ایلنا از البرز گزارش میدهد؛
زنگ خطر آب در البرز/ آبخوانها زیر فشار توسعه و برداشتهای بیرویه+فیلم
افت آبخوان در غرب استان به ۲۸ سانتیمتر رسید
البرز در حالی هر سال پذیرای حدود ۱۲۰ هزار نفر جمعیت جدید است که بخش قابل توجهی از منابع آبی آن از سفرههای زیرزمینی تأمین میشود؛ سفرههایی که به گفته مدیرعامل شرکت آب منطقهای استان، طی سالهای گذشته با تخلیه سنگین مواجه شده و در برخی مناطق غربی استان افت سالانه سطح آب به حدود ۲۵ تا ۲۸ سانتیمتر رسیده است. در چنین شرایطی، مسئولان آب از یک سو بر کاهش مصرف و انسداد چاههای غیرمجاز تأکید دارند و از سوی دیگر هشدار میدهند که ظرفیت آبی البرز دیگر تاب توسعه نامتوازن را ندارد.
به گزارش خبرنگار ایلنا از البرز، مسئله آب در البرز دیگر تنها به تأمین آب شرب شهروندان در روزهای گرم سال محدود نمیشود؛ کاهش ذخایر زیرزمینی، افت آبخوانها، برداشتهای کشاورزی، فرونشست زمین، افزایش جمعیت و توسعه صنعتی، مجموعهای از چالشهای درهمتنیده را ایجاد کرده که آینده توسعه استان را تحت تأثیر قرار داده است.
داوود نجفیان، مدیرعامل شرکت آب منطقهای البرز، در نشست با اصحاب رسانه با ارائه تصویری از وضعیت منابع آبی استان، صراحتاً اعلام کرد که ظرفیت آبی البرز تقریباً به سقف بهرهبرداری رسیده است و توسعه استان باید بر اساس ظرفیتهای آبی و اکولوژیکی آن دنبال شود.
این هشدار در شرایطی مطرح میشود که البرز سالانه حدود ۱۲۰ هزار نفر افزایش جمعیت دارد؛ جمعیتی که بهطور طبیعی نیاز به آب شرب، مسکن، خدمات، صنعت و زیرساختهای جدید را افزایش میدهد.
کاهش مصرف آب در سایه مشارکت مردم
مدیرعامل شرکت آب منطقهای البرز با وجود همه این فشارها، از یک اتفاق مثبت در دو سال گذشته سخن گفت؛ اینکه افزایش جمعیت استان الزاماً به افزایش مصرف آب منجر نشده است.
به گفته نجفیان، سال گذشته حدود ۱۲ میلیون مترمکعب از مصرف آب استان کاسته شد؛ موضوعی که این مدیر استانی آن را نتیجه مشارکت شهروندان، فرهنگسازی و اصلاح الگوی مصرف دانست.
سرانه مصرف آب در البرز نیز حدود ۲۲۰ تا ۲۳۰ لیتر در شبانهروز اعلام شده است؛ رقمی که از نگاه آب منطقهای همچنان امکان کاهش دارد.
نجفیان هدفگذاری مطلوب را رسیدن سرانه مصرف به حدود ۱۴۰ لیتر در شبانهروز عنوان کرد و تأکید داشت که کاهش مصرف در کنار کاهش هدررفت شبکه میتواند زمان بهرهبرداری از زیرساختهای موجود را افزایش دهد.
به اعتقاد وی، اگر این روند ادامه پیدا کند، حتی با وجود افزایش جمعیت، میتوان برای مدت طولانیتری از ظرفیت فعلی مخازن، تصفیهخانهها و خطوط انتقال استفاده کرد؛ اما در صورت بیتوجهی به مدیریت مصرف، محدودیتها از دو مسیر خود را نشان خواهند داد: کمبود منابع آب و محدودیت ظرفیت زیرساختهای انتقال و توزیع.
وقتی آب زیرزمینی جای آب پایدار را میگیرد
اما پشت کاهش مصرف شرب، یک واقعیت نگرانکنندهتر قرار دارد؛ وابستگی بالای استان به منابع آب زیرزمینی.
نجفیان در پاسخ به ایلنا گفت: حدود ۷۰ درصد منابع آب استان از منابع زیرزمینی تأمین میشود؛ در حالی که برداشتهای سالهای گذشته فشار سنگینی بر آبخوانها وارد کرده است.
بر اساس توضیحات مدیرعامل شرکت آب منطقهای البرز، طی سالهای گذشته حدود یک میلیارد و ۶۰۰ میلیون مترمکعب از ذخایر آب زیرزمینی تخلیه شده و در برخی نقاط افت سطح آبخوانها به شکل محسوسی ادامه دارد.
در غرب استان نیز وضعیت به مراتب نگرانکنندهتر است؛ جایی که به گفته نجفیان، افت سطح آب زیرزمینی حدود ۲۵ تا ۲۸ سانتیمتر در سال گزارش شده است.
این اعداد زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکنند که موضوع فرونشست زمین را نیز کنار آن قرار دهیم؛ چراکه افت مستمر سطح آبخوانها در دشتهای بحرانی میتواند زمینهساز تشدید فرونشست و آسیب به زیرساختها و سکونتگاهها شود.
۱۷۰۰ چاه غیرمجاز در یک سال مسدود شد
یکی از محورهای مهم اظهارات نجفیان، برخورد با برداشتهای غیرمجاز بود.
وی به ایلنا گفت که در سال گذشته حدود یکهزار و ۷۰۰ حلقه چاه غیرمجاز در استان البرز مسدود شده و این روند با همکاری دستگاه قضایی ادامه خواهد داشت.
اما مسئله فقط چاههای غیرمجاز نیست.
به گفته مدیرعامل آب منطقهای، حتی چاههای دارای مجوز نیز در دشتهای ممنوعه نمیتوانند به بهانه کاهش آبدهی، اقدام به افزایش برداشت کنند.
نجفیان تأکید کرد کاهش آبدهی یک چاه مجاز، مجوزی برای کفشکنی، افزایش عمق یا توسعه برداشت نیست و در کنار مدیریت چاههای مجاز، برخورد با برداشتهای غیرمجاز نیز باید ادامه پیدا کند.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که هرگونه افزایش برداشت از آبخوانهای بحرانی میتواند فاصله میان میزان تغذیه طبیعی و میزان برداشت را بیشتر کند؛ فاصلهای که در نهایت به افت بیشتر سفره و افزایش خطر فرونشست منجر خواهد شد.
۴۹۳ میلیون مترمکعب آب زیرزمینی کجا مصرف میشود؟
در همین نشست، خبرنگار ایلنا با استناد به آمار ارائهشده از سوی قائمپناه، معاون اجرایی رئیسجمهور، در جلسه شورای برنامهریزی و توسعه استان البرز در تاریخ یکم مردادماه ۱۴۰۵، موضوع اقتصاد آب و برداشت از منابع زیرزمینی را با مدیرعامل شرکت آب منطقهای البرز مطرح کرد.
قائمپناه در آن جلسه اعلام کرده بود که از مجموع حدود ۹۷۳ میلیون مترمکعب مصرف آب استان، حدود ۷۵۷ میلیون مترمکعب از منابع زیرزمینی و حدود ۲۱۵ میلیون مترمکعب از منابع سطحی تأمین میشود.
بر اساس همان آمار، حدود ۶۱۱ میلیون مترمکعب از مصرف آب استان مربوط به بخش کشاورزی است که حدود ۴۹۳ میلیون مترمکعب آن از منابع زیرزمینی تأمین میشود؛ یعنی حدود ۸۱ درصد آب مصرفی کشاورزی از سفرههای زیرزمینی برداشت میشود.
قائمپناه همچنین با اشاره به ارزش اقتصادی آب گفته بود در ایران به ازای هر مترمکعب آب بهطور متوسط حدود ۵ دلار ارزش اقتصادی ایجاد میشود، در حالی که متوسط جهانی حدود ۲۲ دلار اعلام شده و در برخی کشورهای اروپایی این رقم به ۳۸ تا ۴۸ دلار میرسد.
بر همین اساس، سؤال ایلنا از نجفیان این بود که آیا شرکت آب منطقهای تاکنون ارزش اقتصادی هر مترمکعب آب مصرفی در بخشهای مختلف استان، از کشاورزی تا صنعت و شرب، را محاسبه کرده است؟
مسئله فقط تأمین آب نیست، بهرهوری آب است
نجفیان در پاسخ به این سؤال، مسئله آب را فراتر از تأمین منابع جدید دانست و بر ضرورت افزایش بهرهوری و کاهش فشار بر منابع زیرزمینی تأکید کرد.
وی با اشاره به شرایط کشاورزی استان به ایلنا گفت: بخشی از فشار موجود بر آبخوانها ناشی از بارگذاریهای بیش از ظرفیت در دشتهای استان است و باید همزمان با تأمین منابع جایگزین، میزان برداشت از سفرههای زیرزمینی کاهش پیدا کند.
مدیرعامل آب منطقهای البرز همچنین با اشاره به پایین بودن بهرهوری مصرف آب در کشور، بر ضرورت حرکت به سمت استفاده بهینهتر از منابع موجود تأکید کرد.
به گفته نجفیان، اگر بتوان مصرف آب را در بخشهای مختلف کاهش داد و همزمان بهرهوری را افزایش داد، میتوان با همین ظرفیتهای موجود، زمان بیشتری برای تأمین آب پایدار در استان ایجاد کرد.
این پاسخ در واقع مسئله اصلی البرز را از «کمبود آب» به «نحوه مصرف و تخصیص آب» نیز گسترش میدهد؛ چراکه هر مترمکعب آب برداشتشده از آبخوان، اگر با بهرهوری پایین مصرف شود، هم منابع نسل آینده را کاهش میدهد و هم ارزش اقتصادی محدودی ایجاد میکند.
توسعه البرز تا کجا میتواند ادامه پیدا کند؟
شاید مهمترین هشدار نجفیان در این نشست، درباره رابطه مستقیم میان آب و توسعه بود.
وی تأکید کرد که البرز دیگر ظرفیت نامحدودی برای بارگذاری جدید ندارد و توسعه باید بر اساس ظرفیت آبی و اکولوژیکی هر منطقه انجام شود.
به گفته نجفیان، مشکل زمانی تشدید میشود که توسعه جمعیتی و صنعتی بدون توجه به منابع آب اتفاق بیفتد.
این سخنان در واقع یک پرسش مهم را پیش روی سیاستگذاران استان قرار میدهد: اگر ظرفیت آبی البرز به سقف رسیده است، آیا توسعه شهرکهای صنعتی، واحدهای تولیدی، ساختوسازهای جدید و افزایش جمعیت باید با محدودیتهای آبی جدید مواجه شود؟
نجفیان در پاسخ به این نگرانی، بر ضرورت جلوگیری از توسعه نامتوازن و طرحهایی که با ظرفیت منابع استان سازگار نیستند تأکید کرد.
از نگاه مدیرعامل شرکت آب منطقهای البرز، توسعه واقعی باید توسعهای پایدار باشد؛ توسعهای که منابع آب نسلهای آینده را قربانی نیازهای امروز نکند.
سدها پرآبتر شدهاند؛ اما بحران تمام نشده است
یکی دیگر از محورهای مهم سخنان نجفیان در این نشست خبری، وضعیت سدهای استان بود.
اگرچه ذخیره سدها نسبت به سال گذشته افزایش یافته، اما مدیرعامل آب منطقهای هشدار داد که این افزایش نباید به معنای پایان بحران آب تلقی شود.
نجفیان حجم آب سد کرج را حدود ۱۵۷ میلیون مترمکعب اعلام کرد، رقمی که نسبت به سال گذشته افزایش قابل توجهی دارد، اما بخش مهمی از این وضعیت به مدیریت برداشت و رهاسازی آب مربوط بوده است.
وی گفت: در سد طالقان نیز حجم آب حدود ۲۱۹ میلیون مترمکعب است و وضعیت نسبت به سال گذشته بهتر ارزیابی میشود.
با این حال نجفیان تأکید کرد که مقایسه با سال گذشته به تنهایی نمیتواند وضعیت منابع آب را نشان دهد؛ چراکه سال گذشته یکی از سالهای بسیار خشک بوده است.
بر اساس توضیحات این مدیر، وقتی وضعیت با میانگین بلندمدت مقایسه شود، بارش استان همچنان حدود ۱۵ درصد پایینتر از شرایط نرمال قرار دارد.
بنابراین افزایش ذخیره سدها نباید موجب کاهش حساسیت نسبت به مصرف آب شود.
برنامه برای بارش؛ از مهار سیلاب تا تغذیه آبخوان
مدیریت آب منطقهای البرز برای پاییز و زمستان نیز برنامههایی را در نظر گرفته است.
نجفیان گفت شرکت برای سناریوی بدبینانه بارشها برنامهریزی کرده و جلسات مختلفی در ستاد بحران استان و شرکت آب منطقهای برگزار شده است. در حوزههای کرج، طالقان و کردان، عملیات بازگشایی مسیر رودخانهها، رفع موانع و آمادهسازی مسیر عبور روانآبها دنبال میشود.
وی اضافه کرد: جمعآوری پلهای غیرمجاز نیز از دیگر اقداماتی است که به گفته مدیرعامل آب منطقهای با هدف جلوگیری از انسداد مسیر سیلاب و کاهش خسارتهای احتمالی در دستور کار قرار دارد.
اما نکته مهم این است که آب منطقهای نمیخواهد بارش احتمالی تنها به عنوان یک تهدید دیده شود. برنامه این است که در صورت وقوع بارشهای مناسب، بخشی از روانآبها در سدهای کرج و طالقان ذخیره شود و بخشی دیگر برای تغذیه آبخوانها مورد استفاده قرار گیرد.
۱۰ مترمکعب بر ثانیه برای تغذیه آبخوانها
نجفیان از اجرای طرحهای تغذیه مصنوعی در فردیس و کرج نیز خبر داد.
وی گفت که طرح فردیس حدود دو سال پیش وارد مدار شده و طرح کرج نیز قرار است امسال به بهرهبرداری برسد.
نجفیان ادامه داد: ظرفیت ورود آب به این طرحها حدود ۱۰ مترمکعب بر ثانیه اعلام شده است.
وی گفت: در محدوده رودخانه کردان نیز اقداماتی برای تقسیم و بهرهبرداری از آب انجام شده و در بالادست استان از سازهها و آببندهای موجود برای مهار و هدایت روانآبها استفاده خواهد شد.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای البرز تصریح کرد: هدف این است که در صورت وقوع بارش مناسب، به جای آنکه آب صرفاً از استان خارج شود، بخشی از آن به ذخیره طبیعی آبخوانها بازگردد.
یک بارش مناسب؛ یک نوبت برداشت کمتر از چاههای کشاورزی
یکی از نکات قابل توجه سخنان نجفیان، ارتباط مستقیم بارش با کاهش برداشت از چاههای کشاورزی بود.
وی در این ارتباط گفت: اگر بارش پاییز و زمستان مناسب باشد و کشت پاییزه بتواند از نزولات جوی استفاده کند، دستکم یک نوبت آبیاری از چاههای کشاورزی حذف خواهد شد.
نجفیان افزود: در ظاهر، یک نوبت آبیاری عدد کوچکی به نظر میرسد؛ اما وقتی آن را در سطح گسترده اراضی کشاورزی استان محاسبه کنیم، میتواند به معنای کاهش قابل توجه برداشت از آبخوانها باشد و این همان نقطهای است که مدیریت آب سطحی، الگوی کشت و حفاظت از آب زیرزمینی به یکدیگر متصل میشوند.
تالاب صالحیه؛ آبی که میآید اما ماندگار نمیشود
نجفیان همچنین درباره تالاب صالحیه و حقابه آن سخن گفت؛ تالابی که سالهاست با کاهش ورودی آب مواجه است.
به گفته وی، برداشتهای بالادست و احداث سدها موجب محدود شدن حقابه تالاب شده است.
نجفیان گفت: در سالهای گذشته حدود ۳۰ میلیون مترمکعب آب از طریق کانال به سمت تالاب منتقل شده، اما بخش قابل توجهی از این آب در مدت کوتاهی از محدوده خارج شده است از همین رو، عملیات انسداد دو قطعه برای افزایش ماندگاری آب در تالاب در حال پیگیری است.
این مدیر اذعان داشت که همچنین پیشنهاد تغییر الگوی طرح احیای تالاب و استفاده از سازههایی مانند فواره به جای ایجاد یک دریاچه بزرگ مطرح شده است؛ طرحی که به گفته نجفیان مورد استقبال قرار گرفته، اما اجرای آن هنوز با عقبماندگی مواجه است.
«آب البرز» مسئلهای که دیگر با پروژههای عمرانی حل نمیشود
آنچه از مجموعه اظهارات مدیرعامل آب منطقهای البرز میتوان دریافت، این است که مسئله آب استان دیگر صرفاً با ساخت یک سد، حفر یک چاه یا اجرای یک خط انتقال حل نمیشود.
البرز همزمان با چند مسئله روبهروست:
افزایش جمعیت، توسعه صنعتی، مصرف بالای آب، برداشت از آبخوانها، چاههای غیرمجاز، افت سطح سفرهها، خطر فرونشست، کاهش بارش نسبت به میانگین بلندمدت و محدودیت ظرفیت منابع آب.
در مقابل، راهکارهایی همچون کاهش مصرف، انسداد چاههای غیرمجاز، جلوگیری از افزایش برداشت چاههای مجاز، تغذیه مصنوعی آبخوانها، افزایش بهرهوری کشاورزی، اصلاح الگوی کشت و کنترل توسعه متناسب با ظرفیت آبی استان قرار دارد.
در این میان، آمار ارائهشده از سوی معاون اجرایی رئیسجمهور در یکم مردادماه و پاسخهای مدیرعامل آب منطقهای، یک واقعیت مشترک را نشان میدهد:
مسئله البرز فقط این نیست که آب بیشتری میخواهد؛ مسئله این است که باید تصمیم بگیرد با آبی که دارد چگونه توسعه پیدا کند.
و شاید مهمترین هشدار نجفیان نیز همین باشد؛ اینکه اگر توسعه از ظرفیت آبی استان جلو بزند، هزینه آن فقط متوجه مدیریت امروز نخواهد بود، بلکه آبخوانها، زمین و نسلهای آینده البرز باید بهای آن را بپردازند.
