در گفت وگو با ایلنا مطرح شد:
مرثیهای برای بختگان/جوجه فلامینگوها به آسمان نمیرسند/ بحران حقابه، زادآوری بختگان را به مرز نابودی رساند
سالهاست که تالاب بختگان، یکی از مهمترین زیستگاههای پرندگان مهاجر در ایران، بیش از آنکه با شکوه حضور هزاران فلامینگو شناخته شود، با بحران کمآبی و خشکی دستوپنجه نرم میکند. هر تابستان، همزمان با اوج گرما، تصاویر جوجههایی که پیش از رسیدن به سن پرواز در بستر خشک تالاب گرفتار میشوند، بار دیگر نگاهها را به سوی این پهنه ارزشمند جلب میکند؛ اما آنچه کمتر مورد توجه قرار میگیرد، تکرار بحرانی است که دیگر نمیتوان آن را صرفاً به خشکسالی یا کاهش بارندگی نسبت داد.
به گزارش خبرنگار ایلنا، کاهش آب ورودی به تالاب، چرخه طبیعی زادآوری فلامینگوها را با اختلال جدی روبهرو کرده است. هرچند این پرندگان همچنان بر پایه غریزه طبیعی خود برای تخمگذاری به بختگان بازمیگردند، اما بسیاری از جوجهها پیش از رسیدن به سن پرواز، به دلیل کمبود آب، کاهش منابع غذایی و افزایش شوری، فرصت ادامه حیات را از دست میدهند.
کارشناسان معتقدند ریشه این وضعیت را باید در تغییرات ساختاری حوضه آبریز بختگان جستوجو کرد؛ جایی که طی سالهای گذشته توسعه سدها، افزایش برداشت از آبهای سطحی و زیرزمینی و تخصیص نیافتن حقابه زیستمحیطی، جریان طبیعی آب را مختل کرده است.
اما بحران بختگان تنها به فلامینگوها محدود نمیشود. خشک شدن تالاب، کاهش تنوع زیستی، گسترش کانونهای گردوغبار، افت کیفیت زیستگاههای طبیعی و افزایش آسیبپذیری جوامع محلی، زنجیرهای از پیامدهای بههمپیوسته را شکل داده که نشان میدهد بدون بازنگری در مدیریت منابع آب و تضمین حقابه تالابها، احیای بختگان بیش از آنکه یک برنامه عملی باشد، به آرزویی دور از دسترس شباهت خواهد داشت.
دبیر انجمن دیدهبان استهبان و عضو شورای هماهنگی تشکلهای محیطزیستی استان فارس، معتقد است آنچه امسال در تالاب بختگان رخ داد، ادامه روندی است که سالها به دلیل تأمین نشدن حقابه تالاب، توسعه سدها، برداشتهای بیرویه آب و تغییرات گسترده در اکوسیستم شکل گرفته است.
رسول حاجیباقری، در گفتوگو با ایلنا میگوید: اگرچه بارندگیهای امسال نسبت به سالهای گذشته مناسب بود، اما این بارشها نتوانست کیفیت زیستگاه را بهبود ببخشد و در نتیجه زادآوری فلامینگوها نیز به سرانجام نرسید.
آخرین پایش هوایی؛ ۵۰۰ تا ۶۰۰ جوجه در تالابی بدون آب
حاجیباقری با اشاره به آخرین پایش هوایی کلنی فلامینگوها در اواخر خردادماه میگوید: در این پایش حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ جوجه مشاهده شد، اما در همان زمان نیز تالاب عملاً خشک بود و آب قابل توجهی در آن وجود نداشت.
به گفته وی، تنها لکههای کوچکی از آب، در ابعاد حدود ۱۰ تا ۴۰ مترمربع، در بخشهایی از تالاب باقی مانده بود که به دلیل عمق بیشتر آن نقاط و تجمع آب شکل گرفته بودند. فلامینگوها نیز ناچار بودند برای دسترسی به آب و غذا به همین لکههای محدود مراجعه کنند.
این فعال محیط زیست تأکید میکند: همین لکههای کوچک آب، برخلاف تصور، به یکی از عوامل اصلی تلفات جوجهها تبدیل میشوند، زیرا با کاهش حجم آب، غلظت املاح، شوری و هدایت الکتریکی آب افزایش پیدا میکند و شرایط زیستی برای جوجهها به شدت نامناسب میشود.
بلورهای نمک و آب داغ؛ دو عامل مرگ جوجهها
این فعال محیط زیست توضیح میدهد که افزایش شوری آب باعث تشکیل بلورهای نمک روی بدن جوجههای فلامینگو میشود؛ بلورهایی که به تدریج روی پرها و بدن مینشینند، حرکت طبیعی پرندگان را مختل میکنند و حتی میتوانند موجب خفگی آنها شوند.
وی میگوید: از سوی دیگر، دمای بالای آب در روزهای گرم سال نیز فشار مضاعفی بر جوجهها وارد میکند و این شرایط، در کنار کمبود غذا و آب مناسب، احتمال زنده ماندن آنها را به شدت کاهش میدهد.
به گفته حاجیباقری، جوجهها به دلیل سن کم و ضعف بدنی، در چنین شرایطی امکان رشد طبیعی را از دست میدهند و این اتفاق تقریباً هر سال در تالاب بختگان تکرار میشود.
اختلال در رشد؛ جوجهها به سن پرواز نمیرسند
حاجیباقری با تشریح پیامدهای خشکی تالاب بر چرخه رشد فلامینگوها میگوید: رشد عضلات و پرهای جوجهها در شرایط کنونی کامل نمیشود و همین موضوع باعث میشود آنها توان لازم برای جابهجایی در مسیرهای طبیعی خود را از دست بدهند.
وی توضیح میدهد: جوجههای فلامینگو معمولاً در سن ۷۵ تا ۹۰ روزگی به مرحلهای میرسند که توانایی پرواز پیدا میکنند، اما این پرواز در آغاز تنها برای مسافتهای کوتاه و چند کیلومتری امکانپذیر است و آنها هنوز قادر نیستند خود را به منابع آبی دورتر برسانند.
به گفته این فعال محیط زیست، زمانی که تالاب فاقد آب باشد، جوجهها ناچار میشوند به سمت استخرهای کشاورزی، باغها، جویهای آب و سایر منابع محدود آبی اطراف حرکت کنند؛ محیطهایی که نه امنیت لازم را دارند و نه شرایط زیستی مناسبی برای ادامه حیات آنها فراهم است.
برهم خوردن امنیت زیستگاه
عضو شورای هماهنگی تشکلهای محیط زیستی استان فارس با اشاره به آخرین پایش میدانی امسال میگوید: پس از این پایش، دیگر کلنی قابل توجهی از فلامینگوها مشاهده نشد و تنها چند پرنده به صورت پراکنده دیده شدند.
وی احتمال میدهد یکی از مهمترین دلایل این اتفاق، برهم خوردن امنیت زیستگاه باشد.
به گفته حاجیباقری، زمانی که جوجهها توان راه رفتن در بستر تالاب را پیدا میکنند، معمولاً در ساعات شب و اوایل صبح جابهجا میشوند، اما در همین مقطع ورود افراد به داخل زیستگاه، مشاهده جوجهها و حتی اقدام با نیت کمک به آنها، باعث میشود بسیاری از جوجهها از زیستگاه طبیعی خود جدا شوند.
وی میگوید: برخی افراد جوجهها را به روستاها منتقل میکنند، اما پس از چند روز به دلیل فراهم نبودن شرایط مناسب نگهداری، امکان ادامه حیات آنها از بین میرود.
حاجیباقری معتقد است این مداخلات انسانی، علاوه بر افزایش تلفات، موجب پراکندگی گسترده جوجهها در سطح تالاب شده و پایش کلنی را نیز بسیار دشوار کرده است.
آمار دقیقی از تلفات وجود ندارد
وی با بیان اینکه هنوز آمار دقیقی از میزان تلفات جوجههای فلامینگو در دست نیست، میگوید: بر اساس آمارهای جهانی، حتی در زیستگاههای طبیعی نیز تنها حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد جوجهها به سن پرواز میرسند.
با این حال، او تأکید میکند آنچه امروز در بختگان رخ میدهد، دیگر یک روند طبیعی نیست؛ زیرا اکوسیستم تالاب طی سالهای گذشته تحت تأثیر دخالتهای گسترده انسانی قرار گرفته است.
به گفته وی، توسعه سدها، حفر چاههای کشاورزی، برداشت بیرویه آب و تغییرات ایجادشده در چرخه طبیعی تالاب باعث شده است فصل تخمگذاری و زادآوری فلامینگوها هر سال بیش از گذشته تحت تأثیر قرار گیرد.
بارندگی خوب بود، اما کیفیت زیستگاه تغییر نکرد
حاجیباقری با اشاره به وضعیت بارشهای امسال میگوید: برخلاف تصور عمومی، بارندگی مناسب الزاماً به معنای احیای تالاب نیست.
وی توضیح میدهد اگرچه بارشها نسبت به سالهای گذشته بهتر بود، اما آبگیری تالاب به صورت لکههای جدا از هم و محدود اتفاق افتاد و شرایط ایجادشده نیز موقتی بود.
به گفته این فعال محیط زیست، هرچند تبخیر آب دیرتر از سالهای گذشته رخ داد، اما نبود حقابه زیستمحیطی باعث شد این شرایط نتواند تأثیر مثبتی بر کیفیت زیستگاه و موفقیت زادآوری فلامینگوها داشته باشد.
او تأکید میکند همه این عوامل در نهایت خود را به شکل آسیب جدی به اکوسیستم تالاب نشان میدهند.
فلامینگو؛ شاخص سلامت بختگان
این فعال محیط زیست با اشاره به جایگاه فلامینگو در اکوسیستم تالاب میگوید: فلامینگو یک گونه شاخص برای ارزیابی سلامت اکوسیستم بختگان است و وضعیت امروز این پرنده نشان میدهد کیفیت زیستگاه همچنان بهبود پیدا نکرده است.
وی معتقد است نجات جوجههای فلامینگو، هرچند اقدامی ضروری است، اما تا زمانی که مسئله اصلی یعنی تأمین حقابه تالاب در زمان مناسب حل نشود و عوامل تخریبکننده مانند برداشتهای بیرویه آب، چاههای کشاورزی و سایر فشارهای انسانی کنترل نشوند، اکوسیستم بختگان امکان بازیابی نخواهد داشت.
حاجیباقری میگوید: فلامینگوها هر چند سال یک بار فرصت زادآوری پیدا میکنند، اما نتیجه این زادآوری در شرایط فعلی، رسیدن جوجهها به سن پرواز نیست و آنچه امروز در بختگان مشاهده میشود، نشانهای روشن از تداوم بحران حقابه و ادامه تخریب اکوسیستم تالاب است.
حاجیباقری با اشاره به تجربههای گذشته برای جلوگیری از تکرار تلفات گسترده جوجههای فلامینگو میگوید: از سال ۱۳۸۶ و همزمان با تغییر شرایط تالاب پس از بهرهبرداری از سد ملاصدرا، بحران بختگان وارد مرحله تازهای شد.
وی توضیح میدهد: پیش از آن سال، چنین رفتارهایی در فلامینگوها و پلیکانها مشاهده نمیشد، اما خشک شدن ناگهانی تالاب باعث شد چندین هزار پرنده از گونههای مختلف آسیب ببینند. همان سال نیز برای نشان دادن ابعاد این فاجعه، نمایشگاه عکسی از وضعیت تالاب و تلفات پرندگان برگزار شد.
تجربههای میدانی برای نجات جوجهها
این فعال محیط زیست میگوید: در فاصله سالهای ۱۳۸۶ تا ۱۳۹۶، راهکارهای مختلفی برای کاهش تلفات جوجههای فلامینگو اجرا شد که نخستین آنها هدایت فیزیکی کلنیها بود.
وی توضیح میدهد: نیروهای محلی و محیطبانان در امتداد چند کیلومتر، با فاصله ۱۰ تا ۲۰ متر از یکدیگر، در بستر تالاب حرکت میکردند تا جوجهها را به سمت منطقه دوشاخ، در محل اتصال تالابهای طشک و بختگان، هدایت کنند.
حاجیباقری این روش را بسیار طاقتفرسا توصیف میکند و میگوید: به دلیل باتلاقی بودن بستر تالاب، حضور نیروها در آن منطقه بسیار دشوار بود و این شیوه در عمل کارایی لازم را نداشت.
وی ادامه میدهد: پس از آن، طرح جمعآوری دستی جوجهها و انتقال آنها با خودرو اجرا شد، اما این روش نیز با تلفات بالا همراه بود و به دلیل دشواری عملیات، نتوانست راهکار مناسبی برای مدیریت بحران باشد.
ایدهای که از دل بحران متولد شد
حاجیباقری میگوید: سال ۱۳۹۶ و پس از دریافت گزارشهای مردمی از تلفات گسترده جوجهها، ایده انتقال آب به داخل زیستگاه مطرح شد؛ پیشنهادی که پس از بررسی در سطح ملی، در نهایت به مرحله اجرا رسید.
به گفته وی، این طرح در ابتدا موافقان و مخالفان خود را داشت، اما در نهایت با همکاری دستگاههای مختلف و مشارکت انجمن دیدهبان استهبان، کمپینی برای اجرای آن شکل گرفت و منابع مالی مورد نیاز نیز تأمین شد.
او توضیح میدهد: پیش از اجرای طرح، مطالعات گستردهای درباره شیب بستر تالاب، کیفیت خاک، امنیت محل، امکان احداث استخر و انتخاب مناسبترین نقطه انجام شد.
به گفته حاجیباقری، در همان سال محل اصلی کلنی فلامینگوها در شرق بختگان شناسایی شد؛ منطقهای که پیش از آن در منابع رسمی محیط زیست ثبت نشده بود و همین موضوع به تیم اجرایی کمک کرد تا بهترین محل برای اجرای طرح انتخاب شود.
انتقال آب به استخر مصنوعی
وی میگوید: پس از بررسی همه گزینهها، چاهی انتخاب شد که آب آن شیرین نباشد، اما فاصله مناسبی با کلنی داشته باشد. سپس آب خریداری و با اجرای خط لوله به استخری با مساحت حدود ۴۰ تا ۵۰ متر مربع در بستر تالاب منتقل شد.
حاجیباقری میافزاید: همزمان با اجرای طرح، پایش روزانه و تصویربرداری مستمر از کلنی انجام میشد و آمار ثبتشده به واقعیت نزدیک بود.
به گفته وی، پس از آبگیری استخر، حدود نیمی از جوجههایی که در سرشماری ثبت شده بودند، وارد این استخر شدند.
او معتقد است: این طرح از نظر کیفی موفق بود، زیرا جوجهها از آن استقبال کردند، اما از نظر کمی موفقیت کامل نداشت؛ چرا که اجرای آن زمانی آغاز شد که بحران عملاً شکل گرفته بود و بخشی از تلفات پیش از اجرای طرح رخ داده بود.
حاجیباقری ادامه میدهد: بعدها ادامه مطالعات این طرح به دانشگاه شیراز واگذار شد و نتایج این پژوهشها نیز نشان داد ایجاد زیستگاه جایگزین و احداث استخر در زمان بحران، مناسبترین راهکار برای کاهش تلفات جوجههای فلامینگو است.
تجربه ناموفق سال ۱۴۰۰
وی با اشاره به تکرار بحران در سال ۱۴۰۰ میگوید: اداره کل حفاظت محیط زیست نیز بار دیگر طرح انتقال آب را اجرا کرد، اما این بار به دلیل انتخاب محل نامناسب، نتیجه مطلوب به دست نیامد.
به گفته حاجیباقری، محل اجرای طرح در نزدیکی روستا قرار داشت و جوجهها احساس امنیت نمیکردند. علاوه بر این، آب به جای آنکه در یک استخر متمرکز شود، روی بستر تالاب رهاسازی شده بود و همین موضوع باعث شد هیچیک از جوجهها به سمت آن منطقه حرکت نکنند.
حاجیباقری میگوید: امسال نیز از اواخر اردیبهشتماه اطلاع کافی از حضور فلامینگوها و شکلگیری کلنی وجود داشت و به اعتقاد او، زمان کافی برای اجرای دوباره طرح انتقال آب فراهم بود، اما اقدامی انجام نشد.
وی اضافه میکند: دیدگاه مسئولان محیط زیست این بود که تا حد امکان نباید در زیستگاه طبیعی مداخله کرد، مگر آنکه شرایط کاملاً بحرانی شود.
به گفته وی، پیش از ۱۵ خرداد جلسهای برگزار شد و در آن برآورد شد که سن جوجهها حدود ۳۰ تا ۴۰ روز است و با توجه به آب باقیمانده در تالاب، احتمال ادامه روند طبیعی رشد آنها وجود دارد.
حاجیباقری میگوید: اگرچه پایشها هر چند روز یکبار ادامه داشت، اما از همان زمان معتقد بود حجم اندک آب موجود دوام نخواهد آورد و در نهایت تا اوایل تیرماه بر اثر تبخیر از بین میرود و جوجهها دوباره وارد همان بحرانی میشوند که در سالهای گذشته نیز تجربه شده بود.
وی تأکید میکند: در همان مقطع باید اقدام فوری انجام میشد و لولهگذاری برای انتقال آب به داخل بستر تالاب صورت میگرفت تا در زمان آغاز بحران، تنها با باز کردن جریان آب، شرایط لازم برای حفظ جوجهها فراهم شود.
این فعال محیط زیست معتقد است اگر زیرساخت اولیه شامل لولهگذاری و تعیین چاههای تأمین آب از قبل ایجاد میشد و بخشی از خطوط انتقال نیز در بستر تالاب اجرا شده بود، در زمان بحران تنها با اضافه کردن بخشی از خط لوله، ظرف کمتر از یک هفته امکان انتقال آب و مدیریت شرایط وجود داشت.
وی اظهار میکند: امسال جوجههای فلامینگو از دست رفتند. هرچند بخشی از تلفات در چنین شرایطی طبیعی است، اما با آیندهنگری، برنامهریزی و آماده بودن زیرساختها میشد میزان این تلفات را به مراتب کاهش داد.
حاجیباقری میافزاید: آخرین آمار ثبتشده مربوط به اوایل تیرماه بود؛ زمانی که دیگر اثری از کلنی فلامینگوها در تالاب مشاهده نشد.
بختگان؛ قربانی بحران مدیریت آب
آنچه امروز در تالاب بختگان رخ میدهد، صرفاً از بین رفتن بخشی از جمعیت فلامینگوها نیست؛ بلکه نشانهای از بحرانی عمیقتر در مدیریت منابع آب کشور است. کارشناسان تأکید دارند که تداوم کاهش حقابه زیستمحیطی، توسعه بیرویه سازههای آبی، برداشت گسترده از منابع آب سطحی و زیرزمینی و تأخیر در اجرای راهکارهای پیشگیرانه، شرایطی را رقم زده که هر سال شانس زادآوری موفق این پرندگان کمتر از گذشته میشود.
تجربههای سالهای گذشته نیز نشان داده است که در شرایط بحرانی، اجرای طرحهای اضطراری مانند انتقال آب به زیستگاه میتواند بخشی از تلفات را کاهش دهد، اما راهکار اصلی همچنان در تأمین حقابه تالاب، مدیریت علمی حوضه آبریز و ایجاد زیرساختهای لازم پیش از وقوع بحران نهفته است.
فلامینگوها همچنان هر سال با اتکا به غریزه طبیعی خود به بختگان بازمیگردند و تخمگذاری میکنند، اما تا زمانی که آب به موقع به تالاب نرسد و اکوسیستم آن احیا نشود، بسیاری از جوجهها هرگز فرصت رسیدن به آسمان را نخواهند یافت؛ واقعیتی که امروز بختگان را به یکی از روشنترین نمادهای بحران آب و مدیریت ناپایدار منابع طبیعی در ایران تبدیل کرده است.
