جهان در سال ۲۰۲۵/ پرونده دهم: آفریقا
قنادباشی: تقابل عربستان و امارات در سودان/ ناکامی واشنگتن در صلح رواندا-کنگو/ رقابت در لیبی با محوریت نفت/ کودتا در گینه و بنین/چشمانداز ۲۰۲۶ اقتصاد قاره سیاه
کارشناس مسائل آفریقا گفت: اگر رهبران آفریقایی بتوانند از رقابت قدرتها بهدرستی بهرهبرداری کنند، این شرایط میتواند به پیشران توسعه تبدیل شود.
جعفر قنادباشی، کارشناس مسائل آفریقا در تشریح مهمترین تحولات قاره سیاه در سال ۲۰۲۵ در گفتوگو با ایلنا اظهار کرد: در سال گذشته میلادی، شاهد تحولات مهمی در مجموعه درگیریهای قاره آفریقا بودیم؛ تحولاتی که حول محور معادن (بهویژه معادن طلا و فلزات گرانبها) شکل گرفت. یکی از مهمترین این درگیریها، بحران سودان بود که دامنه آن گسترش یافت. آنچه در سال ۲۰۲۵ رخ داد، در واقع ادامه درگیریهایی بود که حدود دو سال و نیم پیش آغاز شده بود و با آغاز سال ۲۰۲۵، شدت این درگیریها افزایش یافت و همزمان شاهد تغییر جهت آن نیز بودیم که در ابتدا صرفاً میان دو نیروی نظامی جریان داشت اما بهتدریج ماهیتی تجزیهطلبانه به خود گرفت و ابعاد پیچیدهتری پیدا کرد.
وی ادامه داد: در همین چارچوب، مسأله معادن طلا و قاچاق آن نیز آشکار شد. مشخص شد که رقابت قدرتهای خارجی بر سر کنترل معادن طلا، نقش محوری در تداوم بحران سودان ایفا میکند. حتی گفته میشود که اختلافات شدیدی که میان امارات متحده عربی و عربستان سعودی در شبهجزیره عربستان بروز کرده، ریشه در تحولات سودان دارد. عبدالفتاح البرهان، رئیس شورای حاکمیتی سودان که ارتش این کشور تحت فرماندهی اوست، به عربستان سعودی نزدیک است و از حمایت این کشور برخوردار است. در مقابل، محمد حمدان دقلو (حمیدتی)، فرمانده نیروهای واکنش سریع، از پشتیبانی امارات برخوردار است. این رقابت اکنون نهتنها بر سر معادن طلا، بلکه بر سر منابع نفتی سودان نیز گسترش یافته و مسأله تسلط هر یک از طرفها بر این منابع به عامل جدیدی در تشدید اختلافات تبدیل شده است.
این تحلیلگر مسائل سیاسی تصریح کرد: ابعاد انسانی این بحران نیز توجه جهانیان را به خود جلب کرد؛ بهویژه جنایتها و کشتارهایی که در شهر الجنینه، مرکز ایالت دارفور غربی، رخ داد. این رویدادها سبب شد امارات متحده عربی بهطور غیرمستقیم به دلیل حمایت از یکی از طرفهای درگیر، مورد محکومیت قرار گیرد و حمیدتی نیز به اتهام مشارکت در کودککشی و جنایات جنگی در کانون اتهامها قرار گرفت. همین فشارهای بینالمللی تا حدی موجب کاهش تحرکات برخی بازیگران شد، اما در مجموع، ریشه اصلی این درگیریها همچنان رقابت بر سر معادن باقی مانده است. از ابتدا نیز روشن بود که نقش امارات در این میان کلیدی است؛ چراکه این کشور پس از سوئیس، به یکی از بزرگترین صادرکنندگان طلا در جهان تبدیل شده و بخش قابلتوجهی از این موفقیت، حاصل طلای استخراجشده از سودان و برخی کشورهای آفریقایی دیگر است.
وی افزود: نمونه دیگر درگیریهای مبتنی بر منابع، در منطقه دریاچههای بزرگ آفریقا رخ داد؛ جایی که کشورهای رواندا و جمهوری دموکراتیک کنگو بر سر معادن غنی واقع در مناطق مرزی و استانهای شرقی کنگو دچار تنش شدهاند. این مناطق سرشار از فلزات راهبردی هستند که در فناوریهای نوین، از جمله پهپادها، تجهیزات الکترونیکی و صنایع پیشرفته، کاربرد دارند و سالهاست که رقابت میان قدرتهای اروپایی و آمریکایی بر سر این منابع جریان دارد و این رقابت همچنان ادامه یافته است. اگرچه دونالد ترامپ تلاش کرد بهظاهر صلحی میان رواندا و کنگو برقرار کند و حتی یک ماه پیش آن را بهعنوان دستاورد دیپلماتیک خود معرفی کرد، اما بلافاصله پس از امضای توافق، درگیریها شدت گرفت. همزمان، ایالات متحده کمکهای خود را به رواندا و اوگاندا افزایش داد و کوشید نفوذ خود را در این منطقه گسترش دهد.
قنادباشی گفت: در همین دوره، رفتار دولت آمریکا با مهاجران سومالیایی نیز واکنشهای گستردهای برانگیخت. بخش بزرگی از سومالیاییها در ایالت مینهسوتا ساکن هستند، اما دونالد ترامپ با ادبیاتی توهینآمیز، آنان را «زباله» نامید. این اظهارات موجب شکلگیری تظاهرات اعتراضی در کشورهای آفریقایی علیه آمریکا شد و ضربه جدی به وجهه واشنگتن وارد کرد. پیشتر نیز در دوره نخست ریاستجمهوری ترامپ، او برخی کشورهای آفریقایی «چاه مستراح» توصیف شده بودند. این بار نیز اظهارات تحقیرآمیز درباره آفریقاییهای مقیم آمریکا، موجی از اعتراضها را در موگادیشو، پایتخت سومالی، و دیگر مناطق آفریقا به همراه داشت. با این حال، ایالات متحده بدون توجه به این واکنشها، تلاش کرد تحت عنوان طرح «سلامت جهانی آمریکا اول»، حضور خود در آفریقا را تقویت و گسترش دهد. رقابت قدرتها در لیبی نیز در سال گذشته ادامه یافت. اگرچه شدت درگیریها در این کشور کاهش پیدا کرده، اما همچنان دو منطقه شرق و غرب لیبی بر سر منابع نفتی با یکدیگر رقابت دارند و هر یک، از حمایت برخی کشورهای عربی حوزه خلیج فارس و نیز قدرتهای اروپایی برخوردارند که این وضعیت، مانع از تثبیت کامل ثبات در لیبی شده است.
وی عنوان کرد: در کنار این تحولات، کودتاها نیز همچنان یکی از شاخصههای فضای سیاسی آفریقا باقی ماندند. کودتای گینه بیسائو، هرچند در کشوری با اهمیت محدود رخ داد، اما وقوع آن در میانه انتخابات، واکنش کشورهای اروپایی و برخی دولتهای آفریقایی را برانگیخت؛ واکنشی که هدف آن جلوگیری از تسری کودتا به دیگر کشورها بود. همچنین شاهد یک کودتای نافرجام در بنین بودیم. مجموع این رخدادها سبب شد بسیاری از تحلیلگران از تشدید هرجومرج سیاسی در آفریقا سخن بگویند. برگزاری انتخاباتهای پرتنش نیز به این وضعیت دامن زد. در کامرون، رئیسجمهوری که بیش از ۹۰ سال سن دارد، برای هشتمین یا نهمین بار در انتخابات پیروز اعلام شد و این امر به اعتراضات گسترده و سرکوب خونین معترضان انجامید؛ رویدادهایی که به دلیل نفوذ فرانسه، بازتاب رسانهای محدودی داشت. در تانزانیا نیز پس از پیروزی معاون رئیسجمهوری در انتخابات، اتهام تقلب مطرح شد و اعتراضها به خشونت کشیده شد. اگرچه برخی آمارها درباره کشتهشدگان اغراقآمیز بود، اما تردیدی وجود ندارد که صدها نفر در جریان این ناآرامیها جان باختند و این تحولات، از بحران دموکراسی در آفریقا در سال ۲۰۲۵ حکایت دارد.
این کارشناس مسائل بینالملل اضافه کرد: با وجود همه این چالشها، رشد اقتصادی آفریقا در برخی شاخصها قابلتوجه بوده است. کشورهایی مانند غنا و اوگاندا توانستهاند با تکیه بر معادن، تولیدات کشاورزی و برنامههای توسعهای، به نرخهای رشد اقتصادی بالایی دست یابند و حتی از برخی کشورهای دیگر جهان پیشی بگیرند. این روند، امیدواریهایی نسبت به آینده اقتصادی آفریقا ایجاد کرده است. در سال ۲۰۲۵، رقابت میان چین، آمریکا، اروپا و همچنین روسیه در آفریقا پررنگتر شد و حالا آفریقا همچنان منطقهای بکر برای رقابتهای جهانی است. چین توانسته حضور گستردهای در کشورهایی مانند نیجریه و آنگولا از طریق سرمایهگذاریهای کلان ایجاد کند. در مقابل، نقش روسیه پس از کشته شدن فرمانده گروه واگنر و کاهش فعالیتهای این گروه، کمرنگتر شده است. در همین حال، خروج نظامیان فرانسوی از کشورهای غرب آفریقا، از جمله نیجر، مالی و بورکینافاسو، عملاً به پایان حضور نظامی فرانسه در این منطقه انجامید. این کشورها با تشکیل یک ائتلاف جدید و ایجاد نیروی نظامی مشترک، مسیر تازهای را در سیاست امنیتی خود آغاز کردند.
در شمال آفریقا، مصر نیز سالی پرتنش را پشت سر گذاشت. جنگ غزه و تحولات فلسطین تأثیر مستقیمی بر فضای داخلی مصر داشت. دولت مصر تلاش کرد با مانورهای سیاسی و برگزاری نشستهای مرتبط با آتشبس، افکار عمومی داخلی را مدیریت کند و نشان دهد در مسیر حمایت از فلسطینیان گام برمیدارد. حضور ترامپ در یکی از این نشستها، اوج دیپلماسی نمایشی قاهره برای پاسخ به انتظارات داخلی بود. همزمان، مصر کوشید نشانههایی از تمایل به بهبود روابط با ایران را نیز به نمایش بگذارد.
وی در پایان خاطرنشان کرد: در جمعبندی تحولات سال ۲۰۲۵ میتوان گفت آفریقا در موقعیتی حساس قرار گرفته است. این قاره به دلیل تشدید رقابتهای جهانی، جایگاهی مهم در معادلات سیاسی، امنیتی و اقتصادی پیدا کرده است. اگر رهبران آفریقایی بتوانند از این رقابتها بهدرستی بهرهبرداری کنند و نقش فعالی در دیپلماسی ایفا نمایند، این شرایط میتواند به پیشران توسعه تبدیل شود. اما در صورت مدیریت نادرست، همین رقابتها ممکن است به تشدید اختلافات و درگیریها بینجامد. این در حالیست که قدرتهای غربی علاقهمند به درگیریهای پرهزینه نیستند، اما همچنان میکوشند از ابزارهای امنیتی و سیاسی برای حفظ نفوذ خود استفاده کنند. در مجموع، چشمانداز آفریقا در سال ۲۰۲۶، ترکیبی از فرصتها و تهدیدها است؛ قارهای که آینده آن به نحوه مدیریت این رقابتهای جهانی گره خورده است.
