در گفتوگو با ایلنا مطرح شد:
هشدار درباره آیندهای با سالمندان تنها و کمحمایت
رئیس دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور اعلام کرد: بر اساس برآوردهای جمعیتی، پیشبینی میشود تا سال ۱۴۳۰ حدود یکسوم جمعیت کشور را سالمندان تشکیل دهند؛ وضعیتی که ایران را در زمره کشورهای دارای جمعیت سالمند قرار خواهد داد.
«مجید فولادیان» رئیس دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور در گفتوگو با خبرنگار ایلنا درباره اظهارات رئیس سازمان بهزیستی مبنی بر اینکه یک سوم جمعیت ایران در سال ۱۴۳۰ سالمند میشود، گفت: تحولات جمعیتی در ایران طی دهههای اخیر با سرعتی قابل توجه در حال تغییر است. کاهش نرخ باروری از یک سو و افزایش امید به زندگی از سوی دیگر، ساختار سنی کشور را به سمت سالمندی سوق داده است. بر اساس برآوردهای جمعیتی، پیشبینی میشود تا سال ۱۴۳۰ حدود یکسوم جمعیت کشور را سالمندان تشکیل دهند؛ وضعیتی که ایران را در زمره کشورهای دارای جمعیت سالمند قرار خواهد داد.
وی افزود: سالمندی جمعیت در ذات خود یک دستاورد مهم توسعه محسوب میشود. افزایش طول عمر و بهبود شاخصهای سلامت نشاندهنده ارتقای سطح زندگی و پیشرفت نظام بهداشتی و اجتماعی است. با این حال، اگر برای مدیریت پیامدهای این تحول بزرگ برنامهریزی دقیق و بلندمدت صورت نگیرد، میتواند چالشهای جدی اقتصادی، اجتماعی و بهداشتی برای کشور به همراه داشته باشد.
فولادیان در ادامه خاطرنشان کرد: نخستین حوزهای که تحت تأثیر این تغییر قرار میگیرد، ساختار اقتصادی و بازار کار است. با افزایش سهم سالمندان در جمعیت، نسبت جمعیت فعال اقتصادی کاهش مییابد و در نتیجه بار تأمین مالی نظامهای بازنشستگی و بیمهای افزایش پیدا میکند. در چنین شرایطی اگر اصلاحات لازم در ساختار صندوقهای بازنشستگی و سیاستهای اشتغال صورت نگیرد، فشار قابل توجهی بر منابع مالی کشور وارد خواهد شد.
رییس دبیرخانه شورای ملی سالمندان اضافه کرد: از سوی دیگر، نظام سلامت نیز با تغییر الگوی نیازهای جامعه مواجه خواهد شد. سالمندان بیش از سایر گروههای سنی در معرض بیماریهای مزمن و غیرواگیر مانند دیابت، بیماریهای قلبی، فشار خون و اختلالات شناختی قرار دارند. این مسئله ضرورت توسعه خدمات مراقبتهای طولانیمدت، مراقبت در منزل، توانبخشی و خدمات تخصصی سالمندی را بیش از پیش برجسته میکند. بدون تقویت زیرساختهای نظام سلامت در این حوزه، پاسخگویی به نیازهای جمعیت سالمند در آینده دشوار خواهد بود.
به گفته وی، تحولات جمعیتی همچنین بر ساختار خانواده و روابط اجتماعی نیز اثرگذار است. کوچک شدن خانوادهها، کاهش تعداد فرزندان و افزایش مهاجرتهای داخلی باعث شده است الگوی سنتی مراقبت از سالمندان در خانوادهها با چالش مواجه شود. در سالهای آینده ممکن است با افزایش تعداد سالمندان تنها یا کمحمایت مواجه شویم که این موضوع نیازمند تقویت نظام حمایتهای اجتماعی و توسعه خدمات اجتماعی جامعهمحور است.
فولادیان معتقد است: با وجود این چالشها، سالمندی جمعیت صرفاً یک تهدید نیست؛ بلکه میتواند به فرصتی برای بهرهگیری از تجربه، دانش و سرمایه اجتماعی سالمندان نیز تبدیل شود. بسیاری از سالمندان دارای مهارتها و تجربیات ارزشمندی هستند که میتواند در حوزههای آموزشی، مشاورهای و اجتماعی مورد استفاده قرار گیرد. مشارکت فعال سالمندان در جامعه نهتنها به حفظ کرامت و کیفیت زندگی آنان کمک میکند، بلکه به پویایی اجتماعی نیز یاری میرساند.
به گفته وی از همین رو لازم است از هماکنون مجموعهای از سیاستها و اقدامات هماهنگ برای مدیریت این تحول جمعیتی در دستور کار قرار گیرد. اصلاح تدریجی نظام بازنشستگی، توسعه بیمههای مراقبت طولانیمدت، گسترش خدمات مراقبت در منزل، آموزش و تربیت نیروی متخصص در حوزه سالمندی و ایجاد زیرساختهای شهری و اجتماعی دوستدار سالمند از جمله اقداماتی است که باید با جدیت دنبال شود.
رئیس دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور ادامه داد: همچنین توجه به سیاستهای حمایت از خانواده و ایجاد شرایط مناسب برای فرزندآوری، میتواند به تعادل نسبی ساختار سنی جمعیت در سالهای آینده کمک کند. در کنار این اقدامات، توسعه آنچه در دنیا به «اقتصاد نقرهای» معروف است—یعنی اقتصاد مبتنی بر نیازها و ظرفیتهای سالمندان—میتواند فرصتهای جدیدی برای رشد اقتصادی و ایجاد اشتغال فراهم آورد.
وی اظهار داشت: پیری جمعیت واقعیتی است که بسیاری از کشورهای جهان پیش از ما آن را تجربه کردهاند. تجربه این کشورها نشان میدهد که مدیریت موفق این روند نیازمند نگاه بلندمدت، سیاستگذاری مبتنی بر شواهد و همکاری همه دستگاههای اجرایی و اجتماعی است. امروز فرصت آن را داریم که با برنامهریزی هوشمندانه، جامعهای بسازیم که در آن سالمندان نه به عنوان بار اجتماعی، بلکه به عنوان سرمایهای ارزشمند دیده شوند. آینده سالمندی ایران از امروز ساخته میشود و تصمیمهایی که اکنون اتخاذ میکنیم، کیفیت زندگی نسلهای آینده را رقم خواهد زد.
یکسوم سالمند؛ تصویری از آینده جمعیتی
وی در ادامه تاکید کرد: تحولات جمعیتی در ایران با سرعتی قابل توجه در حال رخ دادن است. کاهش نرخ باروری در دهههای گذشته و افزایش امید به زندگی موجب شده است ساختار سنی کشور به تدریج به سمت سالمندی حرکت کند. بر اساس برآوردهای جمعیتی، اگر روندهای کنونی ادامه یابد، تا سال ۱۴۳۰ حدود یکسوم جمعیت کشور را سالمندان تشکیل خواهند داد. این بدان معناست که از هر سه ایرانی، یک نفر در سنین سالمندی قرار خواهد داشت.
به گفته وی، وقتی از یکسوم جمعیت سالمند سخن میگوییم، در واقع از تغییر چهره جامعه صحبت میکنیم. چنین جامعهای دیگر همان جامعه جوانی که در دهههای گذشته تجربه کردهایم نخواهد بود. ساختار جمعیت از شکل هرم جوان به ساختاری نزدیک به ستون تغییر میکند؛ یعنی تعداد کودکان و جوانان کمتر و سهم سالمندان به طور قابل توجهی بیشتر میشود.
رییس دبیرخانه شورای ملی سالمندان اضافه کرد: یکی از نخستین پیامدهای این تحول، تغییر در ترکیب نیروی کار کشور است. با افزایش جمعیت سالمند، نسبت جمعیت در سن کار کاهش مییابد و در مقابل تعداد بازنشستگان افزایش پیدا میکند. در چنین شرایطی فشار بیشتری بر نظامهای بیمهای و صندوقهای بازنشستگی وارد خواهد شد و هر فرد شاغل باید سهم بیشتری در تأمین هزینههای اجتماعی ایفا کند. اگر اصلاحات لازم در ساختار این صندوقها و سیاستهای بازار کار به موقع انجام نشود، ممکن است در آینده با چالشهای مالی جدی روبهرو شویم.
به گفته وی از سوی دیگر، نظام سلامت کشور نیز با تغییرات مهمی مواجه خواهد شد. سالمندان بیش از سایر گروههای سنی در معرض بیماریهای مزمن مانند بیماریهای قلبی، دیابت، فشار خون و اختلالات شناختی قرار دارند. به همین دلیل در جامعه سالمند، نیاز به خدمات مراقبت طولانیمدت، توانبخشی، مراقبت در منزل و خدمات تخصصی سالمندی به شکل قابل توجهی افزایش مییابد. این مسئله ضرورت برنامهریزی برای توسعه زیرساختهای سلامت و تربیت نیروی انسانی متخصص در حوزه سالمندی را دوچندان میکند.
فولادیان با بیان اینکه تحولات جمعیتی همچنین بر ساختار خانواده و روابط اجتماعی اثر میگذارد، گفت: در گذشته خانوادههای پرجمعیت نقش اصلی را در مراقبت از سالمندان ایفا میکردند، اما با کوچک شدن خانوادهها و کاهش تعداد فرزندان، این الگو به تدریج با محدودیتهایی روبهرو خواهد شد. در آینده ممکن است تعداد سالمندانی که تنها زندگی میکنند یا از حمایت خانوادگی کمتری برخوردارند افزایش یابد؛ مسئلهای که لزوم تقویت نظام حمایتهای اجتماعی و خدمات اجتماعی جامعهمحور را برجسته میکند.
وی افزود: در عین حال باید تأکید کرد که سالمندی جمعیت تنها یک چالش نیست. بسیاری از سالمندان آینده کشور از سطح تحصیلات بالاتر، تجربه حرفهای ارزشمند و تواناییهای اجتماعی قابل توجهی برخوردار خواهند بود. اگر زمینه مشارکت آنان در عرصههای اجتماعی، آموزشی و مشورتی فراهم شود، میتوان از این ظرفیت به عنوان سرمایهای مهم برای توسعه جامعه بهره گرفت.
رییس دبیرخانه شورای سالمندان کشور بیان داشت: در بسیاری از کشورهای جهان، مفهوم «اقتصاد نقرهای» به عنوان یکی از فرصتهای ناشی از سالمندی جمعیت مطرح شده است. این مفهوم به مجموعه فعالیتهای اقتصادی و خدماتی اشاره دارد که متناسب با نیازها و توانمندیهای سالمندان شکل میگیرد؛ از خدمات سلامت و مراقبتی گرفته تا گردشگری سالمندان و فناوریهای کمککننده. ایران نیز میتواند با برنامهریزی مناسب از این ظرفیت برای ایجاد فرصتهای جدید اقتصادی استفاده کند.
وی با اشاره به اینکه با این حال مهمترین مسئله در مواجهه با پدیده سالمندی جمعیت، آمادگی و برنامهریزی پیشدستانه است، گفت: اصلاح تدریجی نظام بازنشستگی، توسعه بیمههای مراقبت طولانیمدت، مناسبسازی شهرها برای زندگی سالمندان، گسترش خدمات مراقبت در منزل و توجه به سیاستهای حمایت از خانواده از جمله اقداماتی است که باید از امروز در دستور کار قرار گیرد.
فولادیان در پایان تأکید کرد: پیری جمعیت واقعیتی است که در سالهای آینده بیش از پیش خود را نشان خواهد داد. پرسش اساسی این نیست که آیا جامعه ایران سالمند خواهد شد یا نه؛ بلکه این است که آیا ما برای این آینده آماده هستیم. تصمیمهایی که امروز در حوزه سیاستگذاری اجتماعی، اقتصادی و سلامت اتخاذ میشود، تعیین خواهد کرد که سالمندی جمعیت در ایران به یک چالش تبدیل شود یا به فرصتی برای بهرهگیری از تجربه و ظرفیت نسلهای پیشین.
