یادداشتی از «مصطفی پورعلی؛
چالشهای مرمت و بازسازی بازار تاریخی در آتش سوخته رشت
بازار تاریخی رشت یکی از بازارهای مهم ایرانی است که بهویژه از دوران صفوی به بعد، با رونق تجارت ابریشم، اهمیت ویژهای پیدا کرد. این بازار در دوران قاجار و پهلوی بهدلیل قرارگیری در محل تبادلات فرهنگی و تجاری ایران با غرب، نقش بسیار مهمی در تاریخ دارد که در حوادث دیماه ۱۴۰۴ طعمه حریق شد و آسیب بسیار دید.
در حال حاضر فرایند بازسازی و مرمت بازار تاریخی رشت در وزارت میراث فرهنگی در حال طی شدن است و در همین رابطه، «مصطفی پورعلی»، عضو شورای فنی معاونت میراث فرهنگی کشور، در یادداشتی که برای انتشار در اختیار ایلنا، قرار داده است باید و نبایدهای مرمت و بازسازی بازار تاریخی رشت را مطرح کرده است.
متن این یادداشت بدین شرح است:
قدیمیترین نقشهای که از محدوده بازار موجود است، نقشه دوره ناصری است که توسط ذوالفقار مهندس ترسیم شده است. از بازخوانی این نقشه و همچنین نقشه زمان استقرار نهضت جنگل و همچنین نقشه ۱۳۳۲ و تطابق آن با وضعیت فعلی بازار میتوان اذعان کرد که با وجود تغییر نام مکانها و نوسازی کالبدی سراها، ساختار تاریخی بازار رشت و سازمان فضایی آن بدون در نظرگرفتن مولفه ارتفاع، تقریباً همان ساختار اصیل و تاریخی است. این بازخوانی نشان میدهد که به طور ویژه پهنهای از بازار که در مجاورت خیابان شریعتی قرار دارد، یعنی پشت مسجد حاج مجتهد، سراهای طاقی کوچک و طاقی بزرگ، قیصریه و ... با وجود تغییرات کالبدی و نوسازی در دوره پهلوی اول، همچنان در همان جایگاهها و اماکن تاریخی با همان سازمان فضایی باقی مانده اند. برخی از سراها، نظیر سرای گلشن و سرای ملک، دقیقاً با همین نام و ترکیب امروزی در نقشه ذوالفقار مهندس دیده میشود. مسجد حاج مجتهد نیز دقیقاً در همین جایگاه با همین نام قرار داشته، هرچند بخش حیاط شمالی این مسجد برای تأسیس خیابان شریعتی در دوره پهلوی از بین رفته است.
بهسازی و مرمت این بازار تاریخی که از دهه هفتاد به دلایل مختلف و بیش از همه بهدلیل بیتوجهی به فراموشی گذاشته شده بود، در شرایط بحرانی اخیر میتوانست با تدابیر لازم، ظرفیت پنهان ارزشهای برجسته این بازار را احیا و در مدیریت مقصد گردشگری شهری رشت کمک شایانی نماید. بهویژه در این امر، بخشهای مربوط به کاروانسراهای تاریخی ملک، طاقی کوچک و طاقی بزرگ بیش از همه دارای اهمیت بود؛ چرا که بهراحتی میتوانست با اتصال به بدنه خیابان شریعتی، ظرفیت بسیار خوبی برای توسعه گردشگری شهری ایجاد کند. اما شرایط اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و امنیتی این روزها موجب شد که این فرصت از بازار گرفته شود و از فحوای گزارش مسئولین این امر این طور بر می آید، که تنها، مشکلات اقتصادی بحق بازاریان خسارت دیده در حال رفع شدن است. در حالیکه انتظار میرفت دست کم بخشهای مربوط به کاروانسراهای تاریخی ملک، طاقی کوچک و طاقی بزرگ که در فهرست ملی ثبت می باشند به شکلی دقیق و علمی مرمت گردند؛ و در این چشمانداز، این سراهای مرمتشده با بهسازی کاربری تبدیل به قطب های جدید گردشگری شهری رشت شوند.
در این چهارچوب علمی، این کاروانسراهای تاریخی، بیش از آنکه نیازمند تخریب و بازسازی از پی باشند، به مرمت و بهسازی اصولی نیاز داشتند. متاسفانه به نظر می رسد بدلیل عدم امکان تامین منابع مالی از سوی دولت، اقدامات عجولانه صاحبان سرقفلی به تخریب بیشتر و بازسازی غیراصولی کالبد تاریخی کاروانسراها انجامیده است. با این حال این انتقاد جامعه حرفه ای به موضوع وارد است که در شرایط بحرانی نیز اگر اهتمام مدیریت سیاسی؛ اقتصادی و فرهنگی توامان در یک جهت قرار گیرند در همین شرایط نیز می توان دستاوردهای قابل قبولی را عرضه نمود. تجربه مرمت و بازسازی بم پس از زلزله گواهی بر امکان تحقق چنین دستاوردی در شرایط حتی پیچیده تر می دهد. باید تصریح کرد مرمت در چنین بسترهایی، نیازمند همافزایی میان الزامات اقتصادی، ملاحظات اجتماعی و معیارهای تخصصی است. بدون شکلگیری این هماهنگی، دستیابی به نتایج پایدار دشوار خواهد بود. در این میان، توجه به دیدگاههای جامعه حرفهای معماری و مرمت، در کنار دغدغههای اقتصادی فعالان بازار، ضرورتی انکارناپذیر است. میراث فرهنگی، صرفاً دارایی یک گروه یا بهرهبردار خاص نیست، بلکه بخشی از سرمایه ملی و متعلق به عموم جامعه است. از این رو، نحوه مداخله در آن مستقیماً با حقوق عامه مرتبط است. انتظار میرود در ادامه روندهای اجرایی، با تأمین منابع مالی لازم و تدوین طرحهای مبتنی بر اصول علمی، زمینه برای مرمت اصولی کاروانسراهای باقیمانده فراهم شود و به جای تأکید بر افزایش تراکم، دستیابی به الگویی پایدار در احیای بازار تاریخی رشت در دستور کار قرار گیرد.
ضروری به نظر می رسد مراتب زیر از سوی متولیان امر مطمح نظر قرار گیرد:
1.کاروانسراهای ثبت ملی، بر مبنای اسناد و شواهد تاریخی، مورد مرمت و بهسازی قرار گیرند. بدیهی است اطلاق «بازسازی عینبهعین» برای برخی عناصر آسیبدیده (از جمله طاقهای کوچک) فاقد وجاهت علمی است و این مجموعهها اساساً نیازمند مرمت و بهسازی بودهاند، هرچند بخشی از زمان مناسب برای این مداخلات از دست رفته است.
بهکارگیری مفهوم «بازسازی عینبهعین» در عمل به حذف حداقل شواهد تاریخی باقیمانده منجر شده و از اینرو راهکاری نادرست در مواجهه با این آثار ملی به شمار میآید.
2. محور پیادهراه خیابان شریعتی تا کاروانسرای ملک و در ادامه، گذرهای داخلی بازار، با رویکردی هماهنگ و مبتنی بر الگوی تاریخی، سنگفرش شود.
۳. جداره حجرات و دکانها در همین محور و در خارج از محدوده کاروانسراهای ثبت ملی، با استفاده از مصالح سنتی و از طریق تأمین مالی مشارکتی میان دولت و صاحبان سرقفلی، بر اساس الگوهای تاریخی ساماندهی و بازسازی شوند. طرحهای پیشنهادی این بخش، بهویژه در حریم آثار ملی، باید به تأیید مشاوران تخصصی مرمت برسد. کاربرد مصالح آجر به شیوه سنتی در این خصوص حائز اهمیت است.
۴. استفاده از نماسازیهای آجریِ صرفاً تقلیدی و کاذب، نهتنها کمکی به ارتقای کیفیت بصری بازار نمیکند، بلکه به اغتشاش سیمای آن میافزاید. جدارهها باید با تکیه بر منطق سازهای سنتی و با بهرهگیری از مصالح اصیل، بازسازی شوند تا حس مکان و هویت تاریخی بازار احیا گردد.
۵. پوشش بام بازار، بهطور طبیعی، باید مبتنی بر الگوی سنتی سفال باشد. با این حال، در صورت وجود محدودیتهای مالی، استفاده از روشهای سنتی جایگزین، مانند اجرای سقف «سیمکا» با شیببندی متناسب، میتواند بهعنوان راهکار جایگزین مدنظر قرار گیرد.
6. از هرگونه افزایش ارتفاع ساختمان مسجد حاج مجتهد در حریم کاروانسرای طاقی جلوگیری بعمل بیاید و در تهیه و تصویب طرح معماری این مسجد نهایت دقت معمول گردد؛ مسجد حاج مجتهد علاوه بر اینکه فی نفسه دارای ارزش های فرهنگی و تاریخی است بدلیل قرار گیری در محور ورودی بازار از جایگاه مهمی برخوردار است.
