بحران عبورشاخص آلودگی هوا از 500؛ نه محصول طبیعت بلکه حاصل سال‌ها حکمرانی ناکارآمد / ضرورت پاسخگویی عملی به مطالبات محیط‌زیستی

حمیدرضا مهاجرانی در گفت‌وگو با خبرنگار ایلنا، به وضعیت خطرناکی که از سوی ایستگاه‌های سنجش آلودگی هوا نشان داده می‌شود اشاره داشته و در این رابطه افزود: در بازه زمانی عنوان شده شاخص کیفیت هوا در برخی ایستگاه‌های پایش کیفیت هوا به محدوده «قهوه‌ای» و «خطرناک» رسید و بر اساس اطلاعات و گزارش‌های منتشر شده موجود، از مرز 500 نیز عبور کرد. مرزی که حتی ایستگاه‌های سنجش آلودگی هوا اعداد بیش از آن را ثبت نمی‌کنند. سطحی از آلودگی که هوا دیگر فقط آلوده نیست، بلکه تهدیدی جدی برای سلامت تمامی شهروندان، حتی افراد سالم، محسوب می‌شود. موضوعی که در حوزه کیفیت هوا به هشدار رسیده است.

وی به ریشه‌یابی مسئله آلودگی هوا در استان مرکزی پرداخته و ادامه داد: در این راستا پرسش اساسی این است که آیا این بحران موجود در حوزه آلودگی هوا صرفاً نتیجه خشکسالی، کاهش بارندگی و تغییرات اقلیمی است؟! آنچه استان مرکزی و کشور را تا آستانه یک بحران مزمن رسانده، برهم‌کنش این عوامل با سال‌ها ضعف در برنامه‌ریزی، اجرای ناقص قوانین، توسعه نامتوازن صنعتی، مدیریت ناپایدار منابع آب، تخریب پوشش گیاهی و تأخیر در اصلاح سیاست‌های محیط‌زیستی است. شواهد عینی به روشنی نشان می‌دهد که شدت و تداوم بحران گردوغبار، بیش از آنکه محصول طبیعت باشد، بازتاب کیفیت حکمرانی محیط‌زیستی موجود است.

پراکندگی سالانه حدود 254 هزار تن آلایندگی در هوای 3 شهر استان

عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران و مدیرعامل مؤسسه محیط‌زیستی بوم فناوران مرکزی اظهار داشت: بر اساس یکی از مطالعات اخیر، سالانه حدود 254 هزار تن آلاینده در هوای اراک، شازند و مهاجران پراکنده می‌شود. رقمی که حتی ریزگردها نیز در آن محاسبه نشده‌اند. «سیاهه انتشار آلودگی هوای اراک»، نشان می‌دهد که حدود 70 درصد آلودگی هوا از منابع ثابت شامل صنایع، نیروگاه‌ها و واحدهای تولیدی نشأت می‌گیرد و تنها حدود 30 درصد سهم منابع آینده متحرک است. این آمار به تنهایی نشان می‌دهد که کانون اصلی مدیریت آلودگی استان مرکزی باید متوجه صنایع بزرگ و منابع ثابت آلودگی هوا باشد.

مهاجرانی به وضعیت نیروگاه شازند به عنوان یکی از بزرگترین و مهمترین و تأثیرگذارترین منابع آلایندگی هوا در شهرهایی مانند اراک، شازند و مهاجران اشاره داشته و در این خصوص تصریح کرد: از سوی دیگر، نیروگاه حرارتی شازند همچنان یکی از مهم‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی منطقه محسوب می‌شود. هر چند که در مقاطعی ممنوعیت یا محدودیت استفاده از سوخت مازوت در این نیروگاه در سطح ملی تصویب شده است، اما ناترازی انرژی که خود حاصل ضعف در اولویت‌بندی و مدیریت منابعی از جمله گاز در کشور دارای مقام دوم جهانی تولید آن است، موجب شده استفاده از سوخت مازوت در این نیروگاه حرارتی در دوره‌هایی مجدداً از سر گرفته شود.

وی بیان داشت: موضوع آلودگی هوا در اراک تنها به صنایع محدود نمی‌شود. تالاب میقان اراک که روزگاری یکی از مهم‌ترین سپرهای طبیعی در برابر گردوغبار و تنظیم‌کننده شرایط اقلیمی منطقه بود، امروز خود به یکی از کانون‌های بالقوه تولید ریزگرد تبدیل شده است. کاهش حقابه تالاب، خشکسالی‌های پی‌درپی، مدیریت نامناسب منابع آب، تخصیص‌های اضافه بر ظرفیت زیستی در بالادست، عدم اصلاح الگوی کشت در محصولات کشاورزی و کاهش پوشش گیاهی، این تالاب را در معرض فرسایش بادی قرار داده است. اگر این تهدیدها سال‌ها است شناخته شده‌اند، چرا اقدامات پیشگیرانه نتوانسته‌اند از رسیدن بحران به چنین مرحله‌ای جلوگیری کنند؟!

رویکرد مدیریتی بحران‌های محیط‌زیستی پس از وقوع

عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران و مدیرعامل مؤسسه محیط‌زیستی بوم فناوران مرکزی به رویکردهای مدیریتی اشاره داشته و تأکید کرد: واقعیت آن است که رویکرد مدیریتی در مورد بحران‌های محیط‌زیستی استان مرکزی بیش از آنکه بر پیشگیری استوار باشد، بر مدیریت بحران پس از وقوع آن تکیه داشته که آن هم اکثراً در حد صدور هشدار بوده است. معمولاً زمانی تصمیم‌های سخت اتخاذ می‌شوند که شاخص آلودگی به وضعیت قهوه‌ای رسیده است، مدارس و ادارات و دستگاه‌های اجرایی در آستانه تعطیلی قرار گرفته‌اند، بیمارستان‌ها با افزایش بیماران قلبی و تنفسی مواجه شده‌اند و از شهروندان خواسته می‌شود در خانه بمانند.

مهاجرانی ابراز داشت: در حالی که فلسفه حکمرانی محیط‌زیستی آن است که با مدیریت علمی، نظارت مؤثر و اجرای به موقع قوانین، از اساس اجازه ندهد جامعه به چنین مرحله‌ای از بحران برسد. در این شرایط آلودگی هوا دیگر صرفاً یک مسئله زیست‌محیطی نیست، بلکه به بحرانی در حوزه سلامت عمومی، توسعه پایدار، امنیت اقتصادی و عدالت اجتماعی تبدیل شده است. در چنین شرایطی، یکی از مهم‌ترین پرسش‌هایی که پس از ثبت شاخص آلودگی بالاتر از 500 باید مطرح شود، نه صرفاً درباره منشاء گردوغبار، بلکه در خصوص یکی از عوامل تشدیدکننده آن یعنی عدم اجرای دقیق قوانین در حوزه منابع آب و برنامه‌های توسعه و ارزیابی باشد.

وی اضافه کرد: از همه بدتر پرسش‌های مطرح شده باید در حوزه قانون هوای پاک مصوب سال 1396 متمرکز شود. به ویژه ماده 12 این قانون که یکی از مهم‌ترین مواد قانونی در حوزه مقابله با صنایع آلاینده محسوب می‌شود. این ماده قانونی پیش‌بینی کرده که در صورت استنکاف این صنایع از اجرای تکالیف قانونی، موضوع از طریق مراجع ذی‌صلاح پیگیری شده و ضمانت اجراهای قانونی از جمله جلوگیری از ادامه فعالیت واحد آلاینده و پیگیری قضایی اعمال شود. متأسفانه تصمیم‌گیری درباره چنین واحدهایی، به دلیل آثار ملی آنها، تنها در اختیار اداره‌کل محیط‌زیست استان نیست و نیازمند همکاری دستگاه‌های اجرایی مختلف در سطح ملی است.

ضرورت پاسخگویی عملی به مطالبات محیط‌زیستی

عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران و مدیرعامل مؤسسه محیط‌زیستی بوم فناوران مرکزی به فاصله قانون تا عملکرد دستگاه‌های اجرایی اشاره کرده و گفت: با توضیحات عنوان شده پرسش این است که آیا تمامی دستگاه‌های اجرایی که قانون هوای پاک مصوب سال 1396 برای آنها مسئولیت تعیین کرده، تکالیف خود را به صورت کامل انجام داده‌اند؟ اگر پاسخ مثبت است، چرا بحران هر سال عمیق‌تر می‌شود و اگر پاسخ منفی است، مسئولیت این فاصله میان قانون و اجرا بر عهده چه کسانی است؟! اگر قانونی با ضمانت اجرا وجود دارد، چرا پس از گذشت 8 سال، یکی از مهم‌ترین کانون‌های آلودگی همچنان منشأ بحران است.

مهاجرانی افزود: انتظار افکار عمومی آن است که نهادهای نظارتی، قضایی و سایر مراجع، میزان اجرای تکالیف قانونی تمامی دستگاه‌های اجرایی مسئول را به صورت شفاف بررسی کنند. در صورت احراز هرگونه قصور، استنکاف از اجرای قانون یا ترک‌فعل، مطابق قانون با آن برخورد شود. آنچه امروز نفس شهروندان را به شماره انداخته، حاصل انباشت سال‌ها چالش در مدیریت منابع آب، حفاظت از تالاب میقان، کنترل انتشار آلاینده‌های صنعتی، مدیریت معادن، توسعه حمل‌ونقل پاک و اجرای کامل قانون هوای پاک است. نخستین گام که مسئولین از برداشتن همان نیز درمانده شده‌اند، شفافیت، پاسخگویی عملی به مطالبات محیط‌زیستی و اجرای بی‌استثنای قانون است.

وی با اشاره به به بحران بزرگ آلودگی هوا در استان مرکزی بر ضرورت اصلاح ساختارها، پاسخگویی اصولی و مدیریتی و همچنین اجرای محض قوانین تأکید کرده و در این رابطه ادامه داد: اگر این بحران نیز به اصلاحات ساختاری، پاسخگویی مدیریتی و اجرای بدون اغماض قوانین منجر نشود، عبور شاخص کیفیت هوا از مرز 500 دیگر یک استثناء نخواهد بود. بلکه می‌تواند به واقعیتی تکرار شونده برای استان مرکزی و بسیاری از مناطق صنعتی و خشک ایران تبدیل شود. در چنین شرایطی، علاوه بر اطلاع‌رسانی، رعایت اصول خودمراقبتی و اجرای اقدامات مدیریتی برای کاهش پیامدهای این بحران ضروری است. موضوعی که باید با جدیت به آن پرداخته شود.

توصیه‌های کاهش اثرات آلودگی هوا

عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران و مدیرعامل مؤسسه محیط‌زیستی بوم فناوران مرکزی اظهار داشت: در همین راستا، کارگروه شرایط اضطرار گردوغبار استان مرکزی اقداماتی از جمله توقف فعالیت‌های عمرانی و معدنی، الزام صنایع بزرگ به کاهش آلایندگی، کنترل آلایندگی ایرالکو، تشدید برخورد با خودروهای دودزا و استقرار تیم‌های اورژانس و بالاخره استفاده حداکثری نیروگاه حرارتی شازند از سوخت گاز و مازوت کم‌سولفور را در دستور کار قرار داده است. اما متأسفانه در موارد مربوط به نیروگاه حرارتی شازند، خلاف آیین‌نامه در شرایط اضطرار است، چرا که استفاده از سوخت مایع در نیروگاه‌ها و صنایع ممنوع است.

مهاجرانی تصریح کرد: دانشگاه علوم پزشکی استان مرکزی نیز از شهروندان، به ویژه سالمندان، کودکان، زنان باردار و بیماران قلبی و تنفسی، خواسته تا حد امکان از خروج غیرضروری از منزل خودداری کنند و از انجام فعالیت‌های ورزشی و بدنی در فضای باز، به خصوص در ساعات اوج آلودگی، بپرهیزند. در صورت ضرورت خروج از منزل، استفاده از ماسک‌های استاندارد N95 یا FFP2 را توصیه کرده است، زیرا توانایی بیشتری در جلوگیری از ورود ذرات ریز معلق دارند. همچنین بسته نگه داشتن درها و پنجره‌ها و استفاده از سیستم‌های تهویه مناسب، جهت کاهش تماس با آلاینده‌ها بسیار ضروری است. همچنین رعایت برخی نکات ساده بهداشتی از ضروریات است.

وی بیان داشت: با وجود جامع بودن نسبی توصیه‌های منتشرشده، رعایت چند نکته تکمیلی نیز می‌تواند اثربخشی اقدامات حفاظتی را افزایش دهد. استفاده از دستگاه‌های تصفیه هوای مجهز به فیلتر HEPA در منازل، مراکز آموزشی، مهدکودک‌ها و مراکز بهداشتی و درمانی، به ویژه برای خانواده‌هایی که سالمند، کودک یا بیمار مبتلا به آسم و بیماری‌های قلبی دارند، می‌تواند غلظت ذرات معلق داخل ساختمان را به میزان قابل توجهی کاهش دهد. همچنین در روزهای وقوع گردوغبار، بهتر است از کولرهای آبی که ممکن است ذرات را به داخل ساختمان منتقل کنند کمتر استفاده شود. بر این اساس در صورت امکان از سامانه‌های تهویه مجهز به فیلتر بهره گرفته شود.

ضرورت توجه به کیفیت هوا منازل

وی به موضوع کیفیت هوای داخل منازل و ضروری بودن توجه به آن اشاره داشته و تأکید کرد: یکی دیگر از نکات مهم، توجه به کیفیت هوای داخل منزل است. بسیاری از افراد تصور می‌کنند که با ورود به خانه، از آلودگی‌های پیرامونی به خصوص از آلودگی هوا در امان هستند. در حالی که باز و بسته شدن مکرر درب‌ها و پنجره‌ها، ورود کفش‌ها و لباس‌های آلوده به گردوغبار و تهویه نامناسب، می‌تواند موجب افزایش غلظت ذرات معلق در فضای داخلی منازل شود. تعویض لباس پس از بازگشت به منزل، شست‌وشوی دست و صورت و همچنین محدود کردن ورود گردوغبار به محیط زندگی، از اقدامات ساده اما مؤثر در زمینه جلوگیری ورود آلودگی به محیط منازل است.

مهاجرانی به بار روانی و روانشناسی که بحران آلودگی هوا به شهروندان وارد می‌کند اشاره کرده و ابراز داشت: نکته‌ای که همواره در این حوزه کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد، اثرات روانی آلودگی شدید هوا بر جامعه است. استمرار روزهای آلوده می‌تواند موجب افزایش اضطراب، اختلال خواب، کاهش تمرکز، احساس خستگی و کاهش کیفیت زندگی شود. از این رو، مدیریت بحران گردوغبار و پایش سلامت شهروندان در این روزها، نباید صرفاً به پیامدهای جسمی محدود شود، بلکه سلامت روان جامعه نیز باید مورد توجه سیاست‌گذاران قرار گیرد. موضوعی که باید در اولویت اقدامات مقابله با آلودگی هوا قرار بگیرد تا اثرات منفی روانی آن بر سطح جامعه کاهش پیدا کند.

وی اضافه کرد: بنابراین، هرچند رعایت توصیه‌های فردی می‌تواند تا حدی از سلامت شهروندان در برابر ریزگردها محافظت کند، اما راهکار اساسی که معلوم نیست چه موقع تعهد عملی مسئولین امر نسبت به آن کامل شود، اجرای سیاست‌های بلندمدت برای کنترل کانون‌های تولید گردوغبار، احیای پوشش گیاهی، مدیریت پایدار منابع طبیعی، توسعه حمل‌ونقل پاک، ارتقاء استانداردهای زیست‌محیطی صنایع و تقویت نظام پایش کیفیت هوا است. تنها با ترکیب این اقدامات پیشگیرانه و مشارکت هم‌زمان شهروندان، صنایع و دستگاه‌های اجرایی می‌توان از تکرار بحران‌های مشابه جلوگیری کرد و در نتیجه هوایی بسیار سالم‌تر برای نسل‌های آینده فراهم ساخت.