تاریخنگار و پژوهشگر اسناد تاریخی:
تاریخنگاری ایران بدون دسترسی به اسناد داخلی و آرشیوهای بینالمللی ناقص است/ اسناد تاریخی فارس؛ گنجینهای پراکنده در آرشیوهای داخلی و خارجی
تاریخنگار و پژوهشگر اسناد تاریخی با تأکید بر اهمیت تاریخ شفاهی، تاریخ محلی و تاریخ خانوادهها گفت: بخش مهمی از شناخت تاریخ معاصر ایران در اسنادی نهفته است که در آرشیوهای داخلی و خارجی پراکندهاند و بدون بررسی همزمان منابع داخلی و بینالمللی، نمیتوان تصویری جامع و دقیق از تحولات تاریخی ارائه کرد.
به گزارش خبرنگار ایلنا از شیراز، مجید تفرشی، تاریخنگار و پژوهشگر اسناد تاریخی، در نشست «گفتار و اندیشه» در شیراز که به همت حزب اتحاد ملت ایران اسلامی شعبه فارس برگزار شد، با اشاره به اهمیت تاریخ شفاهی، تاریخ محلی و تاریخ خانوادهها اظهار کرد: این سه حوزه از موضوعات مهم تاریخنگاری هستند که متأسفانه در ایران تا سالهای اخیر آنگونه که شایسته بوده مورد توجه قرار نگرفتهاند، ولی در سالهای اخیر توجه روزافزونی به آنها شده است.
وی با اشاره به تجربه خود از مراجعه مداوم و طولانی ۳۴ ساله خود به آرشیوهای تاریخی بریتانیا و دیگر کشورها افزود: بیش از نیمی از مراجعهکنندگان به برخی آرشیوهای معتبر خارجی را افرادی تشکیل میدهند که مورخ حرفهای نیستند و حتی در صورت داشتن تحصیلات دانشگاهی، تحصیلات آنها ارتباط مستقیمی با رشته تاریخ ندارد؛ بلکه بهعنوان پژوهشگران مستقل، به دنبال جمعآوری اسناد مربوط به تاریخ خانواده، شهر و محل زندگی خود هستند.
تفرشی ادامه داد: این افراد با گردآوری اسناد و اطلاعات محلی، گاهی پژوهشهای مستقلی انجام میدهند و در موارد دیگر، منابع ارزشمندی را در اختیار پژوهشگران و تاریخنگاران حرفهای قرار میدهند. بنابراین نباید تاریخ محلی و تاریخ خانوادهها را حوزهای حاشیهای و فرعی در تاریخنگاری تلقی کرد؛ این موضوعات بخش مهمی از پازل تاریخنگاری را تکمیل میکنند.
اسناد تاریخی فارس؛ گنجینهای پراکنده در آرشیوهای داخلی و خارجی
این تاریخنگار با اشاره به اهمیت اسناد مربوط به فارس و شیراز گفت: در بررسی تاریخ محلی ایران، بهویژه در موضوعاتی که به تحولات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی مناطق مختلف مربوط میشود، با حجم گستردهای از اسناد مواجه هستیم که بخش قابل توجهی از آنها در آرشیوهای خارجی نگهداری میشوند.
وی با بیان اینکه بسیاری از اسناد تاریخی بریتانیا به شکل تخصصی و موضوعی نمایهسازی نشدهاند، توضیح داد: گاهی برای یافتن چند صفحه سند درباره شیراز یا فارس، باید صدها و حتی هزاران صفحه از اسناد مربوط به موضوعات و مناطق مختلف را بررسی کرد. اطلاعات مربوط به یک منطقه ممکن است در میان مجموعهای از گزارشهای دیگر پراکنده شده باشد و همین مسئله دسترسی پژوهشگران به منابع تاریخی را دشوار میکند.
تفرشی در تشریح پیشینه علاقه خود به اسناد تاریخی فارس، به کتاب «وقایع اتفاقیه، گزارشهای خفیهنویسان فارس» که راپورتهای مانوران مخفی بریتانیایی در سالهای قبل از انقلاب مشروطیت در فارس است و به کوشش زندهیاد استاد علیاکبر سعیدی سیرجانی منتشر شده اشاره کرد و گفت: آشنایی با این کتاب در سالهای ابتدایی فعالیت من، یکی از نخستین جرقههای علاقهمندی به اسناد تاریخی بینالمللی مربوط به فارس بود.
وی افزود: این مجموعه بر پایه گزارشهای نویسندگان و گزارشگران محلی و محرمانه بریتانیایی فارس در سالهای پیش از مشروطه تدوین شده است. در ادامه نیز مجموعههایی از اسناد تاریخی مناطق دیگر، از جمله مخابرات استرآباد، اسناد مربوط به استرآباد در حدود جنگ جهانی اول، با تلاش پژوهشگرانی همچون زندهیاد ایرج افشار و محمدرسول منتشر شد.
این پژوهشگر با اشاره به نقش گزارشگران محلی در گردآوری اطلاعات برای دستگاه کنسولی و دیپلماتیک بریتانیا تصریح کرد: اهمیت این اسناد صرفاً در اطلاعات سیاسی، امنیتی و نظامی آنها نیست؛ بلکه بخش مهمی از آنها به زندگی روزمره مردم، مناسبات اجتماعی، سرقت، ازدواج، راهها، وضعیت آبوهوا، تحولات فرهنگی و دیگر مسائل عادی جامعه میپردازد.
دو آسیب جدی در تاریخنگاری معاصر ایران
تفرشی با انتقاد از برخی کاستیهای موجود در تاریخنگاری معاصر ایران، دو رویکرد ناقص را مورد اشاره قرار داد و گفت: از یک سو، بخشی از پژوهشگران داخلی بدون دسترسی کافی به اسناد خارجی یا بدون توجه جدی به آنها به نگارش تاریخ میپردازند و از سوی دیگر، برخی تاریخنگاران دانشگاهی در اروپا و آمریکا درباره تاریخ ایران پژوهش میکنند، اما شناخت و دسترسی محدودی به منابع داخلی، اسناد دولتی و مدارک محلی دارند و کار خود را صرفا بر اساس منابع بینالمللی انجام میدهند.
وی تأکید کرد: هر دو رویکرد بهتنهایی ناقص هستند. پژوهشگری که فقط به اسناد داخلی تکیه میکند، بخشی از واقعیت تاریخی را از دست میدهد و پژوهشگری که صرفاً از منظر منابع خارجی به تاریخ ایران نگاه میکند نیز نمیتواند تحولات داخلی را بهدرستی و بهصورت کامل تحلیل کند.
این تاریخنگار با بیان اینکه شناخت دقیق تاریخ ایران مستلزم بررسی همزمان منابع داخلی و خارجی است، افزود: اهمیت اسناد بینالمللی به معنای کماهمیت دانستن منابع داخلی نیست؛ بلکه این دو دسته از اسناد باید مکمل یکدیگر باشند تا امکان ارائه تصویری جامعتر از تاریخ فراهم شود.
وی با اشاره به برخی آثار پژوهشی درباره تحولات سیاسی ایران، از جمله مطالعات مربوط به کودتای ۲۸ مرداد، خاطرنشان کرد: در برخی پژوهشهای خارجی، تحولات بینالمللی و نقش قدرتهای خارجی بهخوبی بررسی شده، اما تحولات و زمینههای داخلی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. در مقابل، برخی آثار داخلی نیز از بررسی دقیق نقش و تأثیر عوامل خارجی غافل ماندهاند.
چرا اسناد بریتانیایی در مطالعه تاریخ معاصر ایران اهمیت دارند؟
تفرشی در بخش دیگری از سخنان خود با تشریح اهمیت اسناد بریتانیایی در مطالعات تاریخ ایران اظهار کرد: اهمیت این اسناد صرفاً به دلیل محل فعالیت پژوهشگر یا دسترسی شخصی او به آرشیوهای بریتانیا نیست؛ بلکه به جایگاه و میزان نفوذ تاریخی بریتانیا در تحولات ایران، بهویژه در دوره مورد مطالعه، بازمیگردد.
وی افزود: البته این موضوع به معنای کماهمیت بودن اسناد روسیه، آلمان، فرانسه، هلند و دیگر کشورها نیست؛ اما با توجه به نقش و نفوذ بریتانیا در تحولات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ایران، اسناد این کشور در برخی دورههای تاریخی اهمیت ویژهای دارند.
این پژوهشگر با اشاره به نگاه دوگانه جامعه ایرانی به موضوع استعمار گفت: یکی از مشکلات ما این است که در ایران، به دلیل طرح گسترده و گاه نادرست یا اغراقآمیز موضوع استعمار در دهههای گذشته، حساسیت و توجه علمی به این مسئله کاهش یافته است؛ در حالی که در دانشگاهها و مراکز پژوهشی غربی، مطالعات استعمار از جایگاه مهمی برخوردار است و پژوهشگران با دقت و علاقه درباره آن مطالعه میکنند.
تفرشی با تأکید بر ضرورت فاصله گرفتن از نگاههای شعاری و تبلیغاتی به تاریخ استعمار تصریح کرد: ایران هیچگاه بهصورت رسمی مستعمره بریتانیا نبوده، اما در دورههای مختلف تحت تأثیر نفوذ و سیاستهای استعماری قدرتهای خارجی قرار داشته است. این موضوع باید با اتکا به اسناد و شواهد تاریخی بررسی شود.
وی با اشاره به رواج نگاه بدبینانه به سیاستهای بریتانیا در میان جریانهای سیاسی و فکری مختلف ایران اظهار کرد: از جریانهای چپ تا راست، از سلطنتطلبان تا نیروهای مذهبی و گروههای سیاسی دیگر، طیف گستردهای از جامعه ایران نسبت به عملکرد تاریخی بریتانیا نگاه انتقادی دارند.
این تاریخنگار در عین حال با اشاره به مفهوم «داییجان ناپلئونیسم» و رواج نظریههای توطئه در تحلیل تاریخ ایران گفت: تردیدی نیست که در برخی موارد، نسبت دادن همه تحولات به نقش بریتانیا و بزرگنمایی نفوذ این کشور نوعی اغراق تاریخی است؛ اما نباید به دلیل وجود این اغراقها، اصل اسناد و شواهد تاریخی و ولقعیت مداخلات غیرمتعارف گسترده قدرتای استعماری و به خصوص بریتانیا در ایران و منطقه را نیز نادیده گرفت.
وی تأکید کرد: ممکن است نتیجهگیری برخی از گذشتگان درباره عملکرد بریتانیا افراطی و اغراقآمیز بوده باشد، اما این مسئله به معنای بیاعتبار بودن تمام دلایل و مستنداتی نیست که آنها بر اساس آن به چنین نتیجهای رسیدهاند. باید میان اسناد و شواهد تاریخی و برداشتها و نتیجهگیریهای مبتنی بر آنها تفاوت قائل شد.
معرفی مراکز مهم نگهداری اسناد تاریخی ایران در بریتانیا
این پژوهشگر در ادامه به معرفی برخی مراکز مهم نگهداری اسناد تاریخی ایران در بریتانیا پرداخت و آرشیو ملی بریتانیا را یکی از مهمترین منابع پژوهش درباره تاریخ ایران و بهویژه فارس و شیراز دانست.
وی با اشاره به تغییر ساختار آرشیوهای عمومی بریتانیا در حدود ۲۵ سال گذشته گفت: بخش قابل توجهی از اسناد تاریخی بریتانیایی مرتبط با ایران در آرشیو ملی بریتانیا نگهداری میشود و پژوهشگران میتوانند از این مجموعه برای بررسی ابعاد مختلف تاریخ ایران استفاده کنند.
تفرشی همچنین به آرشیو بانک شاهی اشاره کرد و گفت: بانک شاهی در دوره قاجار نقش مهمی در حوزه پول، تجارت و انتشار اسکناس در ایران داشت و اسناد باقیمانده از فعالیت این بانک میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره تحولات اقتصادی و مالی کشور ارائه کند.
وی با اشاره به کتاب پژوهشی «بانکداری و امپراتوری در ایران» اثر جفری جوهر که درباره تاریخ فعالیت بانک شاهی و تحولات اقتصادی مرتبط با آن تدوین شده است، افزود: اسناد این بانک، که پس از انتقال فعالیتهای آن به شرق آسیا و سپس تغییرات بعدی در لندن نگهداری شدهاند، از منابع مهم برای مطالعه تاریخ اقتصادی ایران به شمار میروند.
این تاریخنگار همچنین به اسناد شرکت نفت انگلیس و ایران و مجموعههای مرتبط با شرکت بریتیش پترولیوم (BP) اشاره کرد و گفت: اگرچه بخش عمده این اسناد به مناطق نفتخیز جنوب ایران، بهویژه خوزستان و بوشهر مربوط میشود، اما اطلاعات قابل توجهی درباره فارس، شیراز و مسیرهای ارتباطی و تجاری منتهی به جنوب ایران نیز در آنها وجود دارد.
وی توضیح داد: این اسناد تنها گزارشهای مربوط به فعالیتهای نفتی نیستند، بلکه دربرگیرنده گزارشهای عملیاتی، اطلاعات میدانی، بررسیهای جغرافیایی و در مواردی گزارشهای سیاسی و امنیتی نیز هستند که میتوانند برای شناخت تحولات مناطق جنوبی ایران مورد استفاده قرار گیرند.
تفرشی در ادامه از مجموعههای پژوهشی و اسنادی مرتبط با مطالعات خاورمیانه در لندن و دانشگاه آکسفورد بهعنوان دیگر منابع مهم یاد کرد و گفت: در این مراکز، گزارشهای نظامیان، سفرنامهنویسان، جغرافیدانان، دیپلماتها و افرادی که در ایران و دیگر کشورهای شرقی حضور داشتهاند، نگهداری میشود.
وی با اشاره به اهمیت اسناد مربوط به دو جنگ جهانی افزود: گزارشهای نظامی و دیپلماتیک این دورهها میتوانند اطلاعات ارزشمندی درباره وضعیت فارس، شیراز و تحولات مناطق مختلف ایران در اختیار پژوهشگران قرار دهند.
این تاریخنگار همچنین به گزارشهای پارلمانی بریتانیا و اسناد مربوط به نهادها و مراکز مذهبی و فرهنگی این کشور، از جمله کلیسای انگلیکن، اشاره کرد و آنها را از دیگر منابع قابل بررسی برای پژوهش درباره تاریخ اجتماعی و محلی ایران و به خصوص فارس و شیراز دانست.
تفرشی در مجموع بر این نکته تأکید کرد که بازخوانی تاریخ فارس و شیراز و شناخت دقیقتر تحولات ایران، نیازمند توجه جدی به اسناد پراکنده در آرشیوهای داخلی و خارجی، پرهیز از نگاههای یکجانبه و استفاده مکمل از منابع تاریخی است.