«کارلوس پاز» برگزیده روایتگری از ایران شد
یک پژوهشگر اسپانیایی به جهت فعالیت در تنویر افکار عمومی و روایتگری و دفاع از ایران در میان ۴۵ برگزیده جایزه جهانی دیپلماسی فرهنگی و عمومی قرار گرفت.
به گزارش ایلنا به نقل از سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، روز دهم شهریور سالجاری نخستین دوره جایزه بین المللی دیپلماسی فرهنگی و عمومی جمهوری اسلامی ایران به همت سازمان فرهنگ و ارتباطات برگزار شد که یکی از برگزیدگان بخش ایرانیان خارج از کشور این جایزه، «کارلوس پاز» بود که به جهت فعالیت در تنویر افکار عمومی و روایتگری مستند و صادقانه از ایران و اتقلاب اسلامی شایسته تقدیر انتخاب شد.
پاز؛ صدایی متفاوت در روایت صحیح از ایران
در نخستین دوره «جایزه جهانی دیپلماسی فرهنگی و عمومی» که به ابتکار سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی برگزار شد، نام یک چهره اسپانیایی بیش از هر چیز توجهها را به خود جلب میکند؛ کارلوس پاز، نویسنده، پژوهشگر و تحلیلگر سیاسی اسپانیایی که بخش مهمی از فعالیتهای فکری و رسانهای خود را به مطالعه اسلام، خاورمیانه، سوریه و ایران اختصاص داده است.
این انتخاب از آن جهت اهمیت بیشتری پیدا میکند که در میان دهها چهرهای که در نخستین دوره این جایزه مورد تقدیر قرار گرفتند، شمار چهرههای اروپایی محدود است. از میان برگزیدگان، افرادی از کشورهای مختلف آسیایی و اسلامی نیز حضور دارند و انتخاب یک پژوهشگر اسپانیایی، آن هم به دلیل فعالیتهایش در معرفی ایران و انقلاب اسلامی، میتواند نشانهای از اهمیت «روایت ایران» در خارج از مرزهای جغرافیایی کشور باشد.
نخستین دوره این جایزه روز ۱۰ شهریور ۱۴۰۵ با حضور محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهور، سیدعباس صالحی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، حسین سیمایی وزیر علوم، تحقیقات و فناوری، سیدرضا صالحیامیری وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، محمدمهدی ایمانیپور رئیس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و اسماعیل بقایی سخنگوی وزارت امور خارجه برگزار شد. در این رویداد، ۴۵ چهره داخلی و خارجی از میان بیش از ۳۰۰ گزینه و در ۱۳ حوزه تخصصی انتخاب شدند.
جایزهای برای «روایتگران ایران»
آنچه این جایزه را از یک مراسم معمول تقدیر از چهرههای فرهنگی متمایز میکند، تأکید آن بر مفهوم «روایت» است؛ روایتی که در سالهای اخیر به یکی از مهمترین عرصههای رقابت در فضای بینالمللی تبدیل شده است.
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی هدف اصلی این جایزه را شناسایی، معرفی و حمایت از روایتگران مؤثر ایران در عرصه بینالملل اعلام کرده است. در این چارچوب، ۱۳ حوزه تخصصی از فرهنگ و هنر و دیپلماسی عمومی گرفته تا دیپلماسی علمی، رسانه، ترجمه و نشر، ادیان توحیدی، ورزش و روایتگری از ایران مورد بررسی قرار گرفت.
از همین منظر، انتخاب کارلوس پاز را نمیتوان صرفاً یک انتخاب فردی یا ادبی دانست. پاز سالهاست در فضای فکری و رسانهای اسپانیا درباره اسلام و خاورمیانه فعالیت میکند و ایران نیز یکی از موضوعات مهم در آثار، سخنرانیها و فعالیتهای او بوده است.
کارلوس پاز کیست؟
کارلوس پاز، متولد مادرید در سال ۱۹۷۲، نویسنده و تحلیلگر سیاسی اسپانیایی است. بر اساس معرفی ناشر آثارش، او در حوزههای حقوق، زبان و ادبیات عرب و تاریخ هنر تحصیل کرده و بخش مهمی از فعالیت حرفهای خود را به مطالعه مسائل خاورمیانه و جهان اسلام اختصاص داده است.
پاز علاوه بر نویسندگی، سابقه فعالیت رسانهای و حضور در برنامههای رادیویی و تلویزیونی را دارد و درباره موضوعات مربوط به خاورمیانه، اسلام و تحولات سیاسی منطقه سخنرانیها و نشستهای متعددی برگزار کرده است. همچنین سفرهای متعدد او به کشورهای خاورمیانه و جهان اسلام، زمینه دیدار و گفتوگو با شماری از شخصیتهای سیاسی، نظامی، اقتصادی و مذهبی منطقه را فراهم کرده است.
این ویژگی در کارنامه او اهمیت دارد؛ زیرا بخش قابل توجهی از نوشتهها و تحلیلهای پاز صرفاً مبتنی بر مطالعه کتابخانهای نیست و او کوشیده است تجربه میدانی و گفتوگو با بازیگران منطقه را نیز وارد روایت خود کند.
از «اسلام» تا ایران
یکی از آثار شناختهشده کارلوس پاز، کتاب «Descifrando el Islam» یا «رمزگشایی از اسلام؛ کلیدهایی برای فهم و تفسیر اسلام» است که در سال ۲۰۲۱ منتشر شده و بیش از ۲۲۰ صفحه دارد. ناشر این اثر، هدف کتاب را بررسی و نقد برخی روایتهای رایج درباره اسلام و تلاش برای ارائه تصویری متفاوت از این دین و جهان اسلام معرفی کرده است.
در این کتاب، ایران و انقلاب اسلامی نیز در چارچوب تحولات جهان اسلام مورد توجه قرار گرفته است. پاز در تحلیل خود از انقلاب اسلامی سال ۱۹۷۹، آن را رویدادی با پیامدهای فراتر از مرزهای ایران توصیف میکند و به نقش امام خمینی و جریانهای فکری مؤثر بر انقلاب میپردازد. البته اهمیت این اثر برای شناخت نگاه پاز به ایران صرفاً در یک فصل یا چند صفحه خلاصه نمیشود؛ بلکه ایران در منظومه فکری او در پیوند با پرسشهای بزرگتری همچون نسبت اسلام و سیاست، تحولات خاورمیانه، رابطه غرب با جهان اسلام و آینده نظم بینالمللی قرار میگیرد.
«اروپا و اسلام»؛ روایت یک مسئله مشترک
پاز در سال ۲۰۲۲ کتاب دیگری با عنوان «اروپا و اسلام»، منتشر کرد. این اثر که توسط انتشارات Letras Inquietas منتشر شده، به رابطه پیچیده اروپا و جهان اسلام میپردازد. اطلاعات کتابشناختی این اثر نشان میدهد که کتاب در ۱۱۸ صفحه منتشر شده است.
اهمیت این اثر از منظر دیپلماسی فرهنگی در این است که موضوع اسلام را از زاویه یک نویسنده اروپایی و در متن جامعه اروپا بررسی میکند. بنابراین، پاز صرفاً درباره یک منطقه دوردست برای مخاطب اروپایی نمینویسد؛ او در واقع درباره مسئلهای سخن میگوید که مستقیماً با تحولات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی اروپا گره خورده است. از همین منظر، پرداختن او به ایران نیز بخشی از یک پروژه فکری بزرگتر است: تلاش برای فهم جهان اسلام از درون تحولات تاریخی، سیاسی و فرهنگی آن، نه صرفاً از دریچه تصویرسازیهای رایج رسانهای.
ایران در مرکز یک روایت اروپایی
حضور پاز در رویدادهای مرتبط با ایران طی سالهای اخیر نیز نشان میدهد که رابطه او با موضوع ایران به یک عنوان در کتابهایش محدود نشده است. در سال ۲۰۲۳، در مراسم رونمایی از ترجمه اسپانیایی کتاب «سلول شماره ۱۴؛ خاطرات مبارزات آیتالله سیدعلی خامنهای» در مادرید، کارلوس پاز به عنوان تحلیلگر سیاسی اسپانیایی حضور داشت و درباره شخصیت رهبر جمهوری اسلامی ایران سخن گفت. رسانه تخصصی The Diplomat in Spain نیز حضور او را در این برنامه ثبت کرده است.
در همین مراسم، پاز از منظر خود به بررسی شخصیت و جایگاه رهبر جمهوری اسلامی پرداخت و نسبت به آنچه تبلیغات منفی و یکسویه درباره ایران در رسانههای غربی میدانست، انتقاد کرد. این حضور، یکی از نمونههای روشن فعالیت او در فضای عمومی اسپانیاست؛ فضایی که در آن تلاش کرده درباره ایران و انقلاب اسلامی با مخاطب اسپانیاییزبان سخن بگوید.
از امام خمینی (ره) تا ایران امروز
کارنامه پژوهشی پاز در ارتباط با ایران در سالهای اخیر ادامه یافته است. از جمله، نام او در میان نویسندگان کتاب «اندیشه امام خمینی» دیده میشود؛ اثری که در سال ۲۰۲۵ توسط انتشارات Mandala در مادرید منتشر شده است. کتاب با مشارکت پنج نویسنده تدوین شده و موضوع اصلی آن بررسی ابعاد فکری امام خمینی و نقش اندیشه او در شکلگیری انقلاب اسلامی ایران است. کتابخانه اسلامی آژانس همکاری بینالمللی توسعه اسپانیا (AECID) نیز این اثر را در فهرست آثار خود ثبت کرده است.
این روند در سال ۲۰۲۶ نیز ادامه داشته است. کارلوس پاز مقدمه کتاب «Irán Zamin؛ راهبرد ایرانی برای چهارمین امپراتوری پارس» نوشته کُلدُو سالازار را نوشته است. این اثر که در سال ۲۰۲۶ منتشر شده، موضوعاتی از انقلاب اسلامی و ساختار سیاسی جمهوری اسلامی گرفته تا جایگاه ایران در تحولات منطقهای را بررسی میکند. در واقع، مرور آثار و فعالیتهای چند سال اخیر پاز نشان میدهد که ایران برای او یک موضوع مقطعی نیست؛ بلکه بخشی از یک مسیر پژوهشی و رسانهای مستمر است.
چرا یک اسپانیایی؟
شاید مهمترین وجه انتخاب کارلوس پاز همین پرسش باشد: چرا در میان دهها پژوهشگر و فعال فرهنگی، یک نویسنده اسپانیایی که خارج از ساختار رسمی جمهوری اسلامی فعالیت میکند، باید مورد توجه قرار گیرد؟ پاسخ را میتوان در ماهیت دیپلماسی عمومی جستوجو کرد. دیپلماسی عمومی الزاماً از مسیر سفارتخانهها، وزارتخانهها و مذاکرات رسمی عبور نمیکند. گاهی یک نویسنده، استاد دانشگاه، روزنامهنگار، فیلمساز یا پژوهشگر میتواند در شکلدهی به تصویر یک کشور در افکار عمومی خارجی اثرگذارتر از یک پیام رسمی باشد.
این همان نقطهای است که انتخاب پاز معنا پیدا میکند. او از جامعه اسپانیا و برای مخاطب اسپانیاییزبان سخن میگوید؛ مخاطبی که الزاماً مخاطب پیامهای رسمی جمهوری اسلامی نیست. از این منظر، اهمیت چنین چهرهای در «خارجی بودن» اوست؛ فردی که میتواند ایران را از دریچه زبان، ادبیات و فضای فکری جامعهای اروپایی روایت کند.
روایت ایران از زبان یک اروپایی
در سالهایی که تصویر ایران در بسیاری از رسانههای غربی عمدتاً در چارچوب منازعات سیاسی، پرونده هستهای، تحریمها، اعتراضات، مناقشات منطقهای و روابط ایران و آمریکا بازنمایی شده است، تلاش برای معرفی ابعاد دیگری از ایران، طبیعتاً اهمیت پیدا میکند.
کارنامه پاز نشان میدهد که او تلاش کرده است روایت خود را به موضوعاتی همچون تاریخ انقلاب اسلامی، اندیشه امام خمینی، رهبری جمهوری اسلامی، ساختار فکری تشیع، تحولات خاورمیانه و جایگاه ژئوپلیتیک ایران پیوند بزند.
در همین چارچوب، نشستهای او درباره ایران نیز ادامه داشته است. برای نمونه، در ژوئن ۲۰۲۶ نشستی در کتابفروشی پرگامو در مادرید با موضوع «ایالات متحده از نگاه ایران و رهبران آن» با ارائه کارلوس پاز برگزار شد؛ در این برنامه، علاوه بر او، کُلدُو سالازار و سفیر ایران در اسپانیا نیز حضور داشتند. چنین برنامههایی نشان میدهد که فعالیت پاز تنها در حوزه انتشار کتاب باقی نمانده و به فضای گفتوگوی عمومی در اسپانیا نیز راه یافته است.
دیپلماسی فرهنگی در میدان روایت
نخستین جایزه جهانی دیپلماسی فرهنگی و عمومی را میتوان در همین چارچوب تحلیل کرد. این جایزه در شرایطی شکل گرفته که «روایت» به یکی از عناصر تعیینکننده قدرت نرم کشورها تبدیل شده است.
در مراسم نخستین دوره نیز بر همین موضوع تأکید شد. رئیس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، روایتگری را یکی از مهمترین عرصههای مواجهه با پروژه ایرانهراسی دانست و بر ضرورت شناسایی افرادی تأکید کرد که بتوانند تصویری از ایران را در عرصه بینالمللی ارائه کنند. از این منظر، انتخاب ۴۵ چهره از میان بیش از ۳۰۰ گزینه، در ۱۳ حوزه مختلف، صرفاً تقدیر از مجموعهای از افراد نیست؛ بلکه نوعی نقشهبرداری از شبکه انسانی و فرهنگیای است که میتواند در خارج از مرزهای ایران بر تصویر این کشور اثر بگذارد.
نقطه تمایز پاز
آنچه کارلوس پاز را در میان این برگزیدگان متمایز میکند، ترکیب سه ویژگی است: اروپایی بودن، تخصص در جهان اسلام و استمرار در پرداختن به ایران. او از یک سو محصول فضای فکری اروپاست و از سوی دیگر سالها درباره اسلام و خاورمیانه مطالعه و فعالیت کرده است. در کنار آن، آثار و حضورهای عمومی او نشان میدهد که ایران به یکی از محورهای ثابت فعالیت فکریاش تبدیل شده است.
پاز خود را نویسنده و تحلیلگر سیاسی معرفی میکند و در کارنامهاش مجموعهای از آثار روایی، پژوهشی و تحلیلی دیده میشود. ناشر «رمزگشایی از اسلام» نیز از انتشار آثار متعدد او در حوزه روایت، مقاله و تحلیل و حضورش در رسانههای ملی و بینالمللی خبر داده است. از سوی دیگر، آثار او درباره سوریه و تحولات خاورمیانه نشان میدهد که نگاهش به ایران را باید در یک چارچوب منطقهای گستردهتر دید. او در سفرهای متعدد به کشورهای منطقه تلاش کرده است روایت خود را با مشاهدات میدانی و گفتوگو با شخصیتهای سیاسی و مذهبی تکمیل کند.
یک انتخاب فراتر از تقدیر
انتخاب کارلوس پاز را میتوان از یک زاویه دیگر نیز مورد توجه قرار داد: دیپلماسی فرهنگی زمانی موفق است که بتواند از مرزهای خودی عبور کند. اگر هدف صرفاً تقدیر از چهرههای ایرانی یا افراد نزدیک به ساختارهای رسمی بود، انتخاب یک نویسنده اسپانیایی ضرورتی نداشت. اما هنگامی که موضوع «روایت ایران برای جهان» مطرح میشود، اهمیت کسانی که در جامعه مقصد زندگی میکنند و با زبان و منطق فرهنگی آن جامعه سخن میگویند، دوچندان میشود.
پاز، دستکم در حوزه فعالیتهای ثبتشده خود، نمونهای از همین الگوست: پژوهشگری اسپانیایی که درباره اسلام، خاورمیانه و ایران نوشته، سخن گفته و در برنامههای عمومی مرتبط با ایران در اسپانیا حضور یافته است.
البته ارزیابی آثار او باید همچنان در چارچوب نقد علمی و حرفهای صورت گیرد و انتخاب او به معنای تأیید همه دیدگاههای سیاسی یا تحلیلیاش نیست. ارزش چنین انتخابی بیش از هر چیز در ایجاد امکان گفتوگو و حضور روایتهای متنوع درباره ایران در فضای فکری اروپا قابل بررسی است.
ایران؛ از موضوع مطالعاتی تا مسئلهای برای افکار عمومی اروپا
مرور کارنامه کارلوس پاز نشان میدهد که ایران در آثار او از یک «موضوع مطالعاتی» فراتر رفته و به بخشی از یک مسئله بزرگتر تبدیل شده است: اینکه اروپا چگونه باید ایران، اسلام سیاسی، انقلاب اسلامی و تحولات خاورمیانه را بفهمد.
کتابهایی مانند «رمزگشایی از اسلام» و «اروپا و اسلام»، حضور در نشستهای مرتبط با ایران، مشارکت در آثار مربوط به امام خمینی و مقدمهنویسی برای پژوهشهای جدید درباره ایران، در مجموع تصویری از یک مسیر فکری را ارائه میکنند که در آن ایران و جهان اسلام در کانون توجه قرار گرفتهاند. از این منظر، جایزه جهانی دیپلماسی فرهنگی و عمومی برای کارلوس پاز تنها یک نشان یا عنوان نیست؛ بلکه میتواند به عنوان به رسمیت شناختن نقش یک کنشگر اروپایی در میدان روایت ایران تلقی شود.
صدایی که از مادرید به تهران رسید
در جهانی که تصویر کشورها بیش از گذشته در رسانهها و شبکههای اجتماعی ساخته میشود، قدرت نرم دیگر فقط در اختیار دولتها نیست. نویسندگان، پژوهشگران، استادان، هنرمندان و روزنامهنگاران نیز در ساختن تصویری که ملتها از یکدیگر دارند نقش دارند.
کارلوس پاز، با همه اختلافنظرهایی که ممکن است درباره دیدگاههای سیاسی و تحلیلی او وجود داشته باشد، نمونهای از همین واقعیت است؛ نویسندهای از مادرید که سالها درباره اسلام و خاورمیانه نوشته و در سالهای اخیر ایران و انقلاب اسلامی جایگاه پررنگی در فعالیتهای او پیدا کرده است.
به همین دلیل، حضور نام او در میان ۴۵ برگزیده نخستین دوره جایزه جهانی دیپلماسی فرهنگی و عمومی، از منظر دیپلماسی فرهنگی یک پیام روشن دارد: روایت ایران دیگر صرفاً در داخل ایران تولید نمیشود؛ بخشی از این روایت در بیرون از مرزها و به زبانهای دیگر نیز شکل میگیرد. شاید اهمیت واقعی این جایزه نیز همین باشد؛ یافتن کسانی که در جغرافیای دیگری ایستادهاند، اما ایران را آنگونه که خود میفهمند و میبینند برای مخاطبانشان روایت میکنند.
