رمان دوشنبه نقد شد؛
طرفِ داستان شهری رفتن خطر دارد
نثر «دوشنبه»، نثر یک داستاننویس نیست. این اثر یک وبلاگنویس است. متن اثر باید یک تشخص داشته باشد که من از درون به خود بگویم من دارم ادبیات میخوانم. این نثر ادبیات و وجهه انتقادی ندارد.
ایلنا: مراسم رونمایی و نقد و بررسی رمان «دوشنبه» نوشته آراز بارسقیان، ۳۰ آذر با حضور شهلا زرلکی، مجتبی گلستانی، محمدحسن شهسواری، سینا دادخواه، آیت دولتشاه، کیهان بهمنی و کاوه فولادینسب در فرهنگسرای ارسباران برگزار شد.
به گزارش ایلنا، بارسقیان گفت: اولین کسی که میخواهم از او تشکر کنم، کاغذ است. چون ساعتها با او در کتابفروشی مینشستم و آنقدر دو تایی تخیل میکردیم تا صندلیها به هوا میرفتند. همینها هم بود که تبدیل به داستان میشد و کاغذ به من میگفت این داستان چرت و پرت است. پس دوباره از نو شروع میکردم.
سپس زرلکی گفت: مارک و برچسبی که به این کتاب میخورد، داستان شهری است. امروزه نوشتن چنین داستانهایی، روی خط خطر راه رفتن است، چون تبدیل به همان حکایت داستانهای آپارتمانی شده است که زمانی انگ میزدند و میگفتند فلان اثر، آپارتمانی است. چنین حالتی دارد امروز تکرار میشود. مسئله این تکرار و یک جور از روی دست هم نوشتن است که دارد به ادبیات داستانی معاصر ما ضربه میزند. مسئله، سوژه خلاقیت و آن چیزی است که من به آن اندیشه میگویم و امروز در داستاننویسی ما بسیار کم است. در مقوله شعر از آنِ شاعرانه صحبت میکنند. فکر میکنم در داستان هم بتوانیم از این «آن» صحبت کنیم. وقتی آغاز و شروع کتاب «دوشنبه» را خواندم، توقعم از آن بالا رفت و با یک شروع باشکوه مواجه شدم، اما هرچه کار جلوتر رفت، دچار افت شد.
شهلا زرلکی ادامه داد: اینکه میگویم طرفِ داستان شهری رفتن خطر دارد، برای این است که زندگی شهری، کلاً ملال و خستگی و تکرار این دو است. این تکرار در کار آقای بارسقیان بعد از شروع باشکوهش زیاد وجود دارد و باعثافت اثر میشود. وقتی از شروع کتاب فاصله میگیریم، مرتب منتظریم که آیا اتفاقی میافتد یا خیر و وقتی اتفاقی نمیافتد، خسته میشویم. داستان «دوشنبه» میتوانست جذابتر باشد.
به گفته وی؛ اغلب داستانهای شهری که امروز نوشته میشوند، هم در خیابان کریمخان، ولیعصر و انقلاب میگذرند و گویی تهران جایی دیگری جز این چند خیابان و میدان ندارد. چندی پیش اثر یک خانم نویسنده را خواندم که آن هم دقیقاً همین شرایط داشت و در محدوده همین چند خیابان قرار داشت.
او گفت: اثر خوبی که در این زمینه خواندم «یوسفآباد خیابان سی و سوم» سینا دادخواه بود و بعد از آن اثر قابل توجه دیگری در این زمینه ندیدم. در نمونههای خارجی هم میتوان به شهر پاریس در آثار پاتریک مودیانو اشاره کرد. البته پاریس دیگر خودش تبدیل به یک شخصیت داستانی شده است.
وی گفت: آغاز «دوشنبه» خیلی باشکوه است و گویی نویسنده هم متوجه این شکوه شده است که آن در پایانبندی کار هم آورده است. این امتیاز کمی نیست چون یکی از مشکلاتی که امروز سینما و ادبیات، پایانبندی کارهاست که «دوشنبه» از این منظر عالی است. یعنی کتاب با شروع صفحات نیمه دومش، دوباره قدرت میگیرد و متن کشش پیدا میکند، اما یک نکته دیگر این است که به نظرم لازم نبود تا این حد در مورد ارجاعات کتاب تاکید شود که فلان مطلب ترجمهام از فلان مطلب است یا آنیکی مطلب را از این کتاب آوردهام.
به گفته او؛ در روزگاری که کتاب، زیاد به چاپ میرسد امیدواریم دوباره شاهد بازگشت نشان چشمه روی کتابها باشیم. با وجود همه انتقاداتی که به چشمه داریم، همچنان دوست داریم به عرصه نشر بازگردد، اما درباره کار آراز بارسقیان، باید بگویم که یک نویسنده بالفطره است؛ همانطور که یک قاتل میتواند قاتل بالفطره باشد، اما این کافی نیست. آراز بارسقیان در «یکشنبه» تثبیت شد و باید بیشتر تلاش میکرد و همان مسیر را ادامه میداد. اما درباره رمان «دوشنبه» نکتههایی وجود دارد که نمیتوانم بگویم من را مایوس میکنند، ولی باید بگویم که نویسنده اثر، آن گام بلندی را که باید بعد از «یکشنبه» برمیداشت، برنداشته است.
وی افزود: سئوالی که میخواهم در این برنامه مطرح کنم، این است که اساسا رمان شهری چیست؟ آیا با زدن یک برچسب شهری به یک اثر داستانی، تبدیل به داستانی شهری میشود. اصولا در رمانهایی که به عنوان رمان شهری شناخته میشوند، یک تعامل بین ذهن یا آنچه که فیلسوفان به آن سوژه میگویند با یک کلانشهر یعنی ابژه وجود دارد، اما به نظرم چنین تعاملی در «دوشنبه» وجود ندارد. شهر و نوشتن درباره شهر، در قرن بیستم، برای فهم و بازتولید زندگی ناپایدار شهری بود که فرد، آن حس گمشدگی را به شخصیترین شکل و رادیکالترین حالت آزادی در نوشتهاش بازنمایی میکرد.
این منتقد در ادامه گفت: داستانهای شهری دو مولفه دارند؛ یکی تنهایی انسان مدرن و دیگری نبود همبستگی اجتماعی. اوج حضور این دو مولفه را میتوان در آثار ریچارد رورتی ببینیم. زیمل چنین چیزی را به فال نیک میگیرد و میگوید این رویکردهای داستان شهری، یک آزادی را برای فرد به ارمغان میآورد. من دوباره پرسشم را مطرح میکنم که آیا با آوردن چند اسم و خیابان، اثر نام داستان شهری را میگیرد یا خیر؟ پاسخ من، بیتردید منفی است و رمان آراز بارسقیان هم دچار این مساله و توهم رمان شهری بودن است.
گلستانی گفت: میخواهم واژههای تندی را به کار بگیرم تا جزماندیشانه فکر نکنیم که با دو برچسب، یک رمان شهری خواهیم داشت. «یکشنبه» رمانی بود که تنهایی انسان مدرن را در کنار هویت مسیحی شخصیت اصلی به عنوان یک اقلیت را نشان میداد و بحران هویتی انسانی را با آن حالت ابزوردی که در شهر تهران زندگی میکند، به بکتیترین شکل خودش نمایش میدهد و به تئاتریترین شکل توصیف میکند. اما چنین اتفاقی در رمان «دوشنبه» رخ نداده است. اگر قرار است نویسنده، روزمرگی را بازنمایی کند، خودش دچار چیزی شده که قرار است بازنمایی کند. اگر «یکشنبه» در جستجوی هویت بود، «دوشنبه» دچار بیهویتی است. نبودن پیرنگ و روایت، باعثنوعی آشفتگی در این رمان شده است.
وی در بخش دیگری از سخنانش گفت: رمان «دوشنبه» مجموعهای از خردهروایتهایی است که ۱۹ ساعت از زندگی یک فرد را در بر میگیرد. بیپیرنگ بودن داستان، فینفسه ایرادی ندارد، اما موجب شده تا در این رمان مولفمحوری را ببینیم. من به شدت با حضور مولف در اثرش مخالفم. طبق مواضع یونگ و فروید دباره اثر هنری، مسائل مطرح شده در اثر، وقتی که غیرشخصی باشند، مخاطب پیدا میکنند. ولی وقتی که مسائل شخصی میشوند، دیگر احتیاجی به مخاطب ندارد. بارسقیان در این اثر به سمت اتوبیوگرافینویسی رفته است. به نظرم نوعی توهم به نام مولف به عنوان پدیدآورنده نهایی متن در این رمان وجود دارد و این موضوع، خودش را بیشتر در صفحات پایانی کتاب نشان میدهد چون ارجاعات زیادی در متن وجود دارد که اینجای متن ارجاع است از فلان اثر و ترجمه و آنجا ارجاع دیگری است از اثری دیگر. یعنی مولف اشاره میکند که من صاحب اثر هستم و تفسیر شما به عنوان مخاطب، باید مطابق این ارجاعات باشد.
این منتقد ادامه داد: اما میخواهم به خردهروایتهای این رمان بپردازم و بگویم که هر کدام میتوانند یک رمان موفق باشند. ببینید، داستاننویس قرار است مانند دیگران نبیند. ساده است اگر من بگویم این صندلیها، اینجا وجود دارند، اما یک داستاننویس همین مسئله را با یک دید هنری میگوید و داستاننویس، اگر ابژه، ارزش روایی نداشته باشد، به آن ارزش روایی میدهد. صرف بازنمایی کردن روزمرگی، به دچار شدن به همان روزمرگی و بازتولیدش منجر خواهد شد. مگر سارتر، بکت، یونسکو و… چه کار میکردند؟ آنها هم روزمرگی را روایت میکردند، اما نه اینکه در دامش بیفتند و خودشان در متن دچار تکرار روزمرگی شوند.
گلستانی گفت: به آراز بارسقیان میگویم که نثر «دوشنبه»، نثر یک داستاننویس نیست. این اثر یک وبلاگنویس است. متن اثر باید یک تشخص داشته باشد که من از درون به خود بگویم من دارم ادبیات میخوانم. این نثر ادبیات ندارد. نکته دیگر هم اینکه این رمان وجهه انتقادی ندارد.
در ادامه برخی از نویسندگان و مترجمان حاضر در جلسه نیز به بیان نظرات و انتقادات خود پرداختند.