در گفتگو با محمدکاظم مزینانی مطرح شد:
دفاع مقدس و پروژهی پرورش نویسندگان گلخانهای
با تخصیص بودجههای کلان به ناشرانی چون سوره مهر و بنیاد ادبیات داستانی، قصد داشتند مخاطبسازی کنند. / میلیونها نسخه کتاب، رایگان توزیع و اهدا شده. / از بین رفتن اعتماد مخاطبان، ترویج نان به نرخ روز خوردن و نان به هم قرض دادن و نان بریدنها، تنها محصولات این پروژه بود.
ایلنا: محمدکاظم مزینانی معتقد است: سیاستهای غلط مدیریت فرهنگی، تخصیص بودجههای کلان به نهادها و انتشاراتهای دولتی، ترویج نگاههای جانبدارانه، کتابسازیها و مخاطبسازیهای سوری ضربههای مهلکی را به بدنهی نشر و اعتماد مخاطبان به ادبیات وارد کرده است.
وی در گفتگو با خبرنگار ایلنا، ضمن انتقاد شدید به دخالتهای دولتی در مدیریتهای فرهنگی اظهار داشت: درست است که دولت، برخاسته از انقلاب و رای مردم است، اما متاسفانه در ۸ سال گذشته بیش از اندازه خود را بالا احساس کرده و با دخالتهای بیش از حد، پایش را بیشتر از گلیمش دراز کرده است.
مزینانی ادامه داد: متاسفانه پول نفت که سرمایهی ملی ماست، در مسیر نگاههای جانبدارانه به صورت ناعادلانهای در حوزههای فرهنگی و هنری خرج شده است و دولت با تاسیس مراکز و بنیادهای جدید و یا حمایتهای ویژه و رانتگونه از برخی مراکز نشر، سعی در پرورش و ترویج کتابهایی داشته که به تفکرات یکسویه و افراطی خود نزدیک باشد.
وی در تشریح این نگاهها و رویکردها و برنامهریزیهای اشتباهی که نهایتا تدوین و در سالهای گذشته از سوی دولت و نهادهای حاکمیتی به کار گرفته شدهاند، گفت: مدیران و مقامات فرهنگی در دولت و نهادهای حاکمیتی در ارزیابیهای خود دریافتند که مخاطبان ادبیات جدی، خلاقانه و ناب که عمدتا از قشر متوسط به بالای جامعه(به لحاظ فکری) هستند، به کتابهای خاصی علاقه دارند که معیارهای ادبی لازم را دارند و در هر شرایطی کتاب موردنظر خود را از ناشران شناخته شده و مستقل تهیه میکنند. بنابراین نمیتوان از آنها انتظار داشت که کتابهای سفارشی و مورد حمایت دولت که مطابق میل و تفکر آنها هستند، بخوانند.
مزینانی افزود: به همین دلیل به این نتیجه رسیدند که باید از میان اقشاری از جامعه که عموما کتابخوان نیستند، مخاطبسازی کنند. آنها تصمیم گرفتند با پرداختن به آثار دفاع مقدس به هدف خود برسند. زیرا سوژهی دفاع مقدس، اقشار گستردهای از جامعه را به خود معطوف میکند که همانا خانوادهی شهدا، جانبازان و… هستند.
این نویسنده در تشریح این رویه ادامه داد: از طرفی این جریان فکری، به کتابهایی نیاز داشت که برنامههای تبیین شده را محقق کند. بنابراین در گام اول به مراکز نشری نیاز بود که بتوانند با حمایتهای بیدریغ مالی، کتابهای مورد نظرشان را منتشر کنند؛ مراکز نشری همچون سورهی مهر یا بنیاد ادبیات داستانی و…
وی گفت: در گام بعدی این چالش وجود داشت که چه نویسندگانی باید در این پروژهی از پیش تعیین شده حضور داشته باشند و تولید کتاب کنند. از آنجایی که نویسندگان جدی حاضر نبودند قلمشان را در اختیار سفارشهای آنچنانی قرار دهند، برنامهریزان تصمیم به پرورش نسلی از نویسندگان گرفتند که تمام و کمال، مطابق با میل و اهداف آنان بنویسند و بتوانند کتابسازی را در حد وسیعی پیش ببرند. به این ترتیب بود که پرورش گلخانهای نویسنده آغاز شد!
این منتقد ادبی اضافه کرد: این تصمیم، تصمیم شومی بود. چراکه باعثشد افرادی به عنوان نویسنده مطرح شوند و صاحب کتاب باشند که به هیچ وجه صلاحیت نوشتن را نداشتند و ندارند! و از آنجایی که پرداختن به دفاع مقدس با خاطرهنویسی و بیان خاطرات همراه است، هر کسی که انشای خوبی داشت و میتوانست شسته رفته بنویسد را به کار گرفتند؛ فارغ از آنکه داستاننویسی اصولی را میطلبد که یک شبه به دست نمیآید.
مزینانی در ادامه به تخصیص رانتهای مختلف برای گسترش این طرح و کتابسازیهای بیشتر اشاره کرد و گفت: در این مسیر ناشران مذکور به چاپ کتابهای بیکیفیت که البته چاپ تروتمیز و با کیفیتی داشت، روی آوردند و از طرفی چون به منابع مالی بیپایان دسترسی داشتند، برای رسیدن به هدف مخاطبسازی، کتابهاشان را با بهایی بسیار نازل قیمتگذاری کردند. مثلا اگر یک کتاب(با در نظر گرفتن قیمت کاغذ و هزینههای چاپ) قرار بود ۵۰ هزار تومان قیمت بخورد، زیر ۱۰ هزارتومان قیمت خورد.
وی افزود: این ناشران حتی به این سطح از اعمال سوبسید راضی نشدند و در گامهای بعدی به توزیع رایگان کتابها بین اقشار موردنظرشان در جامعه دست زدند. چرا کسی نمیرود بررسی کند که در طول اینسالها، چند میلیون نسخه کتاب به صورت رایگان توزیع یا اهدا شده؟
این نویسنده ضمن بیان این مطلب که پروژهی کتابسازی و مخاطبسازی، تعادل حوزهی نشر را به هم ریخته، اظهار داشت: در شرایطی که ناشران خصوصی برای سرپا ماندن و ادامهی کار با انواع و اقسام فشارها و مشکلات دست و پنجه نرم میکردند، ناشران مورد حمایت و بهرهمند از رانتهای کلان کتابهای خود را در تیراژهای بالا و با قیمتهای نازل(و حتی رایگان) چاپ و توزیع کردند. از طرفی شرایط بد مالی و درآمد پایین نویسندگی از طریق حقالتالیفهای معمول، باعثشد که برخی از نویسندگان به بایدها و نبایدهای این جریان گردن بدهند و هر یک به گونهای جزو این جریان شوند. این رویکردها در مجموع، نه تنها نتایج مثبتی در پی نداشته، بلکه تعادلها را در حوزهی نشر به هم ریخته است.
وی ادامه داد: جریان مذکور در ادامهی مسیر، برای اعتبار دادن به خود و کتابهای تولید شدهاش، جوایز دولتی را نیز به خدمت گرفت. این ادعا کاملا با بررسی برگزیدگان سالهای اخیر جوایز دولتی و در راس آنها، جایزهی جلال آل احمد قابل تایید است. یک وقتی ممکن است کتابی که مورد اقبال عمومی نیست، به دلیل ارزشها و معیارهای ادبی برگزیدهی یک جایزه شود اما اینکه یک کتاب با وجود نقایص متعدد و ضعفهای بارز حتی در ساختار اصلی داستان، برگزیدهی یک جایزه آن هم در حد و اندازهی جایزهی جلال شود، دیگر پذیرفتنی نیست.
مزینانی افراد: اینگونه شد که مخاطبان رفته رفته اعتماد خود را به جوایز دولتی و کتابهای کتابسازی شده توسط جریان حمایت شده از سوی دولت و حکومت از دست دادند. به همین دلیل است که برگزیده شدن یک کتاب در جوایز دولتی، هیچ تاثیری بر اقبال عمومی از آن کتاب و بالا رفتن نوبت چاپ و تعدد تیراژ آن ندارد.
وی با اشاره به سوژهی دفاع مقدس گفت: دفاع مقدس، برای من هم مقدس است و خود من هم در این حوزه داستان نوشتهام. اما معتقدم دستمایه قرار دادن این سوژه برای پرورش گلخانهای نویسنده، مخاطب و کتابسازی، از آنجایی که با تخصیص بودجههای ناعادلانه همراه بوده و در نهایت به کتابهایی بیارزش و ضعیف منتج شده، خیانت به مبانی دفاع مقدس است. زیرا در دراز مدت به جای ترویج مبانی و ارزشهای انقلاب و دفاع مقدس، منجر به ایجاد بدبینی در جامعه میشود. من معتقدم اگر هر ده سال تنها یک کتاب ارزشمند دفاع مقدسی چاپ شود، شرف دارد به اینکه سالی صدها کتاب ضعیف و بیارزش در این حوزه تولید شود.
این منتقد ادبی ضمن انتقاد به رویکردهای جانبدارانهی سورهی مهر و بنیاد ادبیات داستانی گفت: متاسفانه تنها چیزی که برای مدیران ارزش دارد، آمار است. کسی نمیرود تحقیق کند که این کتابهایی که منتشر شده، آیا تک فروشی هم داشتهاند یا هزارتایی هزارتایی به فلان سازمان و فلان بنیاد هدیه شدهاند؟ کسی نمیرود تحقیق کند این کتابها اصلا خوانده شدهاند؟ کسی نمیآید کیفیت ادبی این کتابها را ارزیابی کند و بگوید چرا این همه سرمایه را صرف انتشار کتابهای ضعیف میکنند؟
وی افزود: این تصمیمات و این خط فکری متاسفانه به جز از بین بردن اعتماد مخاطبان و ترویج نوعی نان به نرخ روز خوردن و نان به هم قرض دادن و نان بریدنها از سوی نویسندگان و منتقدان و… حاصلی را به همراه نداشته. از نویسنده میخواهند سفارشی بنویسد و نان را به نرخ روز بخورد، از منتقد و داور جوایز میخواهند که به فلان کتاب و فلان نویسنده نان قرض دهد؛ مبادا در یک جلسهی نقد، منتقدان بخواهند ارزش کیفی فلان کتاب را زیر سوال ببرند.
مزینانی با انتقاد به نشستها و میزگردهایی که توسط برخی از نهادهای دولتی در حوزهی نقد ادبی برگزار میشود، ادامه داد: روز گذشته یکی از ۴ منتقد نشست نقد رمان «گرگسالی» نوشتهی مرحوم فردی بودم. به قدری جمعیت کم بود که اعتراض کردم و گفتم چنین جلساتی را در اتاقهای کوچک برگزار کنید تا خلوتی آن به چشم نیاید. دلیلش این است که اعتبار این جلسات از بین رفته و مردم و مخاطبان اعتمادی به آنها ندارند. این وضعیت حتی منتقدان را از دل و دماغ میاندازد و امکان نقد تحلیلی را از آنها میگیرد. البته من نقدهایم را تمام و کمال و بدون هیچ ملاحظهای گفتم که البته هر خبرگزاری قرائت مختلفی در انعکاس گزارش آن مراسم داشت!
وی در پایان سخنانش، تنها راه برونرفت از وضعیت به وجود آمده را گسترش مراکز مردمنهاد و NGOهای خصوصی دانست و اظهار داشت: من هم دوست دارم به دولت جدید و ارشاد جدید امیدوار باشم. اما تا وقتی که دولت دست از دخالتها و حمایتهای خارج از قاعدهاش بر ندارد، تا وقتی کار به نهادهای مردمی و مراکز و بنیادهای خصوصی سپرده نشود، تا وقتی که بودجههای فرهنگی به صورت عام و برابر بین مراکز خصوصی و مردمی توزیع نشود، هیچ مشکلی حل نخواهد شد.