مستندسازان باید بتوانند با کمترین مانع لحظات تاریخی را ثبت کنند

محمد سلیمی‌راد مستندساز، در گفت‌وگو با خبرنگار ایلنا، درباره شکل‌گیری ایده ساخت مستندی با موضوع مقاومت عشایر در برابر تجاوز دشمن، گفت: از آنجایی که کشور درگیر جنگ بود، من هم در شهرستان دهدشت حضور داشتم و مشغول پژوهش درباره همین وقایع بودم. در همان روزها متوجه شدیم که تعدادی جنگنده و هلیکوپتر دشمن وارد منطقه شده‌اند و مردم محلی با اسلحه‌های برنو با آن‌ها مقابله می‌کنند. همان لحظه با دوربین کوچکی که همراه داشتم به محل رفتم تا این لحظات را ثبت کنم و همزمان پژوهش گسترده‌ای درباره این واقعه انجام دادم.

کارگردان مستند «همداد» افزود: در کوهستان‌ها و زیر درختان بلوط، عشایری را دیدم که کمین کرده بودند تا هنگام بازگشت هلیکوپترهای متجاوز به آن‌ها شلیک کنند. با این افراد گفت‌وگو کردم و کم‌کم ایده اصلی مستند در ذهنم شکل گرفت. در واقع این پروژه حاصل یک پژوهش همزمان با تولید بود.

این مستندساز ادامه داد: به این نتیجه رسیدم که برای روایت این اتفاق، باید ابتدا به هویت عشایر بپردازم؛ اینکه این غیرت و روحیه سلحشوری از کجا آمده است. به همین دلیل روایت فیلم را از دوران صفویه آغاز می‌کنم، سپس به دوره قاجار، پهلوی و در نهایت جمهوری اسلامی می‌رسم تا نشان دهم عشایر در طول تاریخ چه چالش‌هایی را پشت سر گذاشته‌اند و چگونه همواره در برابر متجاوز ایستادگی کرده‌اند.

سلیمی‌راد با اشاره به ساختار روایت فیلم بیان کرد: این مستند به شکل موازی پیش می‌رود؛ همزمان که وقایع امروز و مقابله عشایر با تجاوز دشمن روایت می‌شود، تاریخچه و گذشته همین خانواده‌ها و عشایر نیز بازگو خواهد شد. برای مثال، ممکن است پدربزرگ یکی از این افراد در نبردهای تاریخی حضور داشته و پدرش نیز در دوران دفاع مقدس جنگیده باشد. این پیوستگی تاریخی، بخش مهمی از روایت فیلم است.

وی درباره هدف اصلی پروژه توضیح داد: آنچه برای من اهمیت دارد، شناساندن روحیه عشایری به مخاطبان داخلی و بین‌المللی است. در طول سال‌ها درباره رشادت عشایر مطالبی گفته شده، اما هنوز بخش زیادی از این هویت برای جهان ناشناخته مانده است. این مستند می‌تواند نشان دهد که چگونه مردمی با امکانات محدود و با تکیه بر غیرت و باورهای خود، در برابر تجهیزات مدرن دشمن ایستادگی می‌کنند.

کارگردان مستند «شوتی» درباره دشواری‌های مسیر تولید گفت: مهم‌ترین چالش مستندساز در شرایط بحرانی، محدودیت دسترسی و دشواری دریافت مجوزهاست. از آغاز پروژه تا همین امروز، ما با موانع متعددی روبه‌رو بوده‌ایم. با وجود همکاری‌هایی که صورت گرفته، شرایط جنگی باعث می‌شود امکان حضور در برخی مناطق وجود نداشته باشد. با این حال تلاش می‌کنیم تا جایی که ممکن است این وقایع را ثبت کنیم.

وی ادامه داد: همان روزهای ابتدایی حادثه در دامنه کوه‌ سیاه، مشغول فیلمبرداری بودم و تنها چند ساعت بعد، همان منطقه هدف حمله قرار گرفت و تعدادی از آن عزیزان به شهادت رسیدند. این اتفاق انگیزه من را برای ادامه کار چند برابر کرد، چون احساس کردم ثبت این لحظات یک وظیفه تاریخی است.

سلیمی‌راد درباره وضعیت فعلی پروژه گفت: تاکنون حدود ۳۰ درصد فیلمبرداری انجام شده است. بخش مهمی از ادامه کار مربوط به گفت‌وگوها، بازسازی روایت‌ها و جمع‌آوری آرشیو تاریخی خواهد بود که احتمالاً چند ماه زمان می‌برد. برآورد اولیه ما این است که فیلم در قالب یک مستند نیمه‌بلند حدود ۵۰ دقیقه‌ای ساخته شود.

کارگردان مستند «سرباز شماره صفر» درباره عوامل پروژه نیز گفت: در مرحله پژوهش، مصطفی شنطیایی به‌عنوان پژوهشگر در کنار پروژه حضور دارد. بخش عمده فیلمبرداری اولیه را خودم انجام داده‌ام، اما در مراحل بعدی تولید و پس‌تولید، از عوامل حرفه‌ای در حوزه فیلمبرداری، تدوین، صداگذاری و اصلاح رنگ استفاده خواهد شد.

سلیمی راد در پایان درباره ضرورت حضور مستندسازان در شرایط بحرانی تأکید کرد: مستندساز می‌تواند با زاویه نگاه درست، تصویری دقیق و امیدبخش از واقعیت ارائه دهد. اگر ثبت این لحظات تنها به تصاویر پراکنده و غیرحرفه‌ای محدود شود، ممکن است نتیجه‌ای معکوس داشته باشد و باعث نگرانی و ناامیدی مردم شود. به همین دلیل ضروری است سازوکاری تعریف شود تا مستندسازان در چنین موقعیت‌هایی بتوانند با کمترین مانع در صحنه حضور داشته باشند و این لحظات تاریخی را ثبت کنند.