نشست «ارتباطات» با محور هوش مصنوعی، رسانه و بحران سواد رسانهای برگزار شد؛
«مهندسی فرهنگی» را باید فراموش کنیم/ اینترنت پرو حق شهروندی برای ناشناس ماندن را سلب میکند
به مناسبت روز ارتباطات جلسه ای در دانشگاه علوم اجتماعی برگزار شد. مدیران گروه این دانشگاه در این برنانه حضور داشتند و درباره ارتباطات در دنیا امروز صحبت شد. علی ربیعی در این جلسه حضور داشت و صحبت مدیران گروهها را شنید.
به گزارش خبرنگار ایلنا، نشست خبری با موضوع «ارتباطات»، ظهر امروز یکشنبه ۲۷ اردیبهشتماه، در سالن کنفرانس انجمن مطالعات دانشکده علوم اجتماعی برگزار شد.
در این نشست، حاضران درباره موضوعاتی همچون هوش مصنوعی، آینده روابط عمومی، بحران سواد رسانهای، وضعیت اینترنت، ارتباطات شنیداری، چالشهای زنان در فضای مجازی و تحولات روزنامهنگاری سخن گفتند.
ربیعی: فرهنگ و ارتباطات به موجودیت ایران گره خوردهاند
علی ربیعی در ابتدای این نشست با اشاره به عنوان «تابآوری در دنیای متصل» گفت: «به نظرم فرهنگ، رسانه و ارتباطات و نسبت آنها با جامعه امروز، به شکلی درآمده که با این نامگذاری همخوانی دارد. تابآوری در دنیای متصل عنوانی است که برای امسال انتخاب شده و من بیشتر با بخش دوم آن سروکار دارم؛ بخشی که شاید وصف حال جامعه امروز ما نیز باشد.»
وی افزود: «میخواهم چند گزاره را درباره فرهنگ و ارتباطات مطرح کنم و امیدوارم این نشست بتواند گرهگشاییهایی به همراه داشته باشد. تا جایی که به یاد دارم، هر زمان به حوزه فرهنگ و ارتباطات میرسیدیم، با حوزهای مغفولمانده مواجه بودیم؛ حوزهای که گویی امری جانبی یا حتی کمکی و حاشیهای تلقی میشد.»
ربیعی ادامه داد: «حتی زمانی که درباره فرهنگ صحبت میکردیم، تنها شکل خاصی از فرهنگ مورد توجه قرار میگرفت. اما امروز هم فرهنگ و هم ارتباطات، بهویژه فرهنگ، با زیست ایرانیان و موجودیت ایران و ایرانیان گره خورده است. البته این برداشت شخصی من است.»
«قدرت معنایی» مهمترین سرمایه ایران امروز است
وی در ادامه بیان کرد: «ما در این دو حوزه، در میانه بحران جنگ تحمیلی قرار داریم؛ بحرانی که موجودیت ایران را تهدید کرده است. فرهنگ و ارتباطات اگر نگاهی به خود، به بیرون و به حاکمیت داشته باشند، با نوعی سیاستگذاری یا حتی بدسیاستگذاری مواجه میشوند که بر مصائب ما افزوده است.»
ربیعی گفت: «اتفاقاً همین مسائل به زیرساخت تبدیل شدهاند. فرهنگ و ارتباطات، اصلیترین سرمایه ایران امروز هستند. ما برای تمامیت ارضی، توپ و تفنگ را میشماریم و به آن افتخار میکنیم، اما به نظر من آنچه زمینهساز تعرض به تمامیت ارضی میشود، مسئله تمامیت ذهنی ایرانیان است.»
وی افزود: «اتفاقاً موضوع تمامیت ایرانیان در حوزه مطالعات انجمن قرار میگیرد؛ چه در ارتباطات و چه در فرهنگ. امروز بزرگترین قدرت ایران، قدرت معنایی آن است.»
ربیعی اظهار کرد: «اتفاقی که برای ایران رخ داد، عنصر اصلیاش تحرک مردم بود. جنگ برای تحرک مردم بود و تحرک مردم نیز برای تداوم جنگ. در این میان، آنچه مانع اساسی شد، قدرت معنایی ایران بود.»
«مهندسی فرهنگی» را باید فراموش کنیم
وی ادامه داد: «هوش فرهنگی ایران امروز خود را نشان داده و شاید در میان عناصر تشکیلدهنده قدرت، ثروت و تکنولوژی، آنچه بیش از همه اهمیت دارد، قدرت معرفتی و معنایی ما باشد.»
ربیعی تصریح کرد: «همین مسئله، ارزش مطالعات فرهنگی را به موضوع موجودیت ایران در شرایط امروز پیوند زده است. فرهنگ امروز دیگر مسئلهای حاشیهای نیست و ما باید مهندسی فرهنگی و ساختن فرهنگ از بالا را فراموش کنیم.»
وی افزود: «آنچه ایران را حفظ کرد، محصول هوش تمدنی و زیست فرهنگی ایرانیان بود. به همین دلیل معتقدم انجمن مطالعات فرهنگی و ارتباطات باید نقشهای میانجیگرایانه بیشتری ایفا کند.»
ربیعی گفت: «در یکسو نهاد علم قرار دارد، در سوی دیگر حاکمیت و در سمت دیگر جامعه؛ بنابراین باید بیش از گذشته درباره نقش فرهنگ در بقای ایران گفتوگو کنیم.»
بحران ارتباطات و قطبیشدن جامعه
وی در بخش دیگری از سخنان خود اظهار کرد: «در حوزه ارتباطات نیز مدتهاست از بحران ارتباطات سخن گفته میشود؛ یا در مقابل، از ارتباطات بحران صحبت میکنند. این هشدارها در جلسات علمی بارها مطرح شده بود.»
ربیعی ادامه داد: «امروز شاهد دو اتفاق هستیم که هر دو به رسانه مربوط میشوند. جامعه قطبی شده و این مسئله به نقص ارتباطی مرتبط است. این اختلال در نظام ارتباطی ما اکنون با حیات اجتماعی ایران گره خورده است.»
وی افزود: «در این میان، بخش خاکستری جامعه نیز فراموش میشود؛ درحالیکه این بخش اهمیت بسیاری دارد.»
ربیعی تصریح کرد: «قطبیشدن و بحران مرجعیت، دو مسئله مهم حوزه ارتباطات هستند. ما در شرایط پساحقیقت قرار گرفتهایم و با پول و قدرت رسانهای بیگانگان مواجه هستیم.»
وی گفت: «در داخل نیز اکثریت خاکستری جامعه دیده نمیشود و همچنان با همان روندهای گذشته و بخشنامهمحور پیش میرویم. در نتیجه جامعه با این بحرانها دستبهگریبان است.»
ربیعی در پایان اظهار کرد: «بیستوهفتم اردیبهشت، روز جهانی ارتباطات، فرصتی است تا بار دیگر به امر فرهنگ و ارتباطات بپردازیم. ما باید در کنار مردم بایستیم، از جامعه دفاع کنیم، به متجاوزان نه بگوییم و نقش خود را در مقاومت ملی افزایش دهیم.»
وی در پایان گفت: «در این میان باید بتوانیم با وجود همه دشواریها، نوعی میانجیگری ایجاد کنیم؛ هم در کنار جامعه باشیم و هم در برابر دشمنان ایران بایستیم.»
هوش مصنوعی و بحران سواد رسانهای
پس از صحبتهای علی ربیعی، مولایی مدیر گروه ارتباطات دانشگاه علوم اجتماعی با حضار صحبت کرد.
وی گفت: «پیشنهاد ما راهاندازی مطالعات هوش مصنوعی بود؛ هرچند این موضوع این روزها شاید فانتزی به نظر برسد، اما تا زمانی که امکانش فراهم شود، مسیر خود را ادامه خواهیم داد.»
او افزود: «هوش مصنوعی در دو لایه فنی و عمومی وجود دارد. لایه عمومی شامل چتباتها و ابزارهای مشابه است و لایه دوم، لایه کاربردی هوش مصنوعی مولد محسوب میشود. در ایران نیز همین دو لایه را داریم.»
وی ادامه داد: «کار ما در انجمن، پرداختن به لایه فرهنگی و اجتماعی هوش مصنوعی است. نگاه نسل جدید از یک سو حسرتآمیز و از سوی دیگر انتقادی است. من معتقدم با بحران سواد هوش مصنوعی مواجه هستیم و این بیسوادی حتی در میان مسئولان نیز وجود دارد.»
مولایی اظهار کرد: «در چنین شرایطی، بدون فراهم شدن پیشزمینههای لازم، به مسیر مطلوبی نخواهیم رسید. پیامدهای هوش مصنوعی بسیار گسترده است و استفادههای نابجایی از آن صورت میگیرد. هوش مصنوعی نیز آنچه میداند را از انسانها آموخته است.»
وی تصریح کرد: «در علوم انسانی نوعی معرفتشناسی وجود دارد که بسیار مهم است و مشخص نیست معرفتشناسیِ برآمده از هوش مصنوعی در آینده چگونه خواهد بود.»
نسل جدید، اینترنت و آینده روابط عمومی
در ادامه، راستین آریا مدیر گروه روابط عمومی با تبریک روز روابط عمومی گفت: «باید از چالشها استفاده کنیم تا بتوانیم از شرایط عبور کنیم. روابط عمومی بدون مخاطب معنا ندارد و باید ببینیم مخاطبان امروز چه تجربه زیستی دارند.»
وی افزود: «صد سال قبل شبنامه بستر انتقال اطلاعات بود اما امروز اگر برگهای به مخاطب بدهیم، شاید حتی آن را نخواند. در دوران انقلاب، نوارهای کاست سخنرانی ارزش داشت اما تجربه زیستی نسل جوان امروز با اینترنت و فضای مجازی شکل گرفته است.»
آریا ادامه داد: «زیست مخاطبان آینده روابط عمومی بر مبنای اینترنت خواهد بود. آنها گفتوگو محور هستند و بسیاری از امور را به صورت آنلاین انجام میدهند. در آینده مخاطبان بخش جذاب و تعیینکننده روابط عمومی خواهند بود.»
وی اظهار کرد: «در جامعه آینده، مخاطبان فعالتر خواهند شد و ما باید رویههای خود را تغییر دهیم و نسبت به آینده مسئولیتپذیر باشیم.»
آریا همچنین گفت: «در سالهای آینده باید گفتوگو شکل بگیرد و برنامهها مبتنی بر مبانی علمی باشند.»
وی با اشاره به فضای مجازی افزود: «در فضای مجازی اتفاقاتی رخ میدهد که اعتماد مخاطبان را خدشهدار میکند و باید در آینده به آن توجه جدی داشت. لازم است تخصصیتر به این فضا نگاه کنیم.»
بحران سواد شنیداری و اضافهبار اطلاعاتی
در ادامه برنامه، چالنگیان یکی دیگر از مدیران گروهها با تبریک روز ارتباطات گفت: «بحث ارتباطات شنیداری یکی از موضوعاتی است که در مطالعات ارتباطات مغفول مانده است.»
وی افزود: «در مطالعات ارتباطات و فرهنگ بیشتر با آزمونهای دیداری مواجه بودهایم. پیش از هر چیز باید تکنولوژیهای امروز را بشناسیم؛ بهویژه آنکه در این حوزه رشد چشمگیری داشتهایم.»
چالنگیان اظهار کرد: «باید موضوعات را در بستر و اکوسیستم رسانهای بررسی کنیم. نسل جدید با اضافهبار اطلاعاتی روبهرو است و ما با بحران سواد شنیداری مواجه هستیم.»
وی ادامه داد: «نسل جدید تصور میکند در حال کسب دانش است، اما زمانی میتوان از سواد شنیداری سخن گفت که اضافهبار اطلاعاتی را نیز در نظر بگیریم. نسل امروز باید یاد بگیرد چگونه ببیند، تحلیل و ارزیابی کند.»
چالنگیان گفت: «در چنین شرایطی میتوان از عدالت شنیداری سخن گفت و سپس به سیاستهای شنیداری پرداخت. وقتی زندگیِ متصل و منفصل میشود، بمباران صوتی شدت میگیرد و مجال انتقاد را از افراد میگیرد.»
اینترنت، حکمرانی و محدودیتهای فضای مجازی
در بخش دیگری از برنامه، ادهم مدیر گروه مطالعات فضای مجازی گفت: «زمانی که اینترنت قطع شد، نوعی مهندسی اجتماعی شکل گرفت. پیش از اینترنت طبقاتی و اینترنت پرو، زیرساختهایی در حال طراحی بود.»
وی افزود: «اینترنت بینالمللی یک خدمت است اما اینترنت پرو احراز هویت سنگینی دارد و حق شهروندی برای ناشناس ماندن را سلب میکند.»
ادهم ادامه داد: «نسل جدیدی داریم که با اینترنت و اندروید بزرگ شده اما اکنون با چیزی مواجه است که عملاً اینترنت نیست. مسئله در بخش تاریک ماجراست، زیرا تغییر مثبتی مشاهده نمیشود.»
وی گفت: «فیکنیوزها، سودجویی شبکههای اجتماعی و قطعی اینترنت باعث شده نتوانیم درباره محدودیتهای فضای مجازی نگاه علمی داشته باشیم. حاکمیت میخواهد کنترل کند اما نتیجه برعکس شده است.»
ادهم اظهار کرد: «فیشینگ و هک همچنان ادامه دارد، زیرا فضا خلوت شده است. اینکه گاهی اینترنت وصل میشود، به این دلیل است که نوعی وایتلیست در حال شکلگیری است.»
وی افزود: «ما به دسترسی آزاد نخواهیم رسید. نهادهایی مانند شورای عالی فضای مجازی در اتاق پژواک قرار گرفتهاند و اینترنت را تهدید و حتی دشمن بدیهی تلقی میکنند. باید گفتوگو شکل بگیرد.»
ادهم تأکید کرد: «باید صداهای مختلف را شنید. میزان خشم اجتماعی فراتر از حد معمول است و افراد با گرایشهای مختلف سیاسی، در یک موضوع اشتراک نظر دارند؛ اینکه چرا وضعیت اینترنت اصلاح نمیشود.»
در ادامه برنامه، ربیعی نیز گفت: «۱۸.۵ درصد تهرانیها با قطعی اینترنت مخالف هستند.»
فشار مضاعف بر زنان و مادران در بحران ارتباطات
در ادامه، شفیعی مدیر گروه مطالعات زنان گفت: «آنچه رخ داده، تجربه زیسته بسیاری از ماست. با تعطیلی مدارس، فشار مضاعفی بر زنان و مادران وارد شده است.»
وی افزود: «از خانوادهها انتظار میرود فرزندانشان امور آموزشی را در فضای مجازی انجام دهند اما فضای مجازی نیمهفعال و مختل است. در نتیجه، ارتباطات آموزشی دچار اختلال شده و کودکان شور و نشاط خود را از دست میدهند.»
شفیعی بیان کرد: «شرایط بسیار خاصی برای زنان ایجاد شده است. زنان شاغلِ وابسته به اینترنت بیش از مردان آسیب دیدهاند و بسیاری از آنها با بدهیهای سنگین مواجه شدهاند.»
وی ادامه داد: «برخی زنان آنقدر سرخورده شدهاند که دیگر به کسبوکار خود بازنگشتهاند. حمایت از مادران در شرایط عادی وجود داشته اما اکنون باید به مفهوم مادری در بحران نیز توجه کنیم که نیازمند سیاستگذاری است.»
شفیعی گفت: «باید از توهم مادران موفق فاصله بگیریم و فانتزیسازی نکنیم. برنامههای تلویزیونی نیز باید بر همین اساس ساخته شوند. زنان در دوران کرونا ظرفیت بالایی از خود نشان دادند اما پس از آن حمایتی از آنها صورت نگرفت.»
روزنامهنگاری در نقطه عطف
در بخش دیگر برنامه، زارعکهن مدیر گروه روزنامهنگاری گفت: «نسل جدید، ارتباطات را به شکل کلاسیک نمیبیند. امروز شبکههای اجتماعی و بسترهایی را داریم که تولید روایت میکنند و روزنامهنگاری نیز در نقطه عطف قرار گرفته است.»
وی افزود: «نسل جدید دیگر اطلاعات یکسویه را نمیپذیرد و تمایل دارد وارد گفتوگو شود؛ به همین دلیل روزنامهنگاری امروز وظیفه معناسازی دارد.»
زارعکهن ادامه داد: «بخش مهمی از چالشهای امروز مربوط به هوش مصنوعی است. امروز مسئله این است که آیا یک عکس واقعی است یا ساخته هوش مصنوعی. هوش مصنوعی آنقدر قدرتمند شده که اصالت خبر را زیر سؤال میبرد و مسئولیت روزنامهنگار چند برابر شده است.»
وی اظهار کرد: «خبرنگار امروز باید فناوری را بشناسد و اصطلاحاً آچارفرانسه باشد. موضوع دیگر، بحران اعتماد عمومی است. مردم اخبار را از کانالهای غیررسمی دنبال میکنند و به همین دلیل سرعت انتشار اخبار جعلی افزایش یافته است.»
زارعکهن در پایان گفت: «نسل جدید فناوریهای نوین را میشناسد، زیرا از کودکی با آنها سروکار داشته است.»
بازی، سلامت و ارتباطات علم در عصر بحران اینترنت
در ادامه برنامه، خانم برکت دبیر بخش بازی کودکان گفت: «تابآوری در جهان متصل، عنوان و موضوع مهمی است اما ما در حال تجربه نوعی تابآوری وارونه هستیم.»
وی افزود: «از انجمن میخواهم جدیتر به این موضوع ورود کند. حتی بازی کردن نیز طبقاتی شده است و نبود اینترنت باعث شده هم صنعت بازی و هم مخاطبان آن با مشکلات جدی مواجه شوند.»
برکت ادامه داد: «قطعی اینترنت بینالملل بهمعنای نابودی صنعت بازی در ایران است. هوش مصنوعی میتوانست به فرآیند ساخت بازی کمک کند اما اکنون امکان استفاده مطلوب از آن را نداریم.»
وی اظهار کرد: «بازیسازی در ایران به امری سیاسی تبدیل شده و تحریمها نیز باعث شدهاند صنعت و بازار بازی رشد نکند.»
هوش مصنوعی، سلامت و اتاقهای پژواک
در بخش دیگری از نشست، مدیر کارگروه سلامت گفت: «کاربران تلاش میکنند سلامت خود را از طریق روابط و تجربهمحوری در فضای اینترنت پیگیری کنند و بهتدریج از ارتباطات جمعی فاصله گرفته میشود.»
وی افزود: «مرزها روزبهروز نامحسوستر خواهند شد. ارتباطات مبتنی بر داده و هوش مصنوعی، چاقویی دولبه است.»
مدیر کارگروه سلامت ادامه داد: «با اضافهبار اطلاعاتی مواجه هستیم و راهحل آن، نوعی بیاعتنایی انتقادی است. باید به کاربران آموزش دهیم که فریب نخورند.»
وی تصریح کرد: «در شرایط محدود، با اتاقهای پژواک مواجه هستیم و فیکنیوزها نیز به تهدیدی جدی تبدیل شدهاند.»
ضرورت بازتعریف رشتههای ارتباطات
در ادامه، مدیر گروه ارتباطات علم گفت: «سال ۸۰ نخستین مواجهه من با دانشجویان ارتباطات بود. آن زمان ۱۵ کارگروه داشتیم و اکنون خروجی آن وجود دارد.
وی افزود: «احساس میکنم هنوز درباره همان موضوعات گذشته صحبت میکنیم. اگر وضعیت دانشگاهها را بررسی کنیم، متوجه میشویم تنها ۱۰ گرایش در حوزه ارتباطات وجود دارد؛ درحالیکه باید دهها گرایش تخصصی در این حوزه داشته باشیم.»
مدیر گروه ارتباطات علم ادامه داد: «باید به دو پرسش اساسی پاسخ دهیم؛ نخست ضرورت حرکت به سمت رشتههای جدید و دوم مسئله پایداری این حوزهها.»
دبیر گروه ارتباطات علم نیز گفت: «اینترنت با تمام تعاریفش، پدیدهای جهانی است اما برخی رسانهها تلاش میکنند مفهوم اینترنت داخلی را جا بیندازند.»
وی افزود: «اینترنت ذاتاً مفهومی جهانی دارد و آنچه امروز با آن روبهرو هستیم، اینترنت واقعی نیست بلکه مفهومی غریب و متفاوت است.»
قطع اینترنت وضع را بدتر کرده
در پایان جلسه ربیعی گفت: بستن اینترنت وضع را بدتر کرده و سوال این است که این کار چه فایدهای دارد؟ ما ابهام را میبینیم، اما میگوییم کارهایتان بازدارنده نیست و بلکه تشدید کننده است.
