معاون میراثفرهنگی در نخستین پیشرویداد کنگره «میراثفرهنگی و بحران»؛
بازسازی پس از جنگ، بازسازی حافظه، هویت و امید یک ملت است
قائممقام وزیر و معاون میراثفرهنگی با تاکید بر اینکه «در جنگ تحمیلی سوم، میراثفرهنگی بهعنوان موضوع جنگ مطرح شد»، گفت: مستندسازی حافظه تاریخی، صیانت از هویت ملی، تقویت تابآوری اجتماعی و بازنگری در سازوکارهای بینالمللی حفاظت از میراثفرهنگی، از الزامات اساسی دوره پس از جنگ است.
به گزارش ایلنا به نقل از وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، نخستین پیشرویداد علمی کنگره ملی «میراثفرهنگی و بحران» با عنوان «بایستههای پس از جنگ؛ حفاظت و مرمت میراثفرهنگی» با حضور علی دارابی قائممقام وزیر و معاون میراثفرهنگی وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، محمدابراهیم زارعی رئیس پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری و جمعی از صاحبنظران، کارشناسان و فعالان حوزه میراثفرهنگی در موزه ملی ایران برگزار شد.
میراثفرهنگی در جنگ به «موضوع جنگ» تبدیل شد
قائممقام وزیر و معاون میراثفرهنگی در این نشست با اشاره به پیامدهای تجاوز نظامی اخیر و خسارتهای واردشده به میراثفرهنگی کشور گفت: در جنگ تحمیلی سوم، متجاوزان با زیرپا گذاشتن چارچوبها و الزامات اخلاقی و حقوقی بینالمللی، میراثفرهنگی و تمدنی جمهوری اسلامی ایران را بهطور مستقیم تهدید کردند و در نتیجه، خسارتهای مادی و معنوی به بخشی از میراثفرهنگی ملموس و ناملموس ملی و جهانی ایران وارد شد.
دارابی افزود: در این جنگ، با تهدید تمدنی ایران، میراثفرهنگی عملا به «موضوع جنگ» تبدیل شد و ۱۴۹ اثر تاریخی و موزه در کشور، از جمله پنج اثر ثبتجهانی ایران، آسیب دیدند؛ با این حال، همزمان شاهد زندهبودن، پویایی و نقشآفرینی مؤثر میراث ناملموس مقاومت اجتماعی و فرهنگی مردم و شکلگیری گونههایی از میراث ملموس و ناملموس جدید بودیم.
وی ادامه داد: این تجربه بار دیگر نشان داد که میراثفرهنگی بخشی از بنیان هویتی، حافظه جمعی و سرمایه اجتماعی جامعه است و حتی در شرایط بحران و جنگ نیز میتواند به عاملی برای حفظ انسجام، تقویت تابآوری و بازتولید امید اجتماعی تبدیل شود.
ضرورت تبدیل تجربه جنگ به دانش و چارچوب عملی حفاظت
قائممقام وزیر و معاون میراثفرهنگی با تاکید بر مسئولیت وزارت میراثفرهنگی در پیشبرد حفاظت از میراثفرهنگی اظهار کرد: یکی از تکالیف اساسی وزارتخانه، توسعه مبانی نظری، دانش تخصصی و چارچوبهای عملی حفاظت از میراثفرهنگی و همچنین ثبت و مستندسازی تجربههای تاریخی کشور در مواجهه با بحرانهاست.
دارابی افزود: در همین راستا، برگزاری کنگره علمی و فرهنگی «میراثفرهنگی و بحران» و ۱۲ پیشرویداد علمی مرتبط با آن که در طول سال با مشارکت معاونت میراثفرهنگی، پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری و مجموعهای از نهادهای علمی و اجرایی کشور برگزار خواهد شد، اقدامی برای ایجاد همافزایی، تبادل تجربه و شکلدهی به یک همکاری ملی در حوزه حفاظت از میراثفرهنگی در شرایط بحران است.
از «میراثفرهنگی و جنگ» تا «جنگ و میراثفرهنگی»
قائممقام وزیر میراثفرهنگی با تاکید بر ضرورت تبیین رابطه دوسویه میراثفرهنگی و جنگ گفت: تجاوز نظامی اخیر به فرهنگ و تمدن یک کشور، در کنار بازآفرینی میراث ناملموس مقاومت اجتماعی و فرهنگی مردم، بیش از هر زمان دیگری اهمیت تبیین رابطه میان میراثفرهنگی و بحران، بهویژه جنگ، را آشکار کرد.
دارابی افزود: اکنون باید بهصورت علمی و دقیق به این پرسش پاسخ داد که آیا میراثفرهنگی بر جنگ و مناسبات آن اثر میگذارد یا جنگ بر میراثفرهنگی تاثیر میگذارد؟ تجربه ایران نشان میدهد که در سختترین شرایط تاریخی نیز فرهنگ متوقف نشده و جامعه ایرانی حتی در میانه جنگ، از تولید، حفاظت و توسعه دستاوردهای فرهنگی خود دست نکشیده است.
وی با اشاره به نمونههایی از استمرار فعالیتهای فرهنگی ایران در دورههای جنگی گفت: در دوران جنگ تحمیلی هشتساله، سازمان میراثفرهنگی و مرکز آموزش عالی میراثفرهنگی شکل گرفت. در اوج جنگ ۱۲روزه نیز محوطه پیش از تاریخ خرمآباد با ۶۳ هزار سال قدمت در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید و همزمان سند ملی میراثفرهنگی بهعنوان مهمترین سند راهبردی حوزه میراثفرهنگی در شورای عالی انقلابفرهنگی تصویب و از سوی رئیسجمهوری ابلاغ شد.
دارابی ادامه داد: در جنگ رمضان نیز همزمان با مواجهه کشور با جنایتهای آمریکا و رژیم صهیونیستی و متحدان آنها، سند ملی موزهداری ایران با هدف استقرار حکمرانی یکپارچه نظام موزهداری کشور در شورای عالی انقلاب فرهنگی به تصویب رسید و پس از آن نیز پرونده «قلعه الموت و استحکامات وابسته به آن» در فهرست میراثجهانی یونسکو ثبت شد.
ایران باید برای اصلاح نظام بینالمللی حفاظت از میراث نقشآفرین باشد
معاون میراثفرهنگی با انتقاد از ناکارآمدی سازوکارهای بینالمللی در جلوگیری از آسیب به میراثفرهنگی در جریان جنگ اخیر گفت: در این جنگ، نهادها و معاهدات بینالمللی نتوانستند نقش بازدارنده مؤثری در برابر تعرض به میراث ملی و جهانی ایران ایفا کنند.
دارابی تصریح کرد: هنگامی که برخی دولتهای متجاوز به تعهدات خود در قبال معاهدات و کنوانسیونهای بینالمللی پایبند نیستند و نهادهای بینالمللی نیز صرفا نظارهگر باقی میمانند، ایران باید در حوزه اسناد، کنوانسیونها و سازوکارهای بینالمللی دست به کار شود و با اتکا به ظرفیت علمی، تاریخی و تمدنی خود، برای اصلاح فرآیندها و تقویت سازوکارهای بازدارنده و حفاظتی در سطح جهانی نقشآفرینی کند.
وی تاکید کرد: تجربه جنگ تحمیلی دوم و سوم، ضرورت بازنگری و اصلاح فرآیندها و اسناد بینالمللی و چارچمندکردن نحوه اتخاذ اقدامات پیشگیرانه، بازدارنده و حفاظتی برای صیانت از میراثفرهنگی و تمدنی ملی و جهانی را بیش از گذشته آشکار کرده است.
میراثفرهنگی؛ سرمایه تابآوری و دیپلماسی فرهنگی
قائممقام وزیر و معاون میراثفرهنگی با تاکید بر کارکرد اجتماعی میراثفرهنگی گفت: امروز بیش از هر زمان دیگری به یادآوری نقش میراثفرهنگی در حفظ بنیانهای اجتماعی و افزایش تابآوری جامعه نیاز داریم.
دارابی افزود: مستندسازی، حفاظت و فعالکردن ظرفیتهای ملی در حوزه میراثفرهنگی، نهتنها یک وظیفه تخصصی، بلکه یکی از مهمترین پشتوانههای انسجام اجتماعی، تقویت هویت ملی و توسعه دیپلماسی فرهنگی کشور است.
وی خاطرنشان کرد: در کنار حفاظت و صیانت از میراثفرهنگی آسیبدیده در جنگ، باید میراث جنگ تحمیلی سوم نیز بهعنوان بخشی مهم از تاریخ معاصر ایران مستند، حفاظت و معرفی شود؛ چرا که آنچه امروز در قالب تجربه زیسته جامعه شکل گرفته، در آینده بخشی از حافظه تاریخی و میراثفرهنگی کشور خواهد بود.
پنج درس راهبردی کرهجنوبی برای بازسازی میراث پس از جنگ
قائممقام وزیر و معاون میراثفرهنگی با اشاره به تجربه کرهجنوبی در حفاظت و بازسازی میراثفرهنگی پس از جنگ کره، این تجربه را برای سیاستگذاری ایران قابل تأمل دانست و گفت: جنگ کره تنها شهرها و روستاها را ویران نکرد، بلکه حافظه تاریخی یک ملت را نیز هدف قرار داد؛ کاخها آسیب دیدند، معابد سوختند و شمار زیادی از بناهای تاریخی به ویرانه تبدیل شدند. با این حال، کرهجنوبی طی بیش از هفت دهه توانست به یکی از کشورهای پیشرو در حفاظت از میراثفرهنگی تبدیل شود.
دارابی نخستین درس این تجربه را نجات حافظه تاریخی پیش از بازسازی بناها عنوان کرد و گفت: اگر بنا از میان برود اما نقشهها، تصاویر، اسناد و اطلاعات آن باقی بماند، امکان احیای آن وجود دارد؛ اما اگر حافظه تاریخی از بین برود، بازسازی واقعی دیگر امکانپذیر نخواهد بود.
وی افزود: کرهجنوبی با استفاده از اسکن سهبعدی، پهپادها و فتوگرامتری به ثبت دیجیتال آثار تاریخی خود پرداخت و در کنار میراثفیزیکی، یک نسخه پشتیبان از حافظه تاریخی کشور ایجاد کرد.
دارابی شناخت دقیق بنا پیش از مرمت را دومین درس دانست و اظهار کرد: هر بنا دارای تاریخ، مصالح، فرسودگی، آسیبهای آشکار و پنهان و ویژگیهای منحصربهفرد خود است. فناوریهایی همچون HBIM میتوانند به کارشناسان کمک کنند پیش از آغاز عملیات مرمت، پروندهای جامع و دقیق از وضعیت بنا تهیه کنند. همانگونه که پزشک بدون تشخیص و معاینه، اقدام به جراحی نمیکند، مرمتگر نیز نباید بدون شناخت کامل یک اثر تاریخی وارد فرآیند مداخله شود.
قائممقام وزیر و معاون میراثفرهنگی پیوند نسل جدید با زخمهای تاریخ را سومین درس کرهجنوبی برشمرد و گفت: نسلهای جدید جنگ را تجربه نکردهاند و برای انتقال این تجربه تاریخی باید از ظرفیت فناوریهای نوین مانند واقعیت افزوده و مدلهای سهبعدی بهره گرفت تا مخاطب بتواند تاریخ یک بنا را از دوران شکوه و آبادانی تا لحظههای ویرانی و مراحل بازسازی مشاهده و تجربه کند.
دارابی تبدیل ویرانهها به فرصتهای فرهنگی و اقتصادی را چهارمین درس عنوان کرد و افزود: در کرهجنوبی برخی پادگانهای متروکه، پناهگاههای زیرزمینی و ساختمانهای نظامی قدیمی به موزه، گالری هنری، سالن کنسرت و مراکز فرهنگی تبدیل شدهاند. مکانهایی که زمانی نماد ترس و جنگ بودند، امروز به فضاهایی برای فرهنگ، زندگی و خلاقیت تبدیل شدهاند.
وی تاکید کرد: هر خرابهای الزاما یک هزینه نیست و گاهی ویرانههای دیروز میتوانند به فرصتهای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی فردا تبدیل شوند.
دارابی حفظ بخشی از زخمهای جنگ بهعنوان سند تاریخی را پنجمین درس این تجربه دانست و گفت: در برخی مکانهای تاریخی کرهجنوبی، آثار گلوله و ویرانی همچنان بر دیوارها باقی مانده است؛ زیرا همه زخمها نباید پاک شوند. برخی زخمها خود بخشی از تاریخ هستند و گاهی یک خرابه بیش از یک ساختمان نوساز میتواند درباره گذشته سخن بگوید.
وی افزود: فناوری امروز میتواند در خدمت حفاظت از گذشته قرار گیرد. هوش مصنوعی، دوقلوهای دیجیتال، رباتهای هوشمند، پهپادها و واقعیت مجازی، ابزارهایی هستند که میتوانند در حفاظت، مستندسازی، معرفی و بازآفرینی میراثفرهنگی به کار گرفته شوند؛ هدف نهایی نیز ایجاد پیوند میان میراثفرهنگی، فناوری و اقتصاد خلاق است.
بازسازی واقعی، بازسازی اعتماد به آینده و حافظه تاریخی است
قائممقام وزیر و معاون میراثفرهنگی گفت: داستان کرهجنوبی، داستان ملتی است که پس از یکی از ویرانگرترین جنگهای قرن بیستم تصمیم گرفت گذشته خود را فراموش نکند.
دارابی افزود: بازسازی واقعی تنها ساختن ساختمانهای جدید نیست. ملتها زمانی دوباره روی پای خود میایستند که در کنار بازسازی شهرها، اعتماد به آینده، احترام به گذشته و حافظه تاریخی خود را نیز بازسازی کنند.
وی تاکید کرد: ویرانهها پایان راه نیستند و با دانش، فناوری، خلاقیت، مشارکت مردم و اراده ملی میتوان از دل آوار، نهفقط بناها، بلکه امید، هویت و آینده را نیز دوباره ساخت.
