استثمار کارگران پلتفرمی/ درآمدزایی بدون تأمین اجتماعی/ قوانین کار باید اصلاح شود

به گزارش ایلنا و به نقل از پایگاه خبری سازمان جهانی کار، نمایندگان دولت، تشکل‌های کارگری و کارفرمایی، شرکت‌های فعال در حوزۀ پلتفرم‌های دیجیتال و سازمان‌های کارگران پلتفرمی در سریلانکا، بر ضرورت تقویت حمایت‌های قانونی و اجتماعی از شاغلان این بخش تأکید کردند. حاضران در این نشست، گسترش پوشش تأمین اجتماعی، بازنگری در قوانین کار، تضمین پرداخت منصفانۀ دستمزد، ارتقای ایمنی و بهداشت شغلی و حمایت از کارگران در برابر تصمیم‌گیری‌های الگوریتمی شرکت‌ها را از مهم‌ترین اولویت‌های این کشور برای تحقق کار شایسته در اقتصاد دیجیتال دانستند.

این نشست ملی روز ۱۳ اکتبر ۲۰۲۶ در شهر کلمبو برگزار شد و شرکت‌کنندگان ضمن بررسی وضعیت روبه‌گسترش اقتصاد پلتفرمی در سریلانکا، راهکارهای حمایت از حقوق نیروی کار در این بخش را مورد بحث قرار دادند. نتایج این نشست قرار است در گفت‌وگوهای ملی و بررسی سیاست‌ها و مقررات جدید مورد استفاده قرار گیرد و بر روند اصلاح قوانین کار سریلانکا تأثیر بگذارد.

این مباحث در پی تصویب کنوانسیون کار شایسته در اقتصاد پلتفرمی سازمان جهانی کار در سال ۲۰۲۶، موسوم به کنوانسیون شماره ۱۹۳، مطرح شد. این کنوانسیون نخستین استاندارد بین‌المللی کار است که به‌طور مشخص به اشتغال در اقتصاد پلتفرمی می‌پردازد.

«اشتغال پلتفرمی» کسب درآمد بدون تضمین حقوق شغلی

گسترش فعالیت پلتفرم‌های دیجیتال در سریلانکا، به‌ویژه در حوزه‌های حمل‌ونقل اینترنتی، خدمات تحویل کالا و فریلنسری آنلاین، فرصت‌های جدیدی برای کسب درآمد، کارآفرینی و مشارکت در بازار کار ایجاد کرده است؛ با این حال، وضعیت حقوقی شاغلان این بخش و میزان برخورداری آن‌ها از حقوق و حمایت‌های قانونی همچنان با ابهاماتی روبه‌روست.

یکی از مهم‌ترین مسائل در این زمینه، تعیین رابطۀ حقوقی کارگران با شرکت‌های مالک پلتفرم‌هاست. در بسیاری از مدل‌های کسب‌وکار پلتفرمی، شرکت‌ها افراد شاغل را پیمانکار مستقل یا ارائه‌دهندۀ خدمات معرفی می‌کنند، نه کارگر یا کارمند خود. این طبقه‌بندی می‌تواند مسئولیت شرکت‌ها در قبال پرداخت حق بیمه، تأمین مزایای شغلی، حمایت از کارگران در برابر حوادث و بیماری‌های ناشی از کار و تضمین سایر حقوق قانونی آن‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.

در چنین شرایطی، کارگرانی که عملاً نیروی کار مورد نیاز شرکت‌ها را تأمین می‌کنند، ممکن است به دلیل تعریف متفاوت رابطۀ استخدامی، از بخشی از حمایت‌های قانونی محروم بمانند. بنابراین، تعیین وضعیت استخدامی کارگران پلتفرمی صرفاً یک موضوع حقوقی یا اداری نیست و مستقیماً با امنیت شغلی، درآمد و برخورداری آن‌ها از حمایت‌های اجتماعی ارتباط دارد.

از دیگر مسائل مطرح‌شده در این نشست می‌توان به نحوۀ تعیین و پرداخت دستمزد، دسترسی به خدمات تأمین اجتماعی، ایمنی و بهداشت شغلی، مدیریت الگوریتمی نیروی کار، حفاظت از اطلاعات شخصی و امکان اعتراض به تصمیم‌های شرکت‌های پلتفرمی اشاره کرد.

 اختیار درآمد شرکت‌ها و ادامۀ کار کارگران در دست «مدیریت الگوریتمی»

یکی دیگر از چالش‌های مهم کارگران پلتفرمی، مدیریت نیروی کار از طریق الگوریتم‌ها و سیستم‌های خودکار است. شرکت‌های پلتفرمی از این سیستم‌ها برای تخصیص سفارش‌ها، ارزیابی عملکرد، تعیین امتیاز کارگران و مدیریت دسترسی آن‌ها به فرصت‌های شغلی استفاده می‌کنند.

در چنین شرایطی، کاهش امتیاز، محدود کردن دسترسی به سفارش‌ها یا غیرفعال‌سازی حساب کاربری می‌تواند مستقیماً درآمد کارگران و امکان ادامۀ فعالیت آن‌ها را تحت تأثیر قرار دهد. از همین رو، شفافیت در تصمیم‌گیری‌های الگوریتمی و فراهم کردن امکان اعتراض و پیگیری شکایت‌ها از موضوعات مهم در حمایت از حقوق این گروه از نیروی کار است.

شرکت‌کنندگان در نشست سریلانکا نیز بر ضرورت رسیدگی به موضوع مدیریت الگوریتمی، حفاظت از اطلاعات شخصی و تضمین دسترسی کارگران به سازوکارهای حل اختلاف تأکید کردند.

مقام‌های کار سریلانکا خواستار انطباق قوانین با شکل‌های جدید اشتغال شدند. در آغاز این کارگاه، H. M. D. N. K. Wataliyadda، کمیسر کل کار سریلانکا، بر ضرورت انطباق سیاست‌ها و نهادهای حوزۀ کار با شکل‌های جدید اشتغال تأکید کرد.

وی اظهار داشت سیاست‌گذاران باید میان حمایت از حقوق کارگران و حفظ انعطاف‌پذیری، نوآوری، پایداری بنگاه‌های اقتصادی و ایجاد فرصت‌های اقتصادی توازن برقرار کنند.

نوآوری نباید به بهای حقوق کارگران تمام شود

در ادامه، «جونی سیمپسون» مدیر دفتر کشوری سازمان جهانی کار در سریلانکا و مالدیو، گفت‌وگوی اجتماعی میان دولت، کارفرمایان و کارگران را برای تدوین سیاست‌های مناسب در مواجهه با گسترش اقتصاد پلتفرمی ضروری دانست.

وی با اشاره به فرصت‌های جدیدی که پلتفرم‌های دیجیتال برای کارگران و کسب‌وکارها ایجاد کرده‌اند، تأکید کرد نوآوری در اقتصاد دیجیتال باید هم‌زمان با تضمین کار شایسته پیش برود.

سیمپسون افزود: سریلانکا این فرصت را دارد تا از طریق گفت‌وگوی اجتماعی، اقتصادی مبتنی بر پلتفرم‌ها ایجاد کند که ضمن حمایت از بنگاه‌های اقتصادی پایدار، عدالت، حمایت‌های قانونی و کرامت انسانی کارگران را نیز تضمین کند.

بررسی تجربیات بین‌المللی برای گسترش حمایت‌های قانونی

در بخش دیگری از این نشست، شرکت‌کنندگان مفاد اصلی کنوانسیون شماره ۱۹۳ سازمان جهانی  کار و میزان انطباق آن با شرایط بازار کار سریلانکا را بررسی کردند. آن‌ها همچنین تجربیات کشورهای مختلف در زمینۀ تدوین سیاست‌ها و مقررات مربوط به اشتغال پلتفرمی و راهکارهای گسترش پوشش تأمین اجتماعی برای این گروه از کارگران را مورد بحث قرار دادند.

یکی از محورهای اصلی این بررسی‌ها، مسئلۀ طبقه‌بندی وضعیت اشتغال کارگران پلتفرمی بود؛ موضوعی که تعیین می‌کند این افراد تا چه اندازه از حقوق قانونی کارگران برخوردار شوند.

شرکت‌کنندگان همچنین بر ضرورت رسیدگی به مسائل مربوط به دستمزد، ایمنی و بهداشت شغلی، حمایت‌های اجتماعی، نظارت بر سیستم‌های خودکار و الگوریتم‌ها، حفاظت از اطلاعات شخصی، غیرفعال‌سازی حساب‌های کاربری و دسترسی کارگران به سازوکارهای حل اختلاف تأکید کردند.

پنج اولویت سریلانکا برای حمایت از کارگران پلتفرمی

در جمع‌بندی مباحث این کارگاه، شرکت‌کنندگان پنج محور را به‌عنوان اولویت اقدامات آینده سریلانکا مشخص کردند:

۱. تقویت نظام گردآوری اطلاعات و مستندات درباره وضعیت کارگران شاغل در اقتصاد پلتفرمی و شناخت دقیق شرایط اشتغال و مشکلات آن‌ها؛

۲. بازنگری در قوانین کار و مقررات موجود، به‌ویژه در زمینۀ تعیین وضعیت حقوقی و رابطۀ استخدامی کارگران با پلتفرم‌های دیجیتال؛

۳. بررسی راهکارهای گسترش پوشش تأمین اجتماعی و حمایت‌های قانونی و شغلی برای کارگران پلتفرمی؛

۴. رسیدگی به مسائل اساسی شرایط کار، از جمله ایمنی و بهداشت شغلی، پرداخت دستمزد، حفاظت از اطلاعات شخصی و دسترسی به سازوکارهای ثبت و پیگیری شکایت‌ها؛

۵. تقویت گفت‌وگوی سه‌جانبه میان دولت، کارفرمایان و تشکل‌های کارگری و افزایش هماهنگی میان نهادهای مسئول.

تبعات گسترش اقتصاد دیجیتال بدون حمایت اجتماعی

یکی از چالش‌های مهم بازار کار در عصر اقتصاد دیجیتال، جلوگیری از گسترش اشتغال بدون حقوق و حمایت‌های قانونی است. ایجاد فرصت‌های جدید کسب درآمد از طریق پلتفرم‌های دیجیتال، به‌تنهایی به معنای تحقق اشتغال شایسته نیست. کارگران این بخش نیز باید از حقوقی مانند دستمزد منصفانه، تأمین اجتماعی، ایمنی شغلی، حق اعتراض و دسترسی به سازوکارهای رسیدگی به اختلافات برخوردار باشند.

مسئلۀ اصلی در توسعۀ اقتصاد پلتفرمی، صرفاً افزایش تعداد فرصت‌های شغلی نیست؛ بلکه باید مشخص شود نیروی کاری که فعالیت شرکت‌ها به آن وابسته است، تا چه اندازه از حقوق و حمایت‌های قانونی برخوردار خواهد بود. اگر شرکت‌های پلتفرمی از نیروی کار بهره‌مند شوند، اما مسئولیت متناسبی در قبال تأمین اجتماعی، شرایط کار و امنیت درآمدی شاغلان نپذیرند، گسترش این نوع اشتغال می‌تواند به افزایش مشاغل ناپایدار و فاقد حمایت کافی منجر شود.