در نشست «صد کتاب ماندگار قرن» مطرح شد؛
روایت فکر و تاریخ در شرایط کنونی ایران کار آسانی نیست
«از صبا تا نیما»، یکی از شاخصترین آثار حوزه تاریخ ادبیات معاصر ایران، در نشستی به میزبانی کتابخانه ملی ایران مورد نقد و بررسی قرار گرفت.
به گزارش ایلنا، چهلونهمین نشست «صد کتاب ماندگار قرن» روز یکشنبه ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۰ تا ۱۲، در تالار فرهنگ مرکز همایشهای بینالمللی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد.
در این نشست کامیار عابدی، پژوهشگر و منتقد ادبی، و علیرضا ملائی توانی، رئیس پژوهشکده اسناد، بهعنوان سخنرانان نشست، دیدگاههای خود را درباره یکی از مهمترین آثار پژوهشی در حوزه تاریخ ادبیات معاصر فارسی مطرح کردند. مهدی مظفری ساوجی، شاعر و پژوهشگر، نیز دبیری نشست را بر عهده داشت.
در ابتدای این برنامه، مهدی مظفری ساوجی با اشاره به سنت تاریخنگاری ادبی در زبان فارسی، کتاب «از صبا تا نیما» را یکی از آثار روشمند در حوزه تاریخ ادبیات دانست و گفت: «با وجود آنکه در زمان نگارش این کتاب، یعنی اواسط دهه ۴۰ شمسی، منابع و مآخذ محدودی در اختیار یحیی آرینپور قرار داشت، وی توانست با نگاهی وسیع و عمیق، منابع موجود را مطالعه و ارزیابی کند.»
ساوجی در ادامه تأکید کرد: «کتاب «از صبا تا نیما» را میتوان نوعی تبارشناسی ادبی دانست که تلاش کرده است پیشینه ادبیات ایران را بازخوانی کند. »
در ادامه این نشست، علیرضا ملائی توانی با اشاره به دوره تاریخی مورد توجه این کتاب اظهار کرد: «دورهای که آرینپور در این اثر به آن پرداخته، یعنی از اوایل قاجار تا پایان پهلوی اول، یکی از دورههای متمایز تاریخ ایران است و بسیاری از پژوهشگران، این مقطع را آغاز تاریخ معاصر ایران میدانند.»
وی افزود: «در تاریخ ایران میتوان سه دوره متمایز را مشاهده کرد؛ دوران کهن از آغاز تا پایان ساسانیان، دوران میانه از پایان ساسانیان تا آغاز جنگهای ایران و روس و دوران نوین که از جنگهای ایران و روس آغاز میشود و تا امروز ادامه دارد. به گفته وی، کتاب «از صبا تا نیما» به اوایل دوران نوین ایران میپردازد. »
ملائی توانی با تأکید بر اینکه مبنای تمایز دورانهای تاریخی، نوع آگاهی حاکم بر آنهاست، عنوان کرد: «در دوران نوین ایران، تجدد بهعنوان مبنای آگاهی در کنار اسلام و ایرانیت، فضای تاریخی متفاوتی را شکل میدهد و آریانپور نیز کتاب خود را در چنین بستری تألیف کرده است.»
وی همچنین نوشتن تاریخ این دوران را دشوار توصیف کرد و گفت: «جامعه ایران در این مقطع دچار یک چرخش تاریخی شده و از مرحلهای تاریخی وارد مرحلهای دیگر شده است؛ تغییری که وضعیت تاریخی ایران را بهطور کامل دگرگون کرده و روایت فکر و تاریخ در چنین شرایطی کار آسانی نیست.»
این پژوهشگر تاریخ در ادامه با اشاره به شیوه دورهبندی آرینپور در کتاب «از صبا تا نیما» اظهار داشت: «نویسنده با نگاهی هوشمندانه دورههایی چون بازگشت، بیداری، آزادی، تجدد و گامهایی در راه تجدد را مبنای کار خود قرار داده و به تغییر مستمر جامعه ایران توجه داشته است.»
وی یکی از مهمترین ویژگیهای این اثر را توجه دقیق نویسنده به زندگی شاعران، نویسندگان و کنشگران فکری این دوره دانست و افزود: «مخاطب از خلال مطالعه زندگی این شخصیتها، با زمینههای سیاسی، اجتماعی و تاریخی دوران نیز آشنا میشود.»
ملائی در عین حال تصریح کرد: «آریانپور تلاش کرده است اثر خود را تا حد امکان بیطرفانه بنویسد، هرچند در برخی بخشها تحت تأثیر ادبیات مستشرقان و جریانهای مارکسیستی قرار گرفته است.»
در بخش دیگری از این نشست، کامیار عابدی با اشاره به ابعاد تاریخی کتاب «از صبا تا نیما» گفت: «هرچند این اثر در حوزه ادبیات قرار میگیرد، اما در عین حال باید آن را یک کتاب تاریخی نیز دانست که به لایههای مختلف تاریخ معاصر ایران پرداخته است.»
وی با اشاره به دوران تحصیل یحیی آرینپور در مدرسه محمدیه تبریز اظهار کرد: «فضای فکری این مدرسه که همزمان محل حضور جریانهای سنتگرا و نوگرا بود، تأثیر مهمی بر شکلگیری شخصیت فکری آرینپور داشت.»
عابدی افزود: «در این مدرسه، چهرههایی چون ابوالقاسم فیوضات، اسماعیل امیرخیزی، تقی رفعت و احمد کسروی حضور داشتند و آریانپور تحت تأثیر این فضا، هم با جریانهای سنتگرا و هم نوگرا آشنا شد. همین تجربه سبب شد آرینپور شناخت دقیقتری از فضای ادبی دوران خود پیدا کند و در تألیف کتاب «از صبا تا نیما» از آن بهره ببرد. »
این پژوهشگر ادبیات همچنین با اشاره به روند نگارش و انتشار کتاب گفت: «آرینپور تألیف این اثر را بین سالهای ۱۳۳۹ تا ۱۳۴۵ به پایان رساند و در نگارش آن از منابع متعددی به زبانهای انگلیسی، روسی و فرانسوی استفاده کرد. چاپ نخست کتاب نیز در سال ۱۳۵۰ منتشر شد.»
عابدی در ادامه، تاریخنگاری ادبیات را پدیدهای متأخر دانست و اظهار کرد: «تاریخنگاری ادبیات تفاوتهای زیادی با سنت تذکرهنویسی در ادبیات کلاسیک فارسی دارد و از این منظر، کتاب «از صبا تا نیما» را میتوان در تداوم آثاری دانست که افرادی چون ادوارد براون، هرمان اته و شبلی نعمانی در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم در حوزه تاریخ ادبیات پدید آوردند. در این شیوه تاریخنگاری، صرفاً با زندگینامهنویسی ادبی روبهرو نیستیم، بلکه زمینههای فکری و فرهنگی نویسندگان و شاعران نیز مورد توجه قرار میگیرد. »
عابدی با اشاره به نگاه اجتماعی آرینپور در این اثر عنوان کرد: «دیدگاه آرینپور مبتنی بر تحولات اجتماعی است و به همین دلیل، پدیدههایی چون روزنامهنگاری، ادبیات فولکلور و شعرهای اجتماعی که در انجمنهای ادبی آن دوران شکل گرفته بود، در کتاب مورد توجه قرار دارد. در این نگاه، ادبیات به معنای کلی فرهنگ در نظر گرفته میشود و علاوه بر شاعران، نویسندگان، تاریخنگاران و روزنامهنگاران را نیز دربرمیگیرد.»
این پژوهشگر ادبیات همچنین دو عامل را در شکلگیری اندیشه آرینپور مؤثر دانست و گفت: «نخست آنکه وی برخاسته از یک خانواده قاجاری بود و دوم آنکه در دورانی پرورش یافت که اندیشه بازگشت در میان شاعران و ادیبان رو به گسترش بود.»
عابدی افزود: «آرینپور در عین توجه به جریان بازگشت ادبی و سنتهای ادبی دوره قاجار، آثار دوران روشنگری و بیداری ایران، از جمله آثار آخوندزاده و میرزا آقاخان کرمانی را نیز به شکلی مثبت بازتاب داده و به اندیشه روشنگری اروپا توجه داشته است.»
وی در پایان تصریح کرد: «آرینپور هم به جریانهای سنتی دوره قاجار اهمیت میداد و هم ادبیات مشروطه و جریانهای نوگرای ادبی را مورد توجه قرار میداد.»
در پایان برنامه، کلیپ زندگی و آثار یحیی آرینپور، محصول سازمان و اسناد کتابخانه ملی ایران، پخش شد و حاضران در بخش پرسش و پاسخ به گفتگو با سخنرانان برنامه پرداختند.
