لزوم احیای هنر فراموش شده آجرچینی سنتی برای قبور در ابرکوه

به گزارش خبرنگار ایلنا، آرامستان‌ها معمولا در نگاه نخست فضاهایی برای دفن مردگان هستند، اما در شهرهای تاریخی می‌توانند بخشی از حافظه معماری و اجتماعی باشند. فضاهایی که در آنها شیوه‌های ساخت‌وساز، نقش‌مایه‌ها، کتیبه‌ها و حتی نوع مصالح، بخشی از فرهنگ و هویت یک جامعه را روایت می‌کند.

 ابرکوه، یکی از شهرهای مهم تاریخی ایران واقع در استان یزد، معماری و مهارت‌های وابسته به آجرکاری از عناصر مهم هویت شهری و معماری محلی و بومی است. حال تلاش شده است یکی از شیوه‌های کمتر استفاده ‌شده این هنر، یعنی «آجرچینی سنتی برای قبور»، دوباره و پس از چندین دهه به آرامستان‌های این شهر بازگردد.

بازگشت یک هنر از دل فراموشی

محمدصادق اسحاقی، کارشناس میراث فرهنگی و از طراحان و مجریان اصلی این طرح در گفت‌وگو با ایلنا می‌گوید: ایده احیای آجرچینی سنتی قبور با هدف زنده ‌کردن یکی از مهارت‌های معماری بومی شکل گرفت. این شیوه از چندین دهه قبل در معماری آرامستان‌ها  بویژه در شهرهای کویری و  مرکزی ایران فراموش شده بود و سالهاست در بسیاری از نقاط جای خود را به الگوها و مصالح جدید داده که آسیب بسیاری به طبیعت و محیط زیست وارد کرده است.

او تأکید کرد: هدف این طرح تنها بازسازی ظاهر یک قبر به شیوه قدیمی نیست بلکه تلاش می شود فرآیند ساخت نیز تا حد امکان به روش سنتی انجام شود چرا که در هنرهای سنتی، مهارت استادکار و شیوه تولید همچون محصول نهایی اهمیت فراوان دارد.

اسحاقی افزود: در اجرای این طرح، آجرها بدون استفاده از دستگاه فرز و با تکیه بر ابزار و روش‌های دستی از جمله تیشه، شکل داده شده‌اند تا بخشی از دانش و مهارت آجرچینی سنتی حفظ شود.

به گفته اسحاقی، استفاده از این روش می‌تواند زمینه‌ای برای آموزش و انتقال مهارت به نسل‌های بعد فراهم کند که در حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس نیز اهمیت دارد.

مهارت آجرکاری در یزد، به ‌ویژه در شهرهای تاریخی این استان با معماری، زیبایی‌شناسی و حافظه تاریخی پیوند دارد. آجرهای مهری، نقوش هندسی و استفاده از عناصر و نمادهایی مانند سرو، گل و مرغ، بخشی از زبان بصری معماری سنتی استان یزد است که همه آن ها حاصل مهارت نسل بازمانده از استادکاران بومی است.

این کارشناس میراث فرهنگی و هنرهای سنتی، بازگشت هنر آجرچینی سنتی به آرامستان‌ها را بخشی از تلاش برای بازگرداندن یک عنصر حذف‌ شده از سیمای معماری شهرهای دارای بافت تاریخی دانسته و گفت: این عنصر می‌تواند میان آرامستان و بافت تاریخی پیرامون آن هماهنگی بیشتری ایجاد کند.

کتیبه سفالی به جای سنگ

یکی از ویژگی‌های این اقدام و احیا علاوه بر استفاده از آجرهای سنتی، اجرای سفال برای کتیبه حاوی مشخصات متوفی به جای سنگ‌های حکاکی ‌شده به شکل امروزی است. به گفته اسحاقی این اقدام  تلاشی برای احیای هنر سنتی آجرکاری قبور است که اول بار  پس از چندین دهه در شهر ابرکوه انجام شده و امید است در دیگر شهرهای استان یزد و حتی  در ایران عملی شود.

این کارشناس میراث فرهنگی گفت:  مشخصات فرد متوفی در این پروژه که برادرش می باشد  با الهام از خط و هنر خوشنویسی استاد محمد حیدری انجام شده است. اجرای این قطعه در قالب سفال برعهده پیمان سجادی، از استادان حوزه صنایع دستی و سفال و لعاب است. این قطعه سفالی پس از پخت و لعاب‌دهی به عنوان کتیبه دارای مشخصات متوفی در ساختار قبر مورد استفاده قرار گرفته است.

او فزود: در این پروژه به پیشنهاد من و موافقت خانواده ام برای نخستین‌بار در این منطقه نام مادر را  کنار نام پدر در کتیبه متعلق به برادرش آورده که این اقدام  دارای وجوه فرهنگی و اجتماعی  و اهمیت دادن به جایگاه مادر است که بسیار ارزشمند است.

این کارشناس میراث فرهنگی گفت: در اجرای هنر آجرچینی برای مقبره برادرش که با هدف احیای آجرچینی سنتی یزد در آرامستان ابرکوه انجام شده است، از تجربه استاد مختاری و فلاح‌ زاده که از هنرمندان و آجرکاران آشنا با هنر آجرچینی سنتی منطقه یزد و ابرکوه هستند، بهره گرفته شده است. 

او گفت: یکی از عناصر شاخص ساخت سنتی برای قبور  وجود نقش سرو بر روی آن ها است که در فرهنگ ایرانی و معماری یزد این نقش جایگاه دیرینه دارد  که برای ما اهالی این خطه کویری از ایران بیش از همه یادآور سرو زیبا و خوش قامت و  کهن سال  چهار هزار و پانصدساله ابرکوه است. 

این کارشناس میراث فرهنگی نخستین تجربه احیای هنر آجرچینی در ساخت صورت قبر را  با موافقت پدرش که از پیشکسوتان فرهنگی و از گنجینه های زنده بشری آن منطقه است بر آرامگاه برادر هنرمند خود، زنده‌ یاد مهدی اسحاقی،  هنرمند و عکاس و علاقمند در حوزه میراث فرهنگی اجرا کرده است.

وی گفت: انتخاب سرو برای این یادمان صرفاً یک انتخاب تزئینی نیست. این درخت در فرهنگ و ادبیات ایرانی نمادی از جاودانگی، آزادگی و استواری است و معنایی متناسب با فضای یادمان و آرامگاه و فرد متوفی دارد.

وی افزود: از دیگر انگیزه و دلایل  استفاده از نقش سرو در این پروژه، علاقه برادر مرحوم‌ام به سرو ابرکوه بوده است. حتی لوگوی شرکت فرهنگی هنری زنده یاد مهدی اسحاقی نیز نقش سرو که  برخاسته از سرو ابرکوه است.

محمدصادق اسحاقی، احیای شیوه هنر آجرچینی سنتی قبور در ابرکوه را با یاد و برای مقبره برادر درگذشته خود مهدی اسحاقی انجام داده که نخستین اقدام برای احیای این هنر سنتی منسوخ شده در ابرکوه و استان یزد و چه بسا دیگر نقاط کویری در سراسر ایران است.

لازم به ذکر است که مهدی اسحاقی ابرقویی در هفته سوم  در جنگ 40 روزه بر اثر نشت گاز ناشی از امواج انفجارهای متعدد در دفتر کار خود در تهران درگذشت. خانواده  شادروان مهدی اسحاقی با اهدای اعضا و نسوج پیوندی عزیزشان، بخشی از میراث انسانی او را تداوم بخشیدند و در ادامه  با دغدغه حفاظت از میراث‌فرهنگی کوشیدند با احیای هنر سنتی آجرچینی برای مقبره آن مرحوم  که در این بخش از سرزمین کویری و تاریخی ایران چند ده سال به فراموشی سپرده شده بود اقدامی موثر و گامی بلند بردارند.

ضابطه‌مند شدن آجرکاری سنتی آرامستان‌ها

محمدصادق اسحاقی می گوید: اگر قرار باشد آجرچینی سنتی قبور به یک جریان پایدار تبدیل شود، لازم است این موضوع از سطح یک تجربه موردی فراتر برود.

او پیشنهاد کرد: نهادهای متولی با همکاری کارشناسان میراث فرهنگی و شورای فنی و  شهرداری‌ها و استادکاران بومی، دستورالعمل مشخص و دقیق  برای طراحی، الگوسازی و با استفاده از  مصالح مناسب با بافت و شیوه اجرای آجرکاری قبور در شهرهای تاریخی تدوین کنند و چنانچه افراد و علاقمندان تمایل به چنین کاری داشتند از آنها حمایت کنند.

به گفته او، این دستورالعمل می‌تواند پس از بررسی‌های کارشناسی در اختیار شهرداری‌ها و اداره های میراث فرهنگی شهرهای تاریخی قرار بگیرد تا شهروندان نیز برای استفاده از الگوهای متناسب با هویت معماری منطقه، امکان و انگیزه بیشتری داشته باشند.

او همچنین شناسنامه‌دار کردن قبور، ثبت آرامستان‌های قدیمی و مرمت آنها را از دیگر اقدامات ضروری دانست و گفت: آرامستان‌های تاریخی می‌توانند از فضاهای صرفاً مرتبط با دفن اموات به مکان‌هایی برای شناخت تاریخ، هنر، فرهنگ و هویت اجتماعی شهرها تبدیل شوند.

 در انتظار ثبت ملی یک میراث زنده شده

اکنون اقدام برای تهیه و تدوین پرونده  احیای هنر و شیوه آجرچینی سنتی ویژه قبور  برای اولین بار پس از چندین دهه در شهرستان تاریخی ابرکوه و  قرار گرفتن در  فهرست میراث فرهنگی ناملموس در حال انجام است. اسحاقی ابراز امیدواری می‌کند: این تجربه از ابرکوه فراتر برود و در دیگر شهرهای تاریخی ایران به ‌ویژه شهرهای استان یزد زمینه استفاده دوباره از این هنر باستانی در آرامستان‌ها فراهم شود.

او همچنین اضافه کرد: در اجرای این طرح ارزشمند، شماری از استادان و دوستداران میراث فرهنگی و برخی از مدیران با نگاهی فرهنگی همراه با نهادهایی چون  اداره کل میراث فرهنگی یزد، اداره میراث فرهنگی شهرستان و بویژه شهرداری ابرکوه  یاری گر ما بودند 

به گفته اسحاقی، اگر این  میراث و شیوه احیاشده در مسیر ثبت در فهرست میراث فرهنگی ناملموس و  ملی قرار گیرد، بی شک استفاده از  هنر آجرچینی سنتی برای  آرامستانها  می‌تواند در جامعه فراگیر  شده و آرامستان‌ها از این وضعیت نه چندان مطلوب و ناهماهنگ با بافت تاریخی  خارج شده ،ضمن توسعه و ترویج آن به عنوان مهارتی قابل آموزش و انتقال به نسل‌های آینده، جایگاهی رسمی در حوزه میراث فرهنگی پیدا کند.