چرا ایران و آمریکا ژنو را برای امضای توافق انتخاب کردند؟
با وجود آنکه مذاکرات منتهی به توافق ایران و آمریکا در مسیر موسوم به «مذاکرات اسلامآباد» پیش رفت، دو طرف تصمیم گرفتهاند سند نهایی را در ژنو امضا کنند؛ تصمیمی که از نگاه کارشناسان، ریشه در ملاحظات سیاسی، امنیتی و دیپلماتیک دارد.
به گزارش ایلنا، با نزدیک شدن به موعد امضای رسمی تفاهمنامه میان ایران و آمریکا، توجهها تنها به محتوای توافق معطوف نیست؛ بلکه محل برگزاری مراسم امضا نیز به موضوعی مهم در تحلیلهای سیاسی تبدیل شده است. پرسش اصلی این است که چرا توافقی که در روندی موسوم به «مذاکرات اسلامآباد» شکل گرفته، قرار است در ژنو سوئیس امضا شود و نه در پاکستان یا یکی از کشورهای منطقه؟
شورای عالی امنیت ملی ایران اعلام کرده است متن تفاهمنامه مربوط به پایان درگیریها میان تهران و واشنگتن در ۱۴ ژوئن نهایی شده و قرار است مراسم امضای رسمی آن روز ۱۹ ژوئن برگزار شود. بر اساس اعلام مقامهای ایرانی، این تفاهمنامه زمینه توقف کامل و دائمی عملیات نظامی، پایان محاصره دریایی ایران و آغاز روندی جدید برای مذاکرات نهایی میان دو طرف را فراهم میکند.
همزمان، مقامهای پاکستانی نیز تایید کردهاند که مراسم امضای توافق در سوئیس برگزار خواهد شد. کاخ سفید نیز از نهایی شدن توافق خبر داده و آن را نقطه عطفی در روند کاهش تنش میان دو کشور توصیف کرده است.
با این حال، انتخاب ژنو از نگاه بسیاری از تحلیلگران، حامل پیامهایی فراتر از یک تصمیم اجرایی است. به باور آنان، انتقال مراسم امضا از اسلامآباد به ژنو تلاشی برای ارتقای جایگاه بینالمللی تفاهمنامه و تبدیل آن از یک توافق سیاسی منطقهای به سندی با اعتبار و پشتوانه جهانی است.
کارشناسان معتقدند ژنو در حافظه دیپلماتیک جهان، نماد بیطرفی و میانجیگری است. این شهر که میزبان دفاتر اروپایی سازمان ملل متحد و دهها نهاد بینالمللی است، در طول دهههای گذشته بارها محل مذاکرات حساس و توافقات مهم جهانی بوده است. از این رو، امضای توافق در ژنو این پیام را منتقل میکند که سند مورد نظر نه در خاک یکی از طرفین و نه در پایتخت کشوری همسو با یکی از آنها، بلکه در فضایی بیطرف و مورد پذیرش جامعه بینالمللی منعقد میشود.
این مسئله برای ایران نیز اهمیت ویژهای دارد. ژنو پیش از این نیز یکی از مهمترین ایستگاههای پرونده هستهای جمهوری اسلامی بوده و توافق موقت هستهای سال ۲۰۱۳ و بخشی از مذاکرات منتهی به برجام در همین شهر انجام شده بود. از همین منظر، برخی تحلیلگران انتخاب ژنو را تلاشی برای بازگرداندن پرونده از فضای تقابل نظامی به مسیر گفتوگو و دیپلماسی ارزیابی میکنند.
در کنار ملاحظات سیاسی، عوامل عملی و امنیتی نیز در این انتخاب نقش داشتهاند. برخی کارشناسان معتقدند پیشنهاد برگزاری مراسم در ژنو ابتدا از سوی میانجیهای پاکستانی مطرح شده و با استقبال آمریکا مواجه شده است. نزدیکی جغرافیایی سوئیس به فرانسه، جایی که نشست سران گروه هفت در آن برگزار میشود، یکی از مهمترین دلایل این تصمیم عنوان میشود.
در شرایطی که دونالد ترامپ و شماری از مقامهای ارشد آمریکایی برای حضور در اجلاس گروه هفت در اروپا حضور دارند، برگزاری مراسم امضا در ژنو از نظر زمانی، امنیتی و لجستیکی گزینهای سادهتر و کمهزینهتر به شمار میرود. بهویژه آنکه انتقال هیأتهای عالیرتبه آمریکایی به پاکستان نیازمند تمهیدات امنیتی گستردهتری بود.
برخی تحلیلگران آمریکایی نیز معتقدند انتخاب ژنو به واشنگتن کمک میکند از حساسیتهای سیاسی ناشی از انتخاب یک کشور منطقهای فاصله بگیرد. برگزاری مراسم در اسلامآباد میتوانست این تصور را ایجاد کند که پاکستان نقش تعیینکنندهای در شکلگیری توافق داشته یا یکی از طرفین از مزیت سیاسی بیشتری برخوردار شده است. در مقابل، ژنو فضایی خنثی و مورد پذیرش هر دو طرف فراهم میکند.
از سوی دیگر، نقش تاریخی سوئیس در روابط ایران و آمریکا نیز در این تصمیم بیتأثیر نبوده است. از زمان قطع روابط دیپلماتیک تهران و واشنگتن در سال ۱۳۵۹، سوئیس بهعنوان حافظ منافع آمریکا در ایران عمل کرده و یکی از مهمترین کانالهای ارتباطی میان دو کشور بوده است. به همین دلیل، بسیاری از کارشناسان معتقدند ژنو از منظر دیپلماتیک، آشناترین و کمهزینهترین گزینه برای میزبانی چنین رویدادی محسوب میشود.
با این حال، تحلیلگران تأکید دارند که اهمیت محل امضا نباید توجهها را از اصل ماجرا منحرف کند. آنچه سرنوشت این تفاهمنامه را تعیین خواهد کرد، نه مراسم روز جمعه، بلکه مذاکرات ۶۰ روز آینده است؛ مذاکراتی که قرار است درباره پرونده هستهای، رفع تحریمها، ترتیبات امنیتی منطقه و سایر مسائل اختلافی میان دو کشور انجام شود.
برخی ناظران نیز هشدار میدهند که توافق کنونی بیش از آنکه پایان قطعی منازعه باشد، نوعی «اعلام اصول» و چارچوب اولیه برای ادامه گفتوگوهاست. به همین دلیل، همچنان احتمال بروز اختلافات جدید یا حتی بازگشت تنشها در صورت شکست مذاکرات وجود دارد.
در مجموع، به نظر میرسد انتخاب ژنو تنها یک تصمیم فنی یا تشریفاتی نبوده است. اسلامآباد نقشی کلیدی در گشودن مسیر گفتوگو و کاهش تنش ایفا کرد، اما ژنو قرار است به توافقی که در این مسیر شکل گرفته، اعتبار بینالمللی، نماد دیپلماتیک و وزن سیاسی بیشتری ببخشد. از همین رو، بسیاری از تحلیلگران معتقدند پرونده ایران و آمریکا اکنون از مرحله میانجیگری امنیتی عبور کرده و وارد مرحلهای شده است که موفقیت یا شکست آن را روند مذاکرات ماههای آینده مشخص خواهد کرد.
