نشر دانشگاهی در بحران؛ از کاهش امتیاز تألیف تا ضرورت تحلیل داده‌های نمایشگاه مجازی

به گزارش خبرنگار ایلنا، کاظم آرمان‌پور، مدیرمسئول انجمن نشر دانشگاهی مجازی شدن آموزش و سیاست‌های نادرست آموزشی را بر کاهش جایگاه کتاب در دانشگاه‌ها کوثر دانست و خواستار تشکیل شورای مشترک نشر دانشگاهی، بهره‌گیری از صندوق رفاه دانشجویان و تحلیل داده‌های نمایشگاه مجازی برای بازسازی این حوزه شد.

کاظم آرمان‌پور، مدیرمسئول انجمن نشر دانشگاهی به خبرنگار ایلنا گفت: نشر دانشگاهی مترادف با دانشگاه است و وقتی استاد سر کلاس می‌رود و کتاب معرفی می‌کند، قطعاً نقش خود را در نشر دانشگاهی ایفا خواهد کرد.

او افزود: این حوزه از نشر طی سال‌های اخیر به دلیل شرایط اقتصادی، بین‌المللی و اجتماعی کشور و مجازی شدن دانشگاه‌ها به‌ویژه بعد از کرونا متاثر از برنامه‌های شبکه‌های مجازی شده است. فایل‌ها و کتاب‌ها به سمت کپی شدن رفتند و متاسفانه توسط برخی اساتید، فایل‌های پی‌دی‌اف در کانال‌ها و برنامه‌های مختلف قرار گرفت. پس از شیوع پاندمی کرونا و مجازی شدن دانشگاه‌ها، در سامانه‌های آموزشی دانشگاه‌ها عملا جزوات آموزشی جایگزین کتاب‌های درسی شد و این امر ضربه مهلکی بر پیکره نشر دانشگاهی وارد کرد. این روند در تلگرام و شبکه‌های مجازی نیز تداوم یافت و در فضای مجازی کتاب‌های دانشگاهی به صورت فایل و رایگان در دسترس عموم قرار گرفت.

او افزود: البته به جز در دسترس عموم قرار گرفتن فایل کتاب‌های دانشگاهی در فضای مجازی، عوامل دیگری نیز در این وضعیت نقش دارند. یکی از این عوامل این است که اساتید ما کتاب‌ها را به روز نکرده و بازنویسی مجدد نمی‌کنند، چراکه تشویقی از وزارتخانه و امتیازدهی خوبی برای تالیف کتاب وجود ندارد.

آرمان‌پور گفت: اگرچه ادعا می‌شود برخی اساتید برای اخذ رتبه علمی خاص، کتاب‌سازی می‌کنند، اما این امر در میان تمامی اساتید عمومیت ندارد. همین امر موجب شد اساتیدی که باید چند سال زمان اختصاص داده و کتابی را ترجمه یا تألیف می‌کردند، آن امتیاز معنوی را دریافت نکنند. در حالی که اگر یک مقاله در ژورنال خارجی یا داخلی منتشر می‌کردند، امتیاز بسیار بالایی دریافت می‌کردند. این مسأله موجب شد اساتید دانشگاهی نگارش مقاله را به کتاب دانشگاهی ترجیح دهند.

او ادامه داد: کتاب همواره سند مکتوب تولیدات علمی در ایران محسوب می‌شود. به همین روی وزارت ارشاد، وزارت علوم و وزارت بهداشت باید یارانه خاصی برای تبدیل این تولید به سند مکتوب اختصاص دهند. در همه دنیا نیز این اتفاق می‌افتد تا کتاب در اختیار همه دانشجویان قرار بگیرد. اما این اقدام کمتر انجام شده و به آن توجه کافی نشده است. ما در نمایشگاهی که وزارت علوم به نام دستاوردهای پژوهشی در هفته پژوهش برگزار می‌کند، شاخصه کتاب را نداریم و بخش کتاب وجود ندارد. بخشی از پژوهش شامل نگارش کتابی است که سند مکتوب آن تحقیق محسوب می‌شود.

وضعیت نشر دانشگاه نابسامان است

آرمان‌پور گفت: وضعیت نشر دانشگاهی در شرایط کنونی بسیار بد است. برای خروج از این حالت، یکی از موضوعات اساسی این است که هم وزارت علوم و هم وزارت بهداشت باید اقداماتی انجام داده و از نشر الکترونیک دانشگاهی حمایت کنند.

او افزود: متاسفانه در وزارت علوم با مسئله دیگری هم مواجه هستیم. کتاب‌هایی داریم که رفرنس‌های شورای عالی برنامه‌ریزی درسی مربوط به 10 الی 30 سال پیش است و هیچ تجدید چاپی در مورد آن‌ها صورت نمی‌گیرد. این غفلت‌ها باید به‌روز شود. اگر منبع و مرجع کتاب‌های درسی تجدید چاپ شوند و منابع جدیدی برای درس مربوطه معرفی شوند، اساتید نیز برای ارتقای سطح دانش خود منابع جدید را مطالعه و به دانشجویان نیز معرفی می‌کنند. از سویی دیگر مثلا ویرایش جدید یک کتاب درسی در مورد فیزیک به بازار آمده اما اساتید نسخه‌های قدیمی را تدریس می‌کنند چراکه الزامی برای به‌روزرسانی منابع در دانشگاه‌ها وجود ندارد.

تشکیل شورای سیاست‌گذاری در زمینه نشر دانشگاهی

آرمان پور گفت: اگر می‌خواهیم همه این مسائل را حل کنیم، باید همه عوامل را با هم در نظر بگیریم. سال گذشته از آقای دکتر جوادی معاونت فرهنگی و معاونت پژوهشی وزارت بهداشت درخواست کردیم که یک شورای نشر دانشگاهی با حضور مسئولین ذیربط سه وزارتخانه وزارت ارشاد، وزارت علوم و وزارت بهداشت تشکیل شود تا  برای نشر دانشگاهی در این شورا سیاست‌گذاری‌های لازم صورت بگیرد. اگر سیاست‌گذاری مناسب در این حوزه انجام شود، امتیازدهی به اساتید خوب قطعاً بهبود می‌یابد و اساتید به سمت معرفی کتاب خواهند رفت.

او افزود: برای کمک به کاهش قیمت کتاب دانشگاهی، به ویژه با وضعیت کاغذ، دو پیشنهاد داریم. یکی از اقداماتی که انجام دادیم این است که از معاونت دانشجویی و صندوق رفاه دانشجویی درخواست کردیم بخشی از هزینه‌هایی که برای دانشجو در نظر می‌گیرند، به خرید کتاب و محصولات فرهنگی اختصاص یابد. خرید کتاب نیز در زمره هزینه‌های دانشجویی قرار بگیرد و به دانشجو در طول ترم سوبسید و تسهیلات ارائه شود تا بتواند کتاب‌های درسی خود را خریداری کند. وقتی این اتفاق بیفتد، کتاب رونق پیدا می‌کند. رونق کتاب فقط به نفع ناشران نیست، بلکه علم این مملکت هم رونق می‌گیرد. فردا آن دانشجو مدیر این جامعه می‌شود. کسی که با جزوه مهندسی و دکترا گرفته، با کسی که ده کتاب خوانده و با علم روز آشنا شده، قابل مقایسه نیست. کسی که چهار کتاب خوانده با کسی که دو جزوه ده‌صفحه‌ای را پاس کرده، تفاوت زیادی دارد.

مدیرمسئول انجمن نشر دانشگاهی درباره ارزیابی کلی نمایشگاه کتاب گفت: من شخصاً جزو کسانی بودم که بسیار درخواست کردم تا نمایشگاه برگزار شود. برگزاری نمایشگاه کتاب به طور کلی اقدام مثبتی است، چراکه کتاب به جامعه و خانواده‌ها می‌آید و همه اقشار دغدغه کتاب پیدا می‌کنند. حتی اگر یک کتاب عمومی بخرند، باز هم کتاب وارد سبد خانوار می‌شود. همه ارگان‌ها و دست‌اندرکاران کتاب در کشور باید کمک کنند نمایشگاه کتاب در اردیبهشت‌ماه به نحو احسن برگزار شود. مشکلی که وجود دارد تقویم نمایشگاهی است چراکه نمایشگاه کتاب در اردیبهشت برگزار می‌شود و دانشجویان در وسط ترم و امتحانات میان‌ترم هستند. در نشر دانشگاهی به دلیل مجازی شدن دانشگاه‌ها، از دی ماه تا امروز با مشکل مواجه شدیم.

ناشران دانشگاهی به هدف خود در نمایشگاه نرسیدند

آرمان پور افزود: ناشران دانشگاهی امسال نتوانستند به آن هدف و چشم‌اندازی که همیشه در نمایشگاه داشتند، برسند. یکی از دلایل آن این است که یارانه مستقیمی که قبلاً دانشجویان، اساتید و طلاب به صورت ویژه دریافت می‌کردند در این نمایشگاه در دسترس نبود. از سویی دیگر نمایشگاه کتاب فقط مختص وزارت ارشاد نیست. نمایشگاه کتاب یک رویداد و جشنواره بزرگ فرهنگی است و همه دستگاه‌های ذی‌ربط فرهنگی در سطح ملی باید کمک کنند. وزارت علوم، وزارت بهداشت، شهرداری و صدا و سیما همه باید پای کار بیایند. اما معاونت فرهنگی و بخش فرهنگی سازمان‌ها عزم خود را جزم نمی‌کنند و وزارت ارشاد تنهاست. این رویه غلط است و منجر به شکست می‌شود.

او ادامه داد: موضوع دیگری که وجود دارد، تخفیف ده و پانزده درصدی است که در بحث نشر دانشگاهی نقد داریم. این تخفیف‌ها با توجه به افزایش قیمت‌ها کفاف خرید کتاب دانشگاهی را نمی‌دهد. بعضی ناشران در سایت‌های خودشان بیست درصد تخفیف می‌دهند. اگر بن نباشد، آن بیست و پنج درصد نمی‌تواند انگیزه‌ای برای دانشجو باشد تا کتاب بخرد. همچنین نحوه آموزش در دانشگاه‌ها و عدم وجود امتحانات میان‌ترم تأثیر زیادی در عدم رونق بخش دانشگاهی در نمایشگاه امسال داشته است.

این فعال حوزه نشر دانشگاهی گفت: برای سال‌های آینده اگر شرایط جامعه آرام شود و روال عادی برقرار شود، نمایشگاه در سطح ملی برگزار خواهد شد. در غیر این صورت به عنوان فعال نشر دانشگاهی درخواست می‌کنم یک نمایشگاه تخصصی دانشگاهی در مهر یا آبان‌ماه با یارانه مستقیم وزارت ارشاد، وزارت علوم و وزارت بهداشت برگزار شود. این رویداد می‌تواند نشر دانشگاهی را از وضعیت فعلی خارج کند. به ویژه اینکه سال 1404 نشر دانشگاهی دچار مشکلات فراوانی بود. دانشجویان نوورود در آبان‌ماه به دانشگاه آمدند و تفکیک دانشجویان قدیم و جدید در حالی انجام شد که امتحانات به صورت مجازی برگزار شد. این امر ضربه بزرگی به نشر دانشگاهی بود. دانشجویی که آخر آبان‌ماه به عنوان نوورود وارد دانشگاه شد، فقط دو سه ماه فرصت داشت درس بخواند. انتظار نداریم آن دانشجو سراغ کتاب برود. این ضربه خیلی بالاتر است، چون این دانشجو قبلاً در دبیرستان کتاب گرفته و با کتاب بزرگ شده بود.

آرمان‌پور گفت: من نامه‌ای به آقای دکتر سیمایی، وزیر علوم نوشتم و درخواست کردم برای دانشجویان نوورود برنامه‌ریزی کنند تا همزمان با دانشجویان قدیم وارد دانشگاه شوند. این دانشجو کم‌سواد شده و در ترم‌های بعدی نیز پایه ضعیفی خواهد داشت.

او افزود: اهمیت برگزاری این نمایشگاه در شرایط امروز کشور و فشارهای اقتصادی و اجتماعی، زمانی دوچندان می‌شود که دغدغه‌های معیشتی کتاب را از سبد خانواده‌ها خارج و اقتصاد نشر را مختل کرده است. در چنین شرایطی، برگزاری نمایشگاه مجازی کتاب نمادی از امید، مقاومت، تداوم هویت ملی و فرهنگی جامعه است.

آرمان‌پور گفت: برگزاری نمایشگاه مجازی کتاب مستلزم استفاده از فناوری است. باید همه ابزارهای فناوری در این رویداد فرهنگی مورد توجه دست‌اندرکاران قرار گیرد. تنها در این صورت است که نمایشگاه مجازی کتاب از یک فروشگاه آنلاین صرف متمایز شده و می‌تواند به‌عنوان یک دستاورد فرهنگی محسوب شود. برگزاری تالارهای گفت‌وگوی آنلاین با مشارکت انجمن‌های تخصصی حوزه نشر، ناشران، نویسندگان و علاقه‌مندان به کتاب یکی از راه‌های ایجاد این تفاوت است. می‌توان از بستر برخی پیام‌رسان‌های داخلی نیز برای تحقق این هدف استفاده کرد.

امکان تحلیل داده‌ها

آرمان‌پور یکی از مزیت‌های اصلی برگزاری نمایشگاه مجازی کتاب را امکان تحلیل داده‌ها دانست و گفت: برای نشر دانشگاهی که در همه جوامع به‌عنوان بازوی تولید علم عمل می‌کند و کتاب‌های منتشره آن نمایانگر دستاوردهای علمی و پژوهشی جامعه دانشگاهی هستند، این داده‌ها اهمیت حیاتی دارد. از زمانی که دانشجو، استاد یا پژوهشگر وارد سامانه می‌شود تا لحظه خروج، می‌توان نقشه راه دقیقی از رفتار کاربران، علایق و نیازهای علمی و فرهنگی آن‌ها به دست آورد. این اطلاعات برای ناشران دانشگاهی بسیار ارزشمند است تا بتوانند تولیدات خود را مطابق نیاز و تقاضای جامعه علمی برنامه‌ریزی کنند.

او افزود: خانه کتاب و ادبیات ایران به‌عنوان مجری برگزاری نمایشگاه مجازی کتاب، لازم است داده‌های پایش‌شده را در اختیار ناشران، به‌ویژه حوزه دانشگاهی قرار دهد. ناشران نیز با دسترسی به این اطلاعات می‌توانند استراتژی تولید و عرضه کتاب‌های علمی و تخصصی خود را بهبود بخشند.