حوضه رود کر زیر تیغ شالیزارها/ برنج کاری به ارتفاعات فارس رسید/فعال محیط زیست: بستر سد درودزن نباید به شالیزار تبدیل شود

به گزارش خبرنگار ایلنا، در شرایطی که کاهش بارندگی و افت ذخایر آبی، ظرفیت منابع موجود را محدود کرده، نحوه توزیع و مصرف آب میان شالیزارها، آب شرب، محیط‌زیست و تالاب‌ها اهمیت دوچندانی پیدا کرده است.

در حوضه کر، توسعه کشت برنج از یک سو با معیشت بخشی از کشاورزان گره خورده و از سوی دیگر، به دلیل نیاز بالای این محصول به آب، نگرانی‌هایی درباره فشار بر منابع سطحی و زیرزمینی و کاهش سهم پایین‌دست ایجاد کرده است؛ سهمی که بخشی از آن باید برای تأمین حقابه تالاب‌ها و حفظ جریان طبیعی رودخانه‌ها اختصاص یابد.

اهمیت موضوع زمانی بیشتر می‌شود که سرنوشت آب بالادست و پایین‌دست از یکدیگر جدا نیست؛ هر میزان افزایش برداشت در بالادست می‌تواند بر میزان آبی که به رودخانه، تالاب‌ها و دیگر زیست‌بوم‌های پایین‌دست می‌رسد اثرگذار باشد. از همین رو، مسئله فقط میزان آب مورد نیاز شالیزارها نیست، بلکه چگونگی تقسیم یک منبع محدود میان نیازهای مختلف است.

در این میان، حقابه تالاب‌هایی مانند کمجان و دیگر پهنه‌های پایین‌دست، در کنار تأمین آب شرب و نیازهای کشاورزی، به بخشی از معادله مدیریت حوضه کر تبدیل شده است؛ معادله‌ای که در سال‌های کم‌آب، تصمیم‌گیری درباره هر سهم از آب را حساس‌تر می‌کند.

کشت برنج در فارس تا ارتفاعات پیش رفته است

فعال حوزه کشاورزی و محیط‌زیست فارس با انتقاد از گسترش کشت برنج در بالادست حوضه آبریز کر گفت: ادامه روند فعلی به تشدید خشکی تالاب‌ها، افزایش کانون‌های ریزگرد و از بین رفتن ظرفیت‌های طبیعی استان منجر خواهد شد.

سیروس زارع در گفت و گو با ایلنا با انتقاد از وضعیت مدیریت منابع آب در استان فارس اظهار کرد: فارس استانی خشک است و میانگین بارش سالانه آن به کمتر از ۲۰۰ میلی‌متر رسیده است، با این حال بخش قابل توجهی از منابع آب استان در حوضه رودخانه کر قرار دارد.

وی افزود: در چنین شرایطی، بخش‌هایی از جنگل‌های بلوط و منابع طبیعی تولیدکننده آب تخریب شده و در مناطقی مانند کر، کامفیروز و درودزن، کشت برنج گسترش یافته است؛ حتی کشت برنج تا ارتفاعات نیز پیش رفته، در حالی که برنج از محصولات پرآب‌بر محسوب می‌شود.

زارع با طرح این پرسش که «به چه قیمتی باید برنج بکاریم؟» گفت: در شرایطی که برای تولید برنج در فارس حجم زیادی از منابع آب مصرف می‌شود، باید به صرفه اقتصادی این محصول نیز توجه کرد. برنج وارداتی با قیمت به‌مراتب پایین‌تر از برنج تولیدی کامفیروز به دست مصرف‌کننده می‌رسد و این پرسش مطرح است که چرا باید منابع محدود آب استان را صرف محصولی کنیم که امکان واردات اقتصادی آن وجود دارد.

وی ادامه داد: اگر منابع آب برای تولید برنج مصرف شود، جنگل‌ها و عرصه‌های طبیعی نیز آسیب ببینند، رودخانه‌ها و تالاب‌ها خشک شوند و کانون‌های ریزگرد شکل بگیرد، باید مشخص شود این الگوی تولید قرار است چه دستاوردی برای استان داشته باشد.

گسترش کشت برنج در بالادست؛ خطای راهبردی

دبیر گروه احیاکنندگان تالاب بین‌المللی کمجان، گسترش سطح زیرکشت برنج در بالادست حوضه کر را یکی از خطاهای راهبردی در مدیریت منابع آب دانست و گفت: در مناطقی که خاک سبک و نفوذپذیری آب بالاست، توسعه کشت برنج موجب افزایش شدید مصرف آب می‌شود.

زارع با اشاره به سابقه کشت در منطقه کر، کامفیروز و درودزن اظهار کرد: این مناطق در دهه ۶۰ حداکثر حدود ۱۰ هزار هکتار سطح زیرکشت داشتند، اما امروز سطح کشت به بیش از ۱۵۰ هزار هکتار رسیده است؛ این در حالی است که آب یک عدد مشخص دارد و نمی‌توان بدون توجه به ظرفیت منابع آبی، سطح زیرکشت را افزایش داد.

وی افزود: مسئله اصلی، علاوه بر توسعه بی‌رویه کشت برنج، توزیع ناعادلانه آب و نادیده گرفتن حقوق پایین‌دست است. زمانی که آب به بالادست اختصاص پیدا می‌کند، طبیعتاً سهم پایین‌دست کاهش می‌یابد و پیامد آن را در خشکی رودخانه‌ها و تالاب‌ها شاهد هستیم.

خشکسالی نداریم؛ خشک‌سازی داریم

این فعال محیط‌زیست با اشاره به نقش تغییر اقلیم در کاهش بارندگی‌ها گفت: تغییر اقلیم یک مسئله جهانی است، اما خشک‌سازی یک مسئله داخلی است. وقتی تعداد زیادی سد احداث می‌کنیم، آب رودخانه‌ها را مهار می‌کنیم و اجازه نمی‌دهیم جریان طبیعی آب به پایین‌دست برسد، نباید همه مشکلات را به تغییر اقلیم نسبت دهیم.

وی ادامه داد: خشکی در حوضه کر از انتهای رودخانه آغاز شده است. با خشک شدن بختگان و تالاب‌های پایین‌دست، این روند به‌تدریج به سمت بالادست حرکت کرده و اکنون آثار آن در مناطق بالاتر حوضه نیز مشاهده می‌شود.

زارع درباره نقش سدهای موجود در این روند گفت: سد ملاصدرا از جمله پروژه‌هایی است که باید تبعات آن مورد بررسی قرار گیرد. هنگامی که در بالادست آب مهار می‌شود و اجازه عبور جریان طبیعی به پایین‌دست داده نمی‌شود، خشکی از پایین حوضه آغاز شده و به تدریج به سمت بالادست حرکت می‌کند.

وی افزود: در این روند، ابتدا بختگان و تشک و تالاب کمجان و دیگر بخش‌های پایین‌دست آسیب دیدند و اکنون خشکی به سمت رامجرد و کامفیروز در حال حرکت است. اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، در سال‌های آینده حتی کشاورزی در این مناطق نیز با بحران جدی مواجه خواهد شد.

بستر سد درودزن نباید به شالیزار تبدیل شود

زارع همچنین نسبت به کشت برنج در بستر سد درودزن انتقاد کرد و گفت: در سال گذشته تصاویری از کشت و برداشت برنج در بستر سد درودزن منتشر شد؛ منطقه‌ای که متعلق به حوضه سد و تحت تملک دستگاه متولی آب است.

وی افزود: زمانی که این اراضی به شالیزار تبدیل می‌شوند، کود، سم و سایر آلاینده‌های ناشی از کشت برنج وارد منابع آبی می‌شود؛ این در حالی است که آب شرب شیراز نیز از این محدوده تأمین می‌شود و موضوع سلامت مردم اهمیت ویژه‌ای دارد.

فعال حوزه محیط‌زیست فارس درباره امکان حفظ تولید برنج همزمان با نجات منابع آبی نیز گفت: مسئله این است که برنج ذاتاً محصولی پرآب‌بر است. حتی با مدیریت بهتر مزرعه نیز نمی‌توان نیاز آبی بالای این محصول را نادیده گرفت.

زارع ادامه داد: تا زمانی که آب در اختیار کشاورز باشد، طبیعی است که برای سهولت کار، حداکثر آب مورد نیاز مزرعه را مصرف کند. بنابراین نمی‌توان انتظار داشت با توصیه‌های صرفاً فنی، مسئله مصرف آب برنج حل شود.

وی تأکید کرد: آب امروز در کشور ما حکم طلا را دارد و باید پرسید چرا باید این منبع محدود را برای محصولی مصرف کنیم که واردات آن می‌تواند از نظر اقتصادی مقرون‌به‌صرفه‌تر باشد.

نقش مدیریت آب در تشدید بحران

زارع گفت: یکی از مهم‌ترین مشکلات، نبود توزیع عادلانه آب و نادیده گرفتن حقوق پایین‌دست است. اگر در مراحل واگذاری اراضی منابع طبیعی، تأمین آب مورد موافقت قرار نمی‌گرفت، توسعه بسیاری از کشت‌ها در ارتفاعات و مناطق بالادست نیز امکان‌پذیر نبود.

وی افزود: مسئله آب نباید تحت تأثیر ملاحظات کوتاه‌مدت قرار گیرد. وقتی منابع آب محدود است، تصمیم‌گیری درباره نحوه مصرف آن باید بر اساس ظرفیت واقعی حوضه آبریز، حقوق پایین‌دست و منافع بلندمدت مردم و محیط‌زیست انجام شود.

دبیر گروه احیاکنندگان تالاب بین‌المللی کمجان در پایان گفت: اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، بحران تنها به کشاورزی محدود نخواهد شد و طبیعت فارس، تالاب‌ها، رودخانه‌ها و جوامع محلی نیز بیش از پیش آسیب خواهند دید. باید میان توسعه کشاورزی و ظرفیت واقعی منابع آب استان تعادل ایجاد شود؛ در غیر این صورت، آنچه امروز به‌عنوان خشکسالی شناخته می‌شود، در واقع نتیجه بخشی از تصمیم‌های نادرست در مدیریت منابع آب خواهد بود.

مدیریت ذخایر آب و توسعه کشت‌های کم‌آب‌بر در فارس ضروری است

معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری فارس نیز با تشریح نحوه تخصیص آب سدهای استان گفت: اولویت تأمین آب با شرب و محیط‌زیست است و آب مازاد پس از تأمین این نیازها برای کشاورزی اختصاص می‌یابد.

محمود رضایی‌کوچی در گفت و گو با ایلنا با اشاره به نحوه مدیریت منابع آب در استان اظهار کرد: میزان آبی که برای کشاورزی رهاسازی می‌شود، تابع محاسبات مربوط به منابع و مصارف و میزان ذخیره سدهای استان است.

وی با اشاره به وجود سدهای ملاصدرا و درودزن در این محدوده افزود: سد ملاصدرا در بالادست قرار دارد و نقش تعدیل‌کننده جریان آب را ایفا می‌کند و سد درودزن نیز به‌عنوان یکی از سدهای اصلی استان در پایین‌دست قرار گرفته است.

رضایی‌کوچی ادامه داد: میزان رهاسازی سالانه آب بر اساس ذخیره موجود در سد درودزن محاسبه می‌شود و بخشی از این آب برای تأمین آب شرب شهرها و مناطق مختلف از جمله مرودشت، روستاهای شهرستان‌های زرقان و شیراز و همچنین بیضا و صدرا اختصاص می‌یابد.

معاون استاندار فارس با بیان اینکه بخشی از منابع آب سد نیز برای مصارف صنعتی اختصاص دارد، گفت: محیط‌زیست نیز از اولویت‌های تأمین آب است و باید حقابه تالاب‌های پایین‌دست از جمله تالاب کمجان مورد توجه قرار گیرد و پس از آن، آب مازاد برای بخش کشاورزی اختصاص می‌یابد.

وی با اشاره به اهمیت کشاورزی در تأمین امنیت غذایی افزود: در سال زراعی گذشته نیز میزان قابل توجهی آب برای مناطق کشاورزی اختصاص یافت و محصولات غلات از جمله گندم تولیدشده در این مناطق، نقش مهمی در تأمین امنیت غذایی استان و کشور دارند.

کشت برنج تابع میزان ذخایر آبی است

رضایی‌کوچی درباره کشت برنج در منطقه کامفیروز نیز اظهار کرد: کشت برنج در این منطقه سابقه دارد و به‌صورت عرفی انجام شده است، اما میزان آبی که هر سال برای پایین‌دست رهاسازی می‌شود، به میزان ذخیره آب بستگی دارد.

وی تأکید کرد: اگر میزان ذخایر آب کاهش پیدا کند، طبیعتاً میزان آب قابل اختصاص به بخش کشاورزی نیز کاهش خواهد یافت، چراکه باید ذخیره کافی برای سال‌های بعد وجود داشته باشد تا در صورت کاهش بارش و بروز مشکلات در منابع آب، استان با بحران مواجه نشود.

معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری فارس با اشاره به وضعیت تأمین آب شرب استان گفت: در شرایط فعلی فارس با تنش شدید آبی در حوزه شرب مواجه نیست و در شیراز نیز با وجود جمعیت حدود دو میلیون نفری، کمبود جدی آب در مناطق مختلف شهر وجود ندارد.

رضایی‌کوچی افزود: این وضعیت نتیجه توجه به مسائل احتیاطی، ذخیره مناسب آب، مدیریت منابع در سطح استان و اجرای پروژه‌های آبی است.

توسعه کشاورزی کم‌آب‌بر و گلخانه‌ای در فارس

وی درباره میزان هدررفت آب در شبکه‌های آبیاری و برنامه‌های اصلاح این شبکه‌ها نیز گفت: بخش عمده مصرف آب کشور در حوزه کشاورزی است و استفاده از روش‌های نوین، اصلاح الگوی کشت و فناوری‌های جدید می‌تواند به کاهش مصرف آب کمک کند.

معاون استاندار فارس ادامه داد: اقدامات مختلفی در سال‌های گذشته انجام شده و این روند همچنان ادامه دارد تا برداشت از منابع آب زیرزمینی کاهش پیدا کند؛ چراکه کاهش مصرف آب زیرزمینی به نفع استان و آبخوان‌هاست.

وی استفاده از کنتورهای هوشمند، کنترل چاه‌های غیرمجاز و حرکت به سمت کشاورزی هوشمند و متناسب با الگوی مصرف را از جمله اقدامات مؤثر در مدیریت منابع آب عنوان کرد.

رضایی‌کوچی همچنین با اشاره به ضرورت توسعه کشت‌های کم‌آب‌بر و گلخانه‌ای گفت: سهم گلخانه‌ها در فارس هنوز نسبت به برخی استان‌ها پایین است، اما روند صدور مجوز برای احداث گلخانه‌ها ادامه دارد و به‌طور مستمر درخواست‌های جدید در حوزه زیربنایی استان بررسی و تأیید می‌شود.

وی افزود: کاهش بارندگی و کاهش منابع آب باعث شده کشاورزان نیز به‌تدریج ضرورت تغییر الگوی کشت را درک کنند و به سمت کشت‌های جایگزین، محصولات کم‌آب‌بر و توسعه گلخانه‌ها حرکت کنند.

تغییر الگوی کشت با شتاب در حال انجام است

رضایی‌کوچی با بیان اینکه تغییر الگوی کشت در فارس هنوز با سرعت مطلوب فاصله دارد، اظهار کرد: این تغییر با شتاب بسیار بالا انجام نمی‌شود، اما روند آن با شتابی نسبی و مناسب در حال پیشرفت است.

وی خاطرنشان کرد: تغییر الگوی کشت عمدتاً با سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و درخواست کشاورزان انجام می‌شود و دولت نیز از طریق ارائه تسهیلات از این روند حمایت می‌کند.

معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری فارس تأکید کرد: در نهایت عوامل مختلف از جمله توجیه اقتصادی و کاهش منابع آب موجب می‌شود کشاورزان خود به سمت تغییر الگوی تولید، کشت محصولات کم‌آب‌بر، توسعه گلخانه‌ها و حتی فعالیت‌های صنعتی حرکت کنند و این روند در بخش‌هایی از استان هم‌اکنون آغاز شده است.