اقتصادی و وضعیت معیشتی افراد بررسی کرد. بر اساس گزارش مرکز آمار ایران، تورم سالانه در مهرماه ۱۴۰۵ به ۷۶٫۸ درصد رسید؛ به این معنا که میانگین قیمت کالاها و خدمات در ۱۲ ماه منتهی به مهر، نسبت به دوره مشابه سال قبل ۷۶٫۸ درصد افزایش یافته است. تورم ماهانه نیز از ۴٫۲ درصد در شهریور به ۴٫۴ درصد در مهرماه رسید. در همین ماه، قیمت‌ها در گروه خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات ۲٫۴ درصد و در گروه کالاهای غیرخوراکی و خدمات ۵٫۸ درصد افزایش یافت.
در مقابل، حداقل دستمزد ماهانه کارگران در محدوده ۲۰ تا ۳۰ میلیون تومان قرار دارد؛ این در حالی است که فعالان مستقل کارگری، هزینه سبد معیشت یک خانوار را حدود ۱۰۰ میلیون تومان در ماه برآورد می‌کنند. این فاصله نشان‌دهنده شکاف عمیق میان درآمد و هزینه‌های زندگی برای بخش بزرگی از حداقل‌بگیران است.
البته وضعیت همه مزدبگیران یکسان نیست و برخی افراد دستمزدی به‌مراتب بیشتر از حداقل دستمزد دریافت می‌کنند؛ بااین‌حال، چنین شرایطی را نمی‌توان به کل جامعه کارگری تعمیم داد. بخش قابل‌توجهی از کارگران با قراردادهای موقت و فصلی یا بدون برخورداری از امنیت شغلی فعالیت می‌کنند. گروهی نیز با درآمدهایی کمتر از حداقل دستمزد یا با اتکا به مستمری بازنشستگی، هزینه‌های زندگی خود را تأمین می‌کنند.
در چنین شرایطی که بخش قابل‌توجهی از جامعه حتی در تأمین حداقل‌های معیشتی با مشکل مواجه است، فروش اعضای بدن را می‌توان یکی از پیامدهای نگران‌کننده فشار اقتصادی دانست؛ راهکاری اضطراری و موقت برای عبور از تنگنای مالی که در عین حال، می‌تواند سلامت فرد و امکان ادامه زندگی و کار او را در معرض تهدید قرار دهد.
وقتی نیروی کار دیگر برای زندگی کافی نیست
نکته مهم‌تر، جایگاه بدن در این چرخه اقتصادی است. برای بسیاری از این افراد، بدن پیش از آنکه به موضوع آگهی‌های فروش تبدیل شود، اصلی‌ترین ابزار کار و کسب درآمد بوده است. پیک موتوری برای فعالیت شغلی به توان جسمانی خود متکی است و کارگر ساختمانی از قبیل سنگ‌کار، بدون برخورداری از سلامت و توان بدنی نمی‌تواند به کار خود ادامه دهد. اکنون اما بخشی از همان بدن که پیش‌تر وسیله تأمین معاش بوده، در بازار خریدوفروش اعضای بدن به نوعی «دارایی قابل معامله» تبدیل شده است.
این وضعیت را نمی‌توان صرفاً به فقر فردی یا تصمیم شخصی برای فروش عضو تقلیل داد. مسئله، کارگران و مزدبگیرانی هستند که نیروی کار و توان جسمانی خود را در ازای دریافت دستمزد عرضه می‌کنند، اما درآمد حاصل از کارشان برای تأمین هزینه‌های زندگی و ایجاد حداقلی از امنیت اقتصادی کافی نیست. در چنین وضعیتی، بدن از یک سو ابزار اصلی کسب درآمد و از سوی دیگر، به پشتوانه‌ای برای جبران کسری معیشت تبدیل می‌شود؛ تناقضی که می‌تواند پیامدهای بلندمدتی برای فرد به همراه داشته باشد.
فروش عضو شاید بتواند بخشی از مشکلات مالی امروز را به‌طور موقت برطرف کند، اما سلامت فرد و توانایی جسمی او برای ادامه کار در سالهای آینده را تحت تأثیر قرار می‌دهد. به این ترتیب، فرد برای عبور از بحران معیشتی امروز، بخشی از توان و سلامت مورد نیاز برای تأمین معاش در آینده را در معرض خطر قرار می‌دهد.
پرسش اساسی اینجاست: چه شرایط اقتصادی و اجتماعی‌ای موجب شده که برای برخی افراد، فروش اعضای حساس بدن در کنار فروش نیروی کار، به راهی برای تأمین هزینه‌های حداقلیِ یک زندگی ساده تبدیل شود؟!
گزارش: گلیتا حسین‌پور اصفهانی
