زوال عقل؛ چالشی برای درمان پزشکی
زوال عقل یا دمانس به مجموعهای از عوارض اشاره دارد که بر عملکرد مغز تأثیر میگذارند و این عبارت به معنای یک بیماری خاص نیست، بلکه توصیفی برای دست دادن عملکرد شناختی است.
اصطلاح پزشکی که اکنون برای زوال عقل به کار میرود، «اختلال عصبی-شناختی عمده» (MND) است و به معنی آن است که توانایی تفکر، یادآوری و استدلال تا حدی کاهش یافته است که فرد دیگر نمیتواند به طور مستقل در زندگی روزمره خود عمل کند.
بیماری آلزایمر، شایعترین علت و مسئول ۶۰ تا ۸۰ درصد موارد زوال عقل است، اما سایر عوارض نیز میتوانند منجر به از دست دادن عملکرد شناختی شوند. مشکلات عروقی مانند سکته مغزی نیز میتوانند به همراه سایر بیماریهای نادرتر منجر به زوال عقل شوند. بیماری هانتینگتون، بیماری پارکینسون، اچآیوی/ایدز و ضربه به سر نیز میتوانند علت زوال عقل باشند.
برخی از موارد زوال عقل موقت را میتوان با موفقیت درمان کرد، مانند کمبود ویتامین B12، بیماریهای تیروئید، افسردگی یا عوارض جانبی داروها. تمام موارد مشکوک به این اختلال باید بوسیله یک متخصص مغز و اعصاب تشخیص داده شود که تشخیص را بر اساس علت، محل درگیر مغز و پروتئینهای خاص دخیل انجام میدهد.
علائم زوال عقل
علائم زوال عقل ممکن است شامل موارد زیر باشد:
از دست دادن حافظه: ناتوانی در به خاطر آوردن وقایع اخیر، نامها یا اطلاعات مهم
زوال شناختی: کاهش مهارتهای تفکر انتقادی مانند مدیریت امور مالی
گیجی: فراموشی زمان، تاریخ یا گم شدن در محیطهای آشنا. قرار دادن اشیاء در مکانهای غیرمعمول
اختلال در ارتباطات: تلاش برای یافتن کلمه مناسب یا ناتوانی در دنبال کردن یک مکالمه
تغییرات خلقی و شخصیتی: افزایش تحریکپذیری، افسردگی، اضطراب یا گیج شدن، مشکوک شدن یا گوشهگیری غیرمعمول
زوال عقل چگونه تشخیص داده میشود؟
برای تشخیص زوال عقل، معمولاً ابتدا باید به پزشک مراقبتهای اولیه مراجعه کنید تا در صورت لزوم شما را به یک متخصص ارجاع دهد. متخصصان مغز و اعصاب اغلب به دلیل تخصصشان در اختلالات مغز بهترین انتخاب برای تشخیص هستند.
این متخصصان آزمایشهای شناختی انجام میدهند و شاید برای اطلاعات بیشتر در تشخیص، تصویربرداری را توصیه کنند. سایر متخصصان برای تشخیص شامل متخصصان طب سالمندان (پزشکانی که در مراقبت از سالمندان تخصص دارند)، متخصصان اعصاب و روان (یا روانپزشکان) و روانپزشکان هستند.
آزمایشهای تشخیصی میتوانند اطلاعاتی در مورد موارد زیر ارائه دهند:
مشکلات یادگیری و حافظه
زبان (مشکل در یافتن کلمات یا درک گفتار)
عملکرد اجرایی (برنامهریزی، سازماندهی یا تفکر انتزاعی)
توجه پیچیده (تمرکز و سرعت پردازش)
حرکت ادراکی (هماهنگی یا درک بصری)
شناخت اجتماعی (تشخیص احساسات یا نشانههای اجتماعی)
گرفتن سابقه بیمار بخش مهمی از روند تشخیصی آلزایمر است و باید از بیمار، اعضای خانواده، دوستان و دیگران گرفته شود. این مورد بخش مهمی از تشخیص است، زیرا بسیاری از اوقات، افراد در مراحل ابتدایی زوال عقل قادر به تشخیص تغییرات در رفتار خود نیستند.
آزمایشهای متعددی برای کمک به ارزیابی تشخیصی آلزایمر در دسترس هستند، از جمله:
معاینه مختصر وضعیت روانی (MMSE)
ارزیابی شناختی مونترال (MoCA)
آزمون مینی کاگ (Mini-Cog)
آزمون SAGE
آزمون ترسیم ساعت
آزمایش بیشتری بسته به نتایج غربالگری اولیه ممکن است لازم باشد.
معاینه عصبی میتواند برای ارزیابی تعادل، پاسخ حسی و رفلکسها انجام شود. تصویربرداری مغز با استفاده از MRI یا سیتیاسکن میتواند وجود آسیب مغزی ناشی از تومور یا سکته مغزی را تشخیص دهد. آزمایش خون ممکن است برای رد عوارض قابل درمان مانند کمبود ویتامین یا مشکل تیروئید تجویز شود. اخیراً، آزمایشهای نشانگر زیستی خون را برای کمک به تشخیص بیماری آلزایمر نیز تایید شده است.
آزمایش ژنتیک گاهی اوقات برای موارد نادر خانوادگی با شروع زودرس در بیماران کمتر از 60 سال تجویز میشود. این آزمایشها خطر را نشان میدهند اما پیشبینیپذیری را نشان نمیدهند.
چگونه زوال عقل را درمان میکنید؟
زوال عقل در حال حاضر غیرقابل درمان است، اما گزینههای درمانی متعددی در دسترس است و تحقیقات در حال پیشرفتهای مثبتی است.
داروها و اصلاحات سبک زندگی که ذهن را تحریک کرده و پیوندهای اجتماعی را حفظ میکنند، میتوانند به عنوان ابزارهای پیشگیرانه عمل کنند. با آنچه اکنون در مورد این بیماری میدانیم، بهترین گزینه انجام اقدامات پیشگیرانه است. این اقدامات عبارتند از:
ورزش هوازی: پیادهروی سریع، دوچرخهسواری یا شنا به مدت ۱۵۰ دقیقه در هفته
تمرینات قدرتی: دو بار در هفته، در صورت امکان انجام ایمن آن، تمرکز بر گروههای عضلانی اصلی
تمرینات تعادلی یا انعطافپذیری: به عنوان مثال، یوگا یا حرکات کششی
رژیم غذایی: رعایت کردن رژیم غذایی مدیترانهای یا MIND، با تأکید بر سبزیجات، سبزیجات برگدار، انواع توتها، لوبیا، غلات کامل، ماهی و روغن زیتون، در عین حال محدود کردن غذاهای فرآوری شده و قندهای افزوده
تمرینات ذهنی منظم: یادگیری یک مهارت جدید، تمرین موسیقی، آموزش ساختارمند مغز یا انجام سرگرمیهای پیچیده
تعامل اجتماعی هدفمند: برنامهریزی شده در هر هفته
خواب: هفت تا هشت ساعت خواب با کیفیت در شب
ارزیابی اختلالات خواب: در صورت وجود خروپف یا خوابآلودگی در طول روز
نشانگرهای ردیابی سلامت: به عنوان مثال، تعداد قدمها در روز، مدت خواب یا فشار خون
وقتی استفاده از عضلات خود را متوقف میکنید، آنها ضعیف و کوچک میشوند. همین اتفاق در مغز نیز رخ میدهد. مهارتهایی که از آنها استفاده نمیکنید - توجه، حافظه، حل مسئله، تعادل، زبان - با گذشت زمان کارایی کمتری پیدا میکنند. چالش منظم، مغز و شبکههای عصبی آن را قوی نگه میدارد.
چه عواملی باعث زوال عقل میشوند؟
علل زوال عقل (غیر از آلزایمر) ممکن است بر اساس آسیبها، عوارض ژنتیکی یا سایر عوامل شناسایی شوند. در مقابل، علل آلزایمر پیچیده هستند اما به نظر میرسد که از عوامل ژنتیکی، سبک زندگی و محیطی که ناهنجاریهای مغزی را آغاز میکنند، ناشی میشوند.
ایجاد بیماری آلزایمر شامل تجمع پروتئینهای خاصی به نام پلاکهای آمیلوئید و کلافههای تاو (tau)است. این پروتئینها به سلولهای مغزی یا نورونها آسیب میرسانند، ارتباط درون ساختار مغز را مختل میکنند و باعث مرگ سلولهای مغزی میشوند.
عوامل خطرساز زوال عقل چیست؟
عوامل خطرساز بیماری آلزایمر به طور قابل توجهی شبیه به عوامل خطر بیماریهای قلبی هستند. سیگار کشیدن، رژیمهای غذایی پرچرب یا ناسالم یا ورزش نکردن میتوانند شرایط را برای شروع آلزایمر ایجاد کند.
کنترل فشار خون، کلسترول، قند خون و درمان اختلالات خواب، موثرترین شیوههای مبتنی بر شواهد برای بهرهمندی از سلامت طولانیمدت مغز هستند. درمان مداوم این بیماریها تأثیر قابل اندازهگیری بر کاهش خطر زوال عقل در مراحل بعدی زندگی خواهد داشت.
بیماری آلزایمر در حال حاضر علاجی ندارد، اما پژوهشگران با جدیت به دنبال یافتن راهحلهایی برایاین مشکل هستند. اگر به زوال شناختی در یکی از عزیزان یا خودتان مشکوک هستید، برای تشخیص مراجع کنید. هر چه زودتر این بیماری تشخیص داده شود، بخت کنترل این بیماری بیشتر میشود.
تا زمانی که سرانجام علاجی برای آلزایمر پیدا شود، پیشگیری از طریق ورزش و رژیم غذایی بهترین گزینهها برای داشتن یک دوره سلامت طولانیتر و بهتر برای شما و مغزتان است.
