کد خبر: 800020 A

اگر قرار باشد از جایگاه موسیقی نزد مردم آذربایجان صحبت کنیم، باید بگوییم که گونه کلاسیک و کهن عاشیقی، فرم و چهارچوب نظام‌مند و تعریف شده‌ای دارد. به بیان بهتر، موسیقی عاشیقی رپرتواری است متشکل از مقام‌ها و لحن‌هایی که از گذشته تاکنون با همراهی ساز «قوپوز» خوانده می‌شود.

به گزارش خبرنگار ایلنا، موسیقی ایرانی اصالت و هویت خود را مدیون موسیقی مناطق و شهرهای مختلف است. شهرها و مناطقی که با توجه به دیدگاه و اعتقادات اهالی خود، فرهنگ خاص خود را دارند که بنا به اعتقادات و رسوم و مناسک هر قوم بر اثر مرور زمان شکل و شمایلی خاص به خود گرفته است. اگر به رسم و رسوم هر منطقه از ایران نگاهی بیندازیم متوجه این مهم خواهیم شد که آن مناسک به نوعی با موسیقی مردم آن منطقه عجین شده و همین درهم آمیختگی یکی از رموز بقای موسیقی مناطق مختلف ایران است. بی‌شک موسیقی مناطق مختلف از شمال تا جنوب و از شرق تا غرب به مدد وجود هنرمندان قومی تا امروز به حیات خود ادامه داده و تنوع سازبندی‌ها بر اهمیت آن افزوده است.

موسیقی مقامی منطقه غرب و شرق ایران با عرفان و تصوف گره خورده و بخشی از موسیقی جنوب بر اساس مناسک و رسوم آیینی ومذهبی و فرهنگ عامه شهرها و استان‌های مختلف این بخش از ایران شکل گرفته است. موسیقی شمال کشور نیز تا به آنجا در زندگی مردم شهرهای شمالی رسوخ کرده که برای هر اتفاق روزمره شعر و موسیقی خاص خود را دارند. به طور کلی می‌توان گفت موسیقی دستگاهی ایران وجود خود را مدیون موسیقی مقامی و موسیقی فولکوریک مناطق مختلف است.

موسیقی منطقه آذربایجان شرقی و غربی

آذربایجان با تمام شهرها و دهات تابعه، یکی از چندین منطقه ایران است که به لحاظ موسیقایی دارای تنوع بسیار است و این تنوع در نوع سازبندی‌ها نیز وجود دارد. در این میان کسانی که این نوع موسیقی را به‌ همراه سروده‌های خود به‌ زبان ترکی آذربایجانی می‌خوانند، «عاشیق» خوانده می‌شوند. «عاشیق‌ها» در وصف آذربایجان و دلاوری‌های بزرگان این سرزمین، در مراسم جشن و عزاداری، سروده‌های زیبایی را به‌همراه موسیقی آذربایجانی می‌خوانند.

قدمت و پیشینه عاشیق‌ها و موسیقی عاشیقی

با توجه به اسناد و مدارک تاریخی می‌توان گفت عاشیق‌ها از دوران قبل از اسلام در بین مردمان ترک‌تبار وجود داشته‌اند. اگر به دنبال معنای لغوی واژه عاشیق باشیم، باید بگوییم عاشق یا آشیق به ترکی آذربایجانی « Aşıq» به زنان ارمنی «Աշուղ» به گرجی «აშუღი» به انگلیسی «ashugh » و به یونانی «ασίκης » به معنای عارف و نغمه‌سرایی است که مانند دوره‌گردها به صورت سیار ساز می‌نوازد و می‌خواند. پیش از آنکه واژه عاشیق مرسوم شود به این گروه «اوزان» می‌گفتند که واژه‌ای ترکی است. اوزان‌ها، طی مقاطع مختلف تاریخی جنگجویان را همراهی می‌کردند و برای روحیه دادن به نیروها اشعار حماسی و وطن‌دوستانه می‌خواندند.

عاشیق‌ها به طور معمول بداهه‌پرادازن خوبی هستند و گاه نیز خود شعر می‌سرایند و آهنگ آثارشان را می‌سازند. البته می‌توان گفت عاشیق‌ها صرفا در منطقه آذربایجان شرقی و غربی زندگی نمی‌کنند و در شهرهایی چون زنجان، قزوین، همدان، ساوه، قم فعالیت می‌کنند. از طرفی، برخی از اقوام غیر ترک نیز با این شیوه به ساخت و اجرای آثارشان می‌پردازند که البته با وجود استفاده از عناصر و مولفه‌های مشترک از واژه عاشیق برای آنها استفاده نمی‌شود.

15

 

قپوز، قره‌نی و دف

موسیقی عاشیقی و جایگاه آن نزد ترک‌زبانان

اگر قرار باشد از جایگاه موسیقی نزد مردم آذربایجان صحبت کنیم، باید بگوییم که این گونه کلاسیک و کهن، فرم و چهارچوب نظام‌مند و تعریف شده‌ای دارد. به بیان بهتر، موسیقی عاشیقی رپرتواری است متشکل از مقام‌ها و لحن‌هایی که از گذشته تاکنون با همراهی ساز «قوپوز» خوانده می‌شود.

موسیقی عاشیقی در جایگاه موسیقی کلاسیک مردم آذربایجان، از فرم و اجزایی تعریف شده و نظام‌مند برخوردار است. این رپرتوار متشکل از مجموعه‌ مقام‌ها یا زبان ترکی «موقام‌ها» و لحن‌هایی است که در قدیمی‌ترین شکل اجرایی خود با ساز عاشیقی موسوم به «قوپوز» و «آواز» بیان می‌شود. به اجرا‌کنندگان و خنیاگران این موسیقی عاشیق یا عاشق می‌گویند و به همین دلیل در میان ایرانیان ترک‌زبان اعم از مردم آذربایجان‌شرقی، آذربایجان‌غربی، زنجان، قزوین، همدان، ساوه، قم و بسیاری از مناطق دیگر این موسیقی به موسیقی عاشیقی مشهور است.

5

عاشیق درویش یکی از هنرمندان معاصر

موضوع و ماهیت موسیقی عاشیقی

موسیقی عاشیق‌ها از طریق «داستان‌های تغزلی»، «حماسی، پهلوانی» و «دینی، مذهبی» ارائه می‌شود. در این میان داستان و درام یکی از مولفه‌های مهم موسیقی عاشیقی است. در این گونه موسیقایی فرد عاشیق آواز خود را بر اساس یک داستان منظوم می‌خواند و این روایت‌گری موزون و دراماتیک یکی از جذابیت‌های موسیقی عاشیقی است که همواره مورد توجه عاشیق‌ها بوده است. البته باید یادآور شد این رویه در سنت خنیاگری ایران وجود داشته و مقوله جدیدی نیست. موسیقی عاشیقی از خصوصیات انسانی می‌گوید و به طور معمول درباره اشخاصی است که قهرمان،‌ پهلوان و دلاور محسوب می‌شوند آنهم در زمانه‌ای که قهرمان و ضد قهرمان در قصه‌های دراماتیک حضوری کمرنگ دارند. به طور مثال یکی از مشهورترین داستان‌های مورد توجه عاشیق‌ها ماجرای کوراغلو است که خصوصیاتی اساطیری دارد. ریشه داستان شخصیت عجیب و قهرمان مآب کوراغلو را باید در ادبیات کهن مردم ترک در شمال آسیای مرکزی جستجو کرد. هرچند برخی از پژوهشگران معتقدند کوراغلو شخصیتی واقعی است که در قرن هفدهم و در زمان حکومت عثمانی می‌زیسته و عاشیق‌ها و دیگر راویان ویژگی‌هایی افسانه‌ای به او داده‌اند. از دیگر نام‌آوران مور توجه عاشیق‌ها می‌توان به عاشیق علی عسگر، عاشیق عباس تورفارقانلی، عاشیق فولاد، عاشیق شمشیر اشاره کرد که همواره مورد توجه بوده‌اند و داستان‌هایی درباره دلاوری‌های آنها وجود دارد. برخی دیگر از داستان‌های مورد توجه عاشیق‌ها مضامینی عاشقانه دارند و درباره دلدادگی افرادی است که برای رسیدن به معشوق مسیر پر فراز و نشیبی را پیموده‌اند.

14

نوازندگی هنرمندان عاشیقی با همراهی دیگر سازها

8

همنوازی قوپوز، قره‌نی و دایره

در میان این داستا‌ن‌های عاشقانه سرگذشت «آصلی و کرم» از بقیه مشهورتر است. این داستان سرگذشت دلباختگانی است که در قرن سیزدهم هجری سروده شده و الگویی دقیق از داستان‌های تغزلی و قدیمی در ایران و قفقاز است که نسخه‌های مختلف آن در کشورهایی چون ایران‌، جمهوری آذربایجان و آناتولی به ثبت رسیده است. «غریب و صنم»، «شاه اسماعیل»، «بهرام و حیدر»، «علی شاه و شهریار»، «آرزو و قنبر» از دیگر داستان‌های تغزلی و عاشقانه‌ای هستند که از سوی عاشیق‌های ایران در شهرهای مختلف مورد توجه قرار گرفته‌اند.

جایگاه عرفان و مذهب در موسیقی عاشیقی

با توجه به گستردگی مضامین در موسیقی عاشیقی و با بررسی وقایع رخ داده در مقاطع مختلف تاریخی و بر اساس اسناد و مدارک موجود می‌توان گفت در کنار داستان‌های عامیانه و افسانه‌ای،‌ عرفان و مذهب نیز مقولاتی هستند که همواره مورد توجه عاشیق‌ها بوده‌اند و بخشی از آوازهای آنها به حساب می‌آیند. این دسته از آوازها مضامینی، مذهبی و عرفانی دارند و پیام آنها برای مخاطبان اخلاقی و انسانی است.

11

آخرین ساز عاشیق رسول قربانی که او را با عنوان «دده» می‌شناختند و در سال 1394 دارفانی را وداع گفت

«دئیشمه» چیست و در موسیقی عاشیقی چه جایگاهی دارد؟

در موسیقی عاشیقی رویه‌ای وجود دارد که به آن «دئیشمه» می‌گویند. «دئیشمه» معادل مناظره ادبی یا مشاعره است که میان دو عاشیق صورت می‌گیرد و مملو از کنش و فراز و فرود است. در این مناظره شاعرانه سازی آوازی، دو عاشیق به صورت بداهه با یکدیگر مناظره می‌کنند و این مناظره به معنای رقابت است. در این میان دانش، سواد و اطلاعات شعری عاشیق‌ها بسیار اهمیت دارد. در این شیوه یکی از عاشیق‌ها با تکیه بر سواد و دانش و البته قدرت بداهه‌پردازی، سوالاتی شعر گونه‌ را از دیگری می‌پرسد و طرف مقابل باید در لحظه با زبان شعر و موسیقی پاسخ او را بدهد. که این رویه تا باخت یکی از عاشیق‌ها ادامه پیدا می‌کند.

این فرم از موسیقی عاشیقی در حقیقت مناظره‌ای ادبی میان دو عاشیق است که با شعر، آواز و ساز اجرا شده و به‌صورت بداهه پردازانه و با تکیه بر تسلط آنها بر حمکت و شاعری و با رقابتی سخت میان آنها صورت می‌گیرد. همان گونه که پیشتر اشاره شد، حکمت در فرهنگ عاشیق‌ها مجموعه‌ای از اطلاعات و دانش مذهبی، تاریخی، اسطوره‌ای، حماسی و اجتماعی است که توانایی علمی و هوشمندانه هر یک ازعاشیق‌ها را نشان می‌دهد. شاعری هم تسلط بر انواع قالب‌های شعری مانند قوشما، تجنیس، مخمس، گرایلی، دیوان و بداهه‌پردازی است. عاشیق با پیوند حکمت و شاعری سؤال‌هایی را در یکی از قالب‌های شعری می‌پرسد و عاشیق رقیب او باید جواب را بیابد و در لحظه در همان قالب شعری پاسخ دهد. این رزم ادبی تا شکست یکی از آنها ادامه دارد. البته «دئیشمه» قوانین خاصی دارد و طی مراحلی مشخص و به صورت جز به جز ادامه پیدا می‌کند.

13

شیوه دست گرفتن ساز عاشیقی یا همان قپوز

آلات موسیقی عاشیقی

«قوپوز» اصلی‌ترین ساز موسیقی عاشیقی است که در دسته سازهای مضرابی قرار می‌گیرد و عاشیق‌ها در زبان عامیانه آن را ساز می‌نامند. «قوپوز» سازی است که در منطقه خراسان از آن به عنوان «چگور» یاد می‌شود و به ساز باغلما نیز شبیه است. البته دو ساز «قپوز» و «چگور» به لحاظ ظاهری تفاوت‌های جزیی دارند، اما صدای تولید شده توسط آنها تقریبا از یک جنس است. البته در بعضی مواقع برای اجرای آثار عاشیقی از «بالابان»، «قاوال» و «نقاره»  سه ساز ترکی دیگر به عنوان همراهی کننده استفاده می‌شود. 

12

ساز قوپوز

ساز-چگور

ساز چگور

کاسه ساز عاشیقی یا همان «قوپوز» حجیم و گلابی شکل است و از چوب درخت توت ساخته می‌شود و دسته‌ آن نیز از چوب گردو یا زردآلوست. ساز عاشیقی با مضراب نواخته می‌شود و به طور معمول 9 سیم دارد و دارای 20 پرده است.

هنرمندان مطرح موسیقی عاشیقی از گذشته تاکنون

طی دهه‌ها و قرون گذشته هنرمندان بسیاری در عرصه موسیقی عاشیقی فعالیت کرده‌اند و هرکدام برای بقای این گونه فلکوریک به نوبه خود تلاش کرده‌اند. پرداختن به فعالیت و زندگی این افراد موثر گزارشی جداگانه و مجالی طولانی را طلب می‌کند اما به طور کلی یوسف امره، قایگوسوز ابدال، پیر سلطان ابدال، عاشیق قربانی، کاراجا اوغلان، ساری عاشیق، عاشیق عباس توفارقانلی، سایات نووا، عاشیق علی‌عسگر، عاشیق جیوانی، عاشیق گلاب داوودی، عاشیق محزونی شریف، عاشیق حسین جوان، عاشیق درویش وهاب‌زاده، عاشیق عبدالعلی نوری و کماندار افندو افرادی هستند که از قرن 13 تا قرن بیستم در زمینه موسیقی عاشیقی فعالیت کرده‌اند و اهل شهرهای مختلف آذربایجان و کشورهای ترک‌زبان همسایه بوده‌اند.

2

زنده‌یاد عاشیق یوسف اوهانس

از میان هنرمندان معاصر که تعدادشان کم نیست نیز می‌توان به چنگیز مهدی‌پور، عاشیق یوسف اوهانس، عاشیق محرم سلمانی، پریسا ارسلانی اشاره کرد. گفتنی است در میان عاشیق‌های معاصر چنگیز مهدی‌پور نخستین کسی‌ست که الفبای موسیقی عاشیقی را در قالب «نت» به صورت علمی و متدیک به رشته تحریر درآورده و چند کتاب در زمینه موسیقی غاشیقی منتشر کرده است که در دانشگاه‌های کشورهای همسایه ترک زبان به عنوان واحد درسی تدریس می‌شوند.

9

چنگیز مهدی‌پور یکی از عاشیق‌های مطرح معاصر در حال نوازندگی و اجرا

کتاب «مکتب ساز قوپوز» یکی از آثار مهم چنگیز مهدی‌پور است که با نگاهی علمی و نو بر موسیقی عاشیقی و ارائه فرم‌ها و متدهای جدید علمی، تخصصی، تکنیک و ساختارهای اجرائی ساز عاشیقی مطابق با استانداردهای جهانی موسیقی و زیر نظر، هیأت علمی کنسرواتوار موسیقی باکو، با ترجمه و ویراستاری جواد کریم نژاد تألیف شده است.

این کتاب، مجموعه‌ای از مهم‌ترین و مفیدترین اطلاعات درباره تکنیک اجرائی ساز قوپوز و موسیقی عاشیقی است که با ارائه مباحث علمی از جایگاه ویژه‌ای در آموزش این ساز برخوردار است و با توجه به اینکه کتاب مکتب ساز قوپوز اولین کتاب علمی در زمینه موسیقی عاشیقی محسوب می‌شود، بر این اساس هدف از انتشار این کتاب برطرف کردن کاستی‌های آموزشی در زمینه اجرای صحیح تکنیک‌ها مطابق با استانداردهای موسیقی جهانی و آموزش تئوریک و علمی مورد نیاز هنرجویان سازعاشیقی است.

چنگیز مهدی‌پور دیپلم افتخار موسیقی بین‌المللی جهانی در کشور اسپانیا را کسب کرده و به همراه گروه «دالغا» در اغلب کشورهای جهان با برگزاری کنسرت‌های متعدد در کشورهایی چون آلمان، هلند، اسپانیا، کانادا، ژاپن و ترکیه به معرفی موسیقی عاشیقی پرداخته است. «قوپوز مکتبی»، «عاشیق‌های قدیم و جدید»، «عاشیق هاوالاری» دیگر آثار  چنگیز مهدی‌پور هستند که در زمینه موسیقی عاشیقی منتشر شده‌اند.

در ادامه به برخی از اجراهای عاشیق‌های مطرح کشور که در محافل مختلف اجرا شده‌اند توجه کنید.

اجرای بسیار زیبا از  عاشیق علی کریمی در حضور عاشیق تقی لطفی در کارگاه سازسازی؛

این ویدیو به طوراتفاقی در راه برگشت از کارگاه عاشیق تقی (خوی) در رستورانی واقع شده در سیوان صوفیان از عاشیق محمد ابراهیمی ضبط شده است؛

اجرای  عاشیق محمد فرزانه در محفل خصوصی؛

روایت بخشی از زندگی عاشیق ایمران نوازنده و سازنده ساز آذری قوپوز توسط خودش؛

مجلس عاشیق حسین ناموری در  کارگاه سازبندی عاشیق تقی؛

بخشی از نوازندگی عاشیق چنگیز مهدی‌پور؛

اجرای زنده‌یاد عاشیق یوسف اوهانس/ آهنگ شخم زدن زمین با گاو و خیش  ارومیه؛

آذربایجان شرقی آلمان زنان عزاداری جوان
نرم افزار موبایل ایلنا
ارسال نظر