«کنسرت دارکوبها»؛ روایت شاعرانه کودکان شیرازی از طبیعتی که صدایش شنیده نمیشود
مجموعه شعر کودکان و نوجوانان با موضوع محیط زیست، حاصل یک سال فعالیت در کارگاههای ادبی و محیط زیستی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان شماره یک شیراز، با عنوان «کنسرت دارکوبها» رونمایی شد؛ کتابی که ۵۰ کودک و نوجوان در آن تلاش کردهاند صدای بلوطهای قطعشده، رودخانههای خشکیده و پرندگان شکارشده باشند.
به گزارش ایلنا، کتاب «کنسرت دارکوبها» به یاد ۸شهید محیطبان استان فارس شامل شهید محمد طهماسبی، شهید سهراب زارع، شهید محمد فرهمند، شهید علیاکبر میرمحمدی، شهید منوچهر شعاعیان، شهید اردشیر امینی، شهید غلامرضا جمشیدی و شهید عزیز بذرافکن تقدیم شده است تا ضمن زنده نگهداشتن نام و خاطره این فداکاران، پیوندی میان ادبیات کودک و نوجوان، فرهنگ ایثار و ضرورت حفاظت از محیطزیست برقرار کند.
سرپرست ادارهکل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان فارس، با تأکید بر نقش هنر و ادبیات در تقویت حساسیت و مسئولیتپذیری نسل جدید نسبت به طبیعت، گفت: حفاظت از محیط زیست پیش از آنکه بهعنوان یک برنامه اجرایی یا دستورالعمل اداری مطرح باشد، نیازمند شکلگیری باور و فرهنگ عمومی است؛ فرهنگی که باید از دوران کودکی در وجود افراد نهادینه شود.
منصور امینی با گرامیداشت یاد و خاطره شهدای محیطبان، عنوان این مجموعه را یادآور پیوند میان طبیعت و هنر دانست و اظهار کرد: طبیعت صرفاً مجموعهای از درختان، رودخانهها، کوهها و پرندگان نیست، بلکه ارکستری بزرگ و شگفتانگیز است که هر موجود در آن صدا و نقش ویژهای دارد. کودکان و نوجوانان نیز در سرودههای خود تلاش کردهاند این صداها و جلوههای زیبای طبیعت را روایت کنند و از زاویهای متفاوت به جهان پیرامون خود بنگرند.
وی با اشاره به جایگاه کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در پرورش استعدادهای نسل جدید افزود: کانون صرفاً محلی برای برگزاری کلاسهای فرهنگی، ادبی، هنری و علمی نیست، بلکه بستری برای پرورش اندیشه، تقویت خلاقیت، کشف استعدادها و شکلگیری شخصیت کودکان و نوجوانان به شمار میرود.
امینی ادامه داد: اعضای کانون نباید صرفاً در جایگاه مخاطب و دریافتکننده آموزش باقی بمانند، بلکه باید فرصت داشته باشند بهعنوان خالق و تولیدکننده اثر، در فعالیتهای فرهنگی و ادبی مشارکت کنند و تواناییهای خود را به نمایش بگذارند.
سرپرست ادارهکل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان فارس، انتشار کتاب «کنسرت دارکوبها» را نمونهای از تحقق رویکرد نوجوانمحوری در کانون دانست و گفت: در این رویکرد، کودکان و نوجوانان نقش فعالی در فرایند فعالیتهای فرهنگی و ادبی دارند؛ تجربه میکنند، میآموزند و حاصل تواناییها و خلاقیت خود را در قالب آثار ارزشمند به جامعه عرضه میکنند. این مجموعه نیز ثمره چنین نگاهی و حاصل همراهی مربیان، اعضای کودک و نوجوان و خانوادههای آنان است.
وی با بیان اینکه برای ایجاد تغییر و تأثیرگذاری در جامعه همیشه به اقدامات بزرگ و پیچیده نیاز نیست، خاطرنشان کرد: گاهی یک شعر درباره درخت، روایتی کوتاه درباره پرندگان یا نگاهی مهربانانه به طبیعت میتواند نقطه آغاز یک حرکت فرهنگی اثرگذار باشد.
امینی با اشاره به محتوای اشعار این مجموعه اظهار کرد: سرودههای کودکان و نوجوانان در کتاب «کنسرت دارکوبها» نشان میدهد آنها با دقت و حساسیت بیشتری به طبیعت اطراف خود نگاه میکنند و نسبت به حفاظت از آن احساس مسئولیت دارند؛ ظرفیتی ارزشمند که میتواند زمینهساز گسترش فرهنگ حفاظت از محیط زیست در جامعه باشد.
کودکان با قلم خود نیز میتوانند حافظ محیط زیست باشند
معاون ادارهکل حفاظت محیطزیست استان فارس هم با تأکید بر ضرورت نهادینهسازی فرهنگ حفاظت از طبیعت در نسل جدید، کتاب «کنسرت دارکوبها» را نمونهای ارزشمند از پیوند ادبیات کودک با مسئولیتپذیری اجتماعی و محیط زیستی دانست و گفت: کودکان و نوجوانان نیز میتوانند با قلم، رفتار و احساس مسئولیت خود، نقش مؤثری در پاسداری از طبیعت ایفا کنند.
مجتبی یزدانپناه با طرح این پرسش که اگر رودخانهها، کوهها و پرندگان زبان داشتند، از ما چه میخواستند، اظهار کرد: شاید مهمترین خواسته آنها این بود که طبیعت را برای نسلهای آینده حفظ کنیم و در برابر تخریب محیط زیست بیتفاوت نباشیم.
وی با اشاره به تلاشهای کارشناس ادبی کانون و مشارکت ۵۰ کودک و نوجوان در خلق این اثر افزود: ارزش کتاب «کنسرت دارکوبها» تنها به مشارکت این تعداد کودک و نوجوان در تولید یک اثر ادبی نیست، بلکه وجه ارزشمندتر آن، تقدیم کتاب به شهدای محیطبان استان فارس است؛ انسانهایی که پاسداری از طبیعت را رسالت خود میدانستند و در مسیر حفاظت از حیات و زندگی، جانشان را از دست دادند.
معاون ادارهکل حفاظت محیطزیست فارس خطاب به کودکان و نوجوانان حاضر در مراسم گفت: برای حفاظت از محیط زیست حتماً نباید محیطبان بود؛ شما میتوانید با قلم، اندیشه، رفتار و مسئولیتپذیری خود از طبیعت محافظت کنید و در این مسیر اثرگذار باشید.
یزدانپناه با تأکید بر نقش خانوادهها و مربیان در پرورش دغدغههای اجتماعی و محیط زیستی کودکان ادامه داد: گاهی یک تشویق ساده از سوی پدر و مادر یا مربی میتواند جرقهای برای شکلگیری یک علاقه و آغاز مسیری تأثیرگذار در زندگی کودک و نوجوان باشد؛ مسیری که در آینده به فعالیتهای ارزشمند اجتماعی و حفاظت از محیط زیست منتهی شود.
وی همچنین با قدردانی از همراهی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، آموزش و پرورش، مربیان و دیگر مجموعههای مشارکتکننده در تولید و انتشار این کتاب، بر ضرورت تقویت همکاری میان دستگاههای فرهنگی و محیط زیستی برای افزایش آگاهی نسل جدید و گسترش فرهنگ حفاظت از طبیعت تأکید کرد.
کودکان میتوانند آموزگار بزرگترها در حفاظت از محیط زیست باشند
رئیس مرکز مطالعات ادبیات کودک و نوجوان دانشگاه شیراز، نیز در این مراسم با ارزشمند دانستن انتشار مجموعه شعر «کنسرت دارکوبها» اظهار کرد: زندگی سالم امروز ما و نسلهای آینده به نحوه رفتارمان با طبیعت وابسته است و بیتفاوتی نسبت به موجودات زنده میتواند آینده انسان و محیط زیست را با تهدید مواجه کند.
سعید حسامپور با اشاره به پیشینه تاریخی توجه ایرانیان به حفاظت از منابع طبیعی گفت: ایرانیان از گذشته برای حفاظت از آب و استمرار زندگی، قناتها را ایجاد و نگهداری کردهاند. این موضوع نشان میدهد که حفظ طبیعت و منابع حیاتی، بخشی از فرهنگ و تجربه تاریخی جامعه ایرانی بوده است.
وی با بیان اینکه بزرگترها معمولاً خود را در جایگاه آموزشدهنده کودکان میبینند، افزود: در کتاب «کنسرت دارکوبها» این رابطه تا حدودی معکوس شده است؛ چراکه کودکان و نوجوانان از زبان شعر به بزرگترها میگویند چگونه باید با طبیعت و موجودات زنده رفتار کنند. این مجموعه نشان میدهد اعضای کانون صرفاً دریافتکنندگان آموزش نیستند، بلکه میتوانند با آثار و نگاه خود، جامعه را به تأمل و بازنگری در رفتارهایش وادار کنند.
رئیس مرکز مطالعات ادبیات کودک و نوجوان دانشگاه شیراز با اشاره به ویژگیهای ادبی این مجموعه اظهار کرد: بیشتر شعرهای این کتاب در قالب شعر سپید سروده شدهاند، تصویرمحور هستند و از زبان کودکانه برخوردارند؛ هرچند برخی از آنها در مواردی به شعارزدگی نزدیک میشوند.
حسامپور همچنین با خوانش و بررسی نمونههایی از شعرهای کتاب، از جمله شعری با مضمون تبدیل شدن درختان به کاغذ، بر ضرورت توجه بیشتر به ظرافتهای زبانی و پرهیز از بیان مستقیم مفاهیم در شعر کودک تأکید کرد.
وی در پایان نقش هما سعادتمهر را در شکلگیری، هدایت و به ثمر رسیدن این مجموعه مهم دانست.

پرورش نگاه محیطزیستی کودکان در کارگاههای شعر و ادبیات
استاد و مربی شعرخوانی و مؤلف کتاب «کنسرت دارکوبها» نیز با تشریح روند شکلگیری این مجموعه گفت: این کتاب حاصل برگزاری یک سال کارگاههای تلفیقی ادبیات، شعرخوانی، نوشتن خلاق و آموزش محیط زیست در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان شماره یک شیراز است که با مشارکت ۵۰ کودک و نوجوان شکل گرفت.
هما سعادت، اظهار کرد: این برنامه در سه محور اصلی شامل کارگاه «نجات کره زمین» با رویکرد محیط زیستی، کارگاه شعرخوانی و آشنایی با ادبیات کهن و همچنین کارگاه نوشتن خلاق برگزار شد تا کودکان و نوجوانان بتوانند آموختهها و تجربههای خود را به زبان شعر و نوشتار خلاقانه بیان کنند.
سعادت با بیان اینکه هدف از این برنامه صرفاً آموزش ادبیات و شعر نبود، افزود: تلاش کردیم در کنار پرورش استعدادهای ادبی کودکان، آگاهی آنها را نسبت به مسائل محیط زیستی افزایش دهیم و زمینهای فراهم کنیم تا در برابر آسیبهای واردشده به طبیعت، مطالبهگر و کنشگر باشند.
این مربی شعرخوانی ادامه داد: در جریان این کارگاهها درباره اقداماتی که کودکان میتوانند برای جلوگیری از قطع درختان، تخریب طبیعت و آلودگی محیط زیست انجام دهند، صحبت کردیم. همچنین تلاش شد آنها نسبت به مسئولیت خود در قبال طبیعت و موجودات زنده حساستر شوند.
وی با اشاره به تجربه آموزش نحوه مواجهه با حیوانات در طبیعت گفت: برخی کودکان تعریف میکردند که هنگام حضور در طبیعت، ممکن است از ترس یا تصور مزاحمت، به ماری سنگ پرتاب کنند یا آن را بکشند؛ اما در جریان آموزش متوجه شدند که این موجودات نیز بخشی از زیستبوم هستند و ما بهعنوان میهمان طبیعت باید به میزبان خود احترام بگذاریم.
سعادت با بیان اینکه آموزشها به رفتار عملی کودکان نیز منجر شد، اظهار کرد: بچهها به اهمیت نریختن زباله در رودخانهها و طبیعت پی بردند و بهصورت گروهی برای پاکسازی پارک اقدام کردند. آنها زبالهها را از میان چمنها جمعآوری کردند و تلاش داشتند آموختههای خود را در زندگی روزمره به کار بگیرند.

کودکان در نقش صدای طبیعت؛ از بلوطهای قطعشده تا رودخانههای خشک
مؤلف کتاب «کنسرت دارکوبها» با اشاره به محتوای اشعار گردآوریشده در این مجموعه گفت: در این مسیر تلاش کردم با هدایت و همراهی کودکان، آگاهی محیط زیستی آنها را افزایش دهم و به نوشتهها و سرودههایشان جهت بدهم تا در نهایت، دستاورد این کارگاهها در قالب مجموعهای از اشعار با موضوع محیط زیست منتشر شود.
وی با بیان اینکه ۲۵ دختر و ۲۵ پسر از متولدین دهه ۹۰ در خلق این اثر مشارکت داشتهاند، افزود: کودکان در این مجموعه تصمیم گرفتهاند صدای طبیعت باشند؛ آنها در اشعار خود از بلوطهایی گفتهاند که قطع میشوند، رودخانههایی که خشک میشوند و پرندگانی که شکار میشوند. در واقع، تلاش کردهاند از زبان شعر، صدای بخشهایی از طبیعت باشند که در معرض آسیب و نابودی قرار دارند.
این نویسنده و پژوهشگر ادبیات کودک و نوجوان با اشاره به بازتاب تجربههای زیسته کودکان در سرودههایشان تصریح کرد: بچهها تجربهها و دغدغههای خود را در قالب شعر با ما به اشتراک گذاشتند. برای نمونه، در شعر مونا کشاورز برخی پیشنهادها و مطالبات محیط زیستی کودکان بازتاب یافته است؛ از جمله این پیشنهاد که برای هر کودکی که متولد میشود، یک درخت کاشته شود.
سعادت ادامه داد: پیشنهادهایی مانند نریختن زباله در طبیعت، خودداری از خرید پرندگان از بازارهای پرندهفروشی و توجه به حقوق حیوانات، از جمله موضوعاتی بود که کودکان در این کارگاهها به آن رسیدند و حتی درباره ضرورت رعایت این موارد از سوی دیگران نیز صحبت کردند.
وی با تأکید بر اینکه ارتباط کودکان با ادبیات و طبیعت به شکلگیری نگرشی تازه در آنها منجر شده است، گفت: به اعتقاد من، حاصل این کارگاهها و کتاب، شکلگیری نوعی صلح و سازگاری در سه سطح بود؛ صلح با خویشتن، صلح با طبیعت و صلح با جهان پیرامون. تلاش کردیم کودکان از طریق ادبیات و تجربههای زیسته خود، ارتباط عمیقتری با محیط اطرافشان برقرار کنند.
پیوند ادبیات کهن با شعر امروز در کارگاههای خلاقیت ادبی
سعادت در ادامه با اشاره به رویکرد ادبی این کارگاهها اظهار کرد: از ابتدا تصمیم گرفتیم سه کارگاه را بهصورت همزمان و در ارتباط با یکدیگر پیش ببریم. در کارگاه ادبیات کهن و شعرخوانی، روایتها و رباعیات خیام محور آموزش قرار گرفت و در کنار آن، کارگاه نوشتن خلاق برگزار شد تا کودکان بتوانند آموختههای ادبی و محیط زیستی خود را در قالب شعر و نوشتار بیان کنند.
وی با قدردانی از همراهی و حمایت خانم شفیعی در برگزاری این برنامهها افزود: در جریان این کارگاهها، ارتباط خوبی میان ادبیات کلاسیک و شعر معاصر شکل گرفت. برای نمونه، مهدی تنباکوزاده با علاقه در جلسات شعرخوانی و آشنایی با خیام شرکت کرد و ۲۷ رباعی از این شاعر را حفظ کرد. علاقهمندی او به مباحث مطرحشده در کارگاه نیز زمینهای فراهم کرد تا تجربهها و آموختههایش را در قالب سرودن شعر بیان کند.
این استاد و مربی شعرخوانی با اشاره به تأثیر متقابل این تجربه آموزشی بر خود و کودکان گفت: کارگاهها حدود یک سال ادامه داشت و در این مدت، من نیز در کنار بچهها آموختم که با نگاهی تازه و از زاویهای متفاوت به محیط پیرامونم نگاه کنم و بسیاری از مسائل را عمیقتر ببینم.