نگاهی به مقوله پوستر پس از انقلاب اسلامی؛
قابهای گرافیکی از رهبر شهید انقلاب اسلامی از نگاه تصویرگران+آثار
گرافیک و پوستر، نه حاشیهی تاریخ، بلکه خودِ تاریخسازند؛ چراکه آنچه در نهایت از یک شخصیت باقی میماند، نه فقط آن چیزی است که انجام داده، بلکه آن چیزی است که «دیده» و «به تصویر کشیده» شده است.
به گزارش خبرنگار ایلنا، در تاریخ معاصر ایران، ماندگاری چهرههای برجسته صرفاً حاصل کنش سیاسی یا فرهنگی آنان نیست؛ بلکه به شدت وابسته به «بازنمایی»شان در حافظهی جمعی است و این بازنمایی، بیش از هر رسانهای، در گرافیک، پوستر و تصویرگری متبلور میشود. تصویر، برخلاف متن، بیواسطه عمل میکند؛ به ناخودآگاه نفوذ میکند و از مسیر عاطفه، اسطوره میسازد.
اگر به تجربهی ایران در دهههای گذشته نگاه کنیم (از پوسترهای انقلاب ۵۷ تا تولیدات تصویری دوران جنگ ایران و عراق)، میبینیم که گرافیک نه فقط ابزار اطلاعرسانی، بلکه دستگاهی برای «تثبیت معنا» بوده است. در این بستر، چهرهها از سطح «فرد» به سطح «نماد» ارتقا مییابند. تصویرگری، با حذف جزئیات روزمره و برجستهسازی نشانههای خاص (شامل نور، رنگ و موارد دیگر)، نوعی تقطیر معنایی انجام میدهد؛ فرآیندی که در آن، یک شخصیت تاریخی به یک «شمایل» یا به زیان تخصصیتر (Icon)، بدل میشود.
پوسترهایی برای رهبر شهید
پس از شهادت مظلومانه رهبر انقلاب اسلامی حضرت آیتالله خامنهای گرافیستها و تصویرگران دست به کار شدند. هرچند این آتار بدبع، آنطور که باید در رسانههای خبری منتشر نشدند.
به طور کلی، مقوله مرگ، به عنوان یک لحظهی گسست، نیاز به بازسازی معنا دارد؛ و گرافیک، سریعترین و مؤثرترین ابزار برای این بازسازی است.
طراحان در این مقطع، عملاً در حال «بازنویسی تصویری» یک زندگی هستند و پس از شهادت رهبرمان این رویه آغاز شد: از خلال نورپردازیهای خاص، ترکیببندیهای عمودی (که یادآور عروجاند) و استفاده از رنگهایی چون سبز، سیاه و طلایی، نوعی روایت قدسی و فراتاریخی را رقم زد.
پوسترهای رهبر شهید از منظر نشانهشناسی:
از منظر نشانهشناسی، این پوسترها واجد چند لایهاند:
لایهی شمایلی (Iconic): شباهت ظاهری به چهرهی واقعی، که اعتماد و شناسایی فوری ایجاد میکند.
لایهی نمادین (Symbolic): استفاده از عناصر مذهبی، پرچم، کتیبه، یا نشانههای ملی که معنا را به حوزهی ایدئولوژیک پیوند میزند.
لایهی اسطورهای (Mythic): جایی که تصویر، فرد را از زمان تاریخی جدا کرده و به یک روایت جاودانه بدل میکند.
لازم به یادآوری است، در کشورمان، به دلیل پیوند عمیق میان سیاست، مذهب و هنر، این سه لایه اغلب درهمتنیدهاند. به همین دلیل، یک پوستر صرفاً یک اثر گرافیکی نیست؛ بلکه متنی چندوجهی است که همزمان کارکرد سوگ، تبلیغ، هویتسازی و حتی تربیت عاطفی مخاطب را برعهده دارد.
تکثیر و تکثیر و تکثیر
نکتهی مهم دیگر، «تکثیر» است. در عصر شبکههای اجتماعی، پوسترها دیگر محدود به دیوارهای شهر نیستند؛ بلکه در گردش بیپایان دیجیتال، بارها بازتولید و بازتفسیر میشوند.
این تکثیر، به ماندگاری کمک میکند، اما در عین حال، خطر فرسایش معنا را نیز به همراه دارد. در این میان، آن دسته از آثار که از خلاقیت بصری، ایجاز معنایی و قدرت نمادپردازی بالاتری برخوردارند، شانس بیشتری برای تبدیل شدن به «تصویر مرجع» در حافظهی جمعی دارند.
گرافیک از منظر تاریخ هنر
از منظر تاریخ هنر، میتوان گفت که گرافیک در ایران معاصر، کارکردی نزدیک به نقاشیهای مذهبی در قرون گذشته پیدا کرده است: ساختن چهرههایی که نه صرفاً دیده شوند، بلکه «باور» شوند.
در چنین بستری، تصویرگری از یک رهبر سیاسی، به ویژه در لحظهی پس از رحلت یا شهادت به نوعی آیین بصری بدل میشود؛ آیینی برای تثبیت روایت رسمی، اما در عین حال، میدان رقابت روایتهای مختلف.
در نهایت، اگر بخواهیم به صورت تحلیلی جمعبندی کنیم، ماندگاری شخصیتهای برجسته در ایران امروز، بیش از هر زمان دیگری، وابسته به سه عامل است: قدرت روایی تصویر (چگونه یک زندگی به یک قاب تبدیل میشود).ظرفیت نمادسازی (چگونه یک چهره به یک نشانه بدل میشود)، گسترهی بازتولید (چگونه یک تصویر در ذهنها تکثیر میشود)
سخن پایانی
در پایان بابد اذعان داشت: گرافیک و پوستر، نه حاشیهی تاریخ، بلکه خودِ تاریخسازند؛ چراکه آنچه در نهایت از یک شخصیت باقی میماند، نه فقط آن چیزی است که انجام داده، بلکه آن چیزی است که «دیده» و «به تصویر کشیده» شده است.
