کشف مسجد ۱۳۰۰ ساده با کتیبه های مربوط به اوایل اسلام در عربستان سعودی

به گزارش خبرنگار ایلنا، پس از چهار فصل کاوش باستان شناسی در المعمله، یک مکان باستانی در منطقه الباحه در نزدیکی العقیق جنوب غربی عربستان، آثاری از گچ کاری دیوار و بقایایی از سنگ گرانیت تراشیده شده و ویژگی های معماری شاخص یافت شد. کشفی که نشان می دهد چگونه یک بنای مذهبی در جامعه‌ای که با معدن و تجارت شکل گرفته، عمل می‌کرده است.

مسجدی گرانیتی با قدمت بیش از ۱۳۰۰ سال

باستان شناسان معتقدند، این مسجد در ضلع غربی این آبادی قرار دارد و تقریبا ۱۶ متر از شمال به جنوب و ۱۰ متر از شرق به غرب طول دارد. دیوارهای آن از بلوک‌های گرانیتی تراش‌خورده ساخته شده‌ است.

این بنا شامل یک محراب است که جهت نماز را نشان می‌دهد و سه ورودی در ضلع‌های شرقی، غربی و جنوبی آن قرار دارد. باستان‌شناسان همچنین یک سازه مربعی شکل را که به عنوان مناره تفسیر می‌شود، در قسمت جنوب شرقی مجموعه شناسایی کرده‌اند. به نظر می‌رسد هشت اتاق مجاور، فعالیت‌های مرتبط با مسجد و سکونتگاه‌های اطراف آن را پشتیبانی می کرد.

پژوهشگران معتقدند، این چیدمان از آن جهت اهمیت دارد که بخش عمده‌ای از نقشه ساختمان به وضوح رابطه بین فضای نماز و اتاق‌های کمکی را نشان می دهد. تاسیسات انبار، حوضچه‌ها و تکیه‌گاه‌های سازه‌ای یافت شده در فضاهای مجاور یکی  از متمایزترین ویژگی‌های این کشف به شمار می رود. به گفته کمیسیون میراث عربستان سعودی، کتیبه‌ها هم در داخل ساختمان و هم بر روی دیوارهای بیرونی آن وجود دارند و شامل دعاهای مذهبی و مطالب قرآنی هستند.

کتیبه‌ای بر روی دیوار قبله حاوی دعایی است که بر محمد بن عبدالله درود می‌فرستد. بقای چنین متونی در محیط باستان‌شناسی‌ شواهد مستقیمی از زبان مذهبی مورد استفاده مردم در آن مکان و در آن دوره را روایت می کند.

از همین رو،  کتیبه‌ها چیزی بیش از عناصر تزئینی هستند. این کتیبه‌ها همراه با محراب و سایر ویژگی‌های معماری، هویت این سازه را به عنوان مسجد تقویت می‌کنند و شواهد بیشتری برای درک زندگی مذهبی در المعمله در اوایل دوره اسلامی ارائه می‌دهد.

مسجدی در دل یک جامعه معدنی باستانی

المعمله در درجه اول یک سکونتگاه مذهبی نبود. شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد که این مکان پیرامون معادن فرآوری منابع معدنی، به ویژه طلا، نقره و مس، توسعه یافته است. تاسیسات و ابزارهای مرتبط با معدن‌کاری و همچنین سازه‌های مسکونی حکایت از این اتفاق دارد.

تجزیه و تحلیل علمی نمونه‌های به‌دست‌آمده در طول کاوش‌های اولیه نشان می‌دهد که فعالیت معدنی قبل از دوره اسلامی آغاز شده و به‌ویژه بین اواخر قرن ششم و نهم میلادی شدت گرفته است. این گاهشمار به این معنی است که جامعه شاهد یک گذار تاریخی بزرگ، از دهه‌های پایانی قبل از اسلام تا توسعه جامعه اولیه اسلامی، بوده است.

به نظر می‌رسد ثروت معدنی این منطقه، معدنچیان، فلزکاران، بازرگانان و سایر کارگران را به این سکونتگاه کشانده است. باستان‌شناسان همچنین سفال، قطعات ظروف سنگ صابون، دسته‌هاون، سنگ‌های آسیاب و سایر اشیاء مرتبط با فعالیت‌های روزمره خانگی و صنعتی را کشف کرده‌اند.

در واقع این محوطه  وسیع‌تر از آن چیزی است که مسجد تازه شناسایی‌شده را به طور ویژه‌ای مهم می‌کند. این بنا به جای اینکه نمایانگر یک بنای مذهبی منزوی باشد، شواهدی از عبادت در داخل یک سکونتگاه اقتصادی فعال ارائه می‌دهد که ساکنان آن به استخراج معدن، فرآوری و مبادلات منطقه‌ای وابسته بودند.

المعمله در کنار یک مسیر مهم قرار داشت

موقعیت مکانی این مکان نیز به توضیح چگونگی توسعه آن کمک می‌کند. تحقیقات پیشین، المعماله را در حدود ۱۳ کیلومتری شرق العقیق و تقریبا ۴۵ کیلومتری الباحه، نزدیک به درب الفیل باستانی یا جاده فیل قرار می‌دهد. این مسیر زمانی جنوب عربستان را به مناطق شمالی‌تر متصل می‌کرد و بعدها به بخشی از شبکه‌ای تبدیل شد که مسافران و زائران در دوره اسلامی از آن استفاده می‌کردند.

مسجد، تاسیسات معدنی، خانه‌ها و کتیبه‌ها در کنار هم، شروع به آشکار کردن سکونتگاهی می‌کنند که تاریخ آن را نمی‌توان از طریق یک فعالیت واحد درک کرد. المعمله همزمان محل تولید، حرکت، سکونت و عبادت بوده است.

کمیسیون میراث عربستان سعودیمی‌گوید: تحقیقات باستان‌شناسی در این مکان به عنوان بخشی از یک برنامه گسترده‌تر برای مستندسازی و حفاظت از بقایای باستانی در سراسر عربستان سعودی ادامه خواهد یافت. کاوش‌های آینده ممکن است مشخص کند که این مسجد چه زمانی برای اولین بار ساخته شده، چه مدت مورد استفاده قرار گرفته و چگونه نقش آن با توسعه اقتصاد معدنی المعمله تغییر کرده است.