مریم خدابخش در گفتوگو با ایلنا:
فیلمنامه خوب نیمی از مسیر موفقیت یک فیلم را هموار میکند/ خلاقیت در هنر حرف اول را میزند
مریم خدابخش معتقد است فیلمنامه و بعد کارگردانی خوب میتواند مهمترین عامل برای موفقیت یک فیلم در رویدادهای جهانی باشد. او تأکید دارد که فیلمنامه خوب نیمی از مسیر موفقیت یک فیلم را هموار میکند.
مریم خدابخش کارگردان فیلم کوتاه در گفتوگو با خبرنگار ایلنا، درباره مهمترین چالشهای ساخت فیلم کوتاه اظهار کرد: در حال حاضر فکر میکنم تأمین بودجه برای ساخت فیلم کوتاه، بزرگترین چالش فیلمسازان مستقل است؛ بهگونهای که فیلمساز گاهی مجبور میشود فیلمنامهای را برای مدتها، حتی ماهها، در انتظار تأمین بودجه نگه دارد تا بتواند آن را وارد مرحله تولید کند. این روند، ساخت فیلم را بسیار کند و در عین حال طاقتفرسا میکند.
خدابخش درباره ساخت فیلم کوتاه «اسپایدر زن» گفت: در مورد فیلم کوتاه «اسپایدر زن» نیز که نویسندگی و کارگردانی آن را بر عهده داشتم، ما ناچار شدیم برای اینکه فیلم را در کوتاهترین زمان ممکن تولید کنیم، از بودجه شخصی خود استفاده کنیم. به نظرم در سینمای مستقل، گاهی اگر فیلمساز بیش از اندازه منتظر تأمین بودجه بماند، ممکن است فاصله میان شکلگیری ایده و اجرای آن، انرژی و انگیزه اولیه فیلم را تحت تأثیر قرار دهد.
وی درباره عوامل موفقیت یک فیلم کوتاه گفت: فکر میکنم ابتدا فیلمنامه و سپس کارگردانی میتوانند از مؤثرترین عوامل موفقیت یک فیلم کوتاه باشند. یک فیلمنامه خوب، نیمی از مسیر را هموار میکند و از طرف دیگر، یک کارگردان خوب میتواند تأثیر بسیار زیادی بر نتیجه نهایی فیلم داشته باشد؛ از انتخاب درست بازیگران و عوامل گرفته تا هدایت بازیگران، تعامل مناسب با گروه و انتقال دقیق خواستههای کارگردان به فیلمبردار و دیگر عوامل.
این کارگردان تأکید کرد: از آنجایی که فیلمسازی یک کار گروهی است، در نهایت یک فیلم خوب حاصل مجموعهای از عوامل است؛ از نویسنده و کارگردان گرفته تا بازیگران، عوامل پشت دوربین و تجهیزات. به همین دلیل، یک کارگردان خوب باید بتواند این مجموعه را ابتدا بهدرستی انتخاب و سپس به شکل مناسبی مدیریت کند. طبق تجربه من در ساخت «اسپایدر زن» نیز همکاری و هماهنگی میان عوامل مختلف، در کنار فیلمنامه و کارگردانی، نقش مهمی در شکلگیری نتیجه نهایی فیلم داشت.
خدابخش در ادامه تصریح کرد: فکر میکنم محدودیت بودجه، از یک جهت میتواند باعث شود فیلمساز بدون حساب و کتاب وارد تولید نشود و پیش از ساخت فیلم، عمیقتر درباره آن فکر کند و ابعاد مختلف اثر را با دقت و وسواس بیشتری در نظر بگیرد و سپس وارد مرحله تولید شود. به نظرم در این رشد، همه مؤلفهها از جمله فرم، فیلمنامه، تکنیک و خلاقیت دخیل هستند؛ اما امروز، نهتنها در فیلمسازی بلکه در تمام عرصههای هنری، خلاقیت حرف اول را میزند. فیلمهایی که امضای شخصی فیلمساز را با خود دارند و از ایده و اجرایی ناب و غیرتکراری برخوردارند، میتوانند شانس بیشتری برای دیدهشدن و موفقیت داشته باشند.
وی افزود: در فیلم کوتاه «اسپایدر زن»، تلاش کردم این نگاه شخصی را وارد روایت کنم. این فیلم تجربهای بسیار شخصی از حادثهای است که برای نگار شخصیت اصلی، اتفاق میافتد و در جریان آن، او کودکی را از خفگی نجات میدهد. همین پیوند میان تجربه شخصی و روایت داستانی، برای من بخش مهمی از شکلگیری فیلم بود.
خدابخش درباره چالشهای حضور فیلمهای کوتاه در رویدادهای معتبر جهانی اظهار کرد: جشنوارههای سینمایی متعددی وجود دارند که به فیلمسازان ایرانی کد تخفیف نمیدهند و هزینه ثبتنام در آنها برای فیلمساز بسیار بالا تمام میشود. از طرف دیگر، برخی جشنوارهها تنها از طریق حسابها و روشهای پرداخت بینالمللی امکان دریافت هزینه ثبتنام را فراهم میکنند. همه این مسائل، هم هزینه مالی و هم زمان زیادی به فیلمساز تحمیل میکنند و در نهایت میتوانند باعث شوند فیلمهای ایرانی از حضور در برخی رویدادهای مهم بینالمللی محروم شوند.
این کارگردان فیلم کوتاه در ادامه خاطرنشان کرد: به نظرم فیلم کوتاه در وهله اول باید بر اساس کیفیت خود اثر سنجیده شود، نه صرفاً اعتبار یا قدرت پخشکننده. البته پخشکننده حرفهای میتواند نقش بسیار مهمی در مسیر جشنوارهای یک فیلم داشته باشد، اما این موضوع به شرطی است که پخشکننده واقعاً برای فیلم دلسوز باشد و شناخت درستی از فضای جشنوارهها داشته باشد. گاهی پخشکنندهای انتخاب میشود که در طول یک سال، فرصتهای فیلم را از بین میبرد و اثر را به جشنوارههای درجه یک یا جشنوارههایی که با فضای فیلم همسو هستند ارسال نمیکند. به همین دلیل، شناخت جشنوارهها و داشتن استراتژی درست برای پخش، به اندازه کیفیت خود فیلم اهمیت دارد.
این پخشکننده فیلم کوتاه در ادامه با اشاره به اهمیت جهانبینی فیلمساز در موفقیت اثرش، گفت: جهانبینی در همه آثار هنری میتواند بر شکلگیری یک اثر درست و تأثیرگذار مؤثر باشد. در سینما نیز جهانبینی فیلمساز میتواند به فیلم عمق و هویت بیشتری بدهد. به نظرم فیلمساز تا حد زیادی فیلمنامه را از ناخودآگاه خود بیرون میکشد و هرچه این ناخودآگاه آگاهتر و تربیتشدهتر باشد، امکان خلق اثری عمیقتر نیز بیشتر میشود.
این کارگردان تأکید کرد: در سینمای کوتاه میتوان گفت هم برخی محتواها بیشتر مورد توجه جشنوارهها قرار میگیرند و هم کیفیت هنری و شیوه پرداخت اهمیت بسیار زیادی دارد. در شرایط امروز جهان و با توجه به توجه روزافزون به انسان، تربیت، آگاهی و مسائل انسانی، آثاری که بتوانند به شکلی عمیق و غیرشعاری به این موضوعات بپردازند، بیشتر مورد توجه جشنوارههای معتبر قرار میگیرند.
خدابخش در ادامه گفت: برای مثال، در فیلم کوتاه «اسپایدر زن»، موضوع فیلم برای من حرکت نگار، شخصیت اصلی داستان، از مرحله بالقوهبودن شجاعت و ارزش درونی یک زن به مرحله بالفعلکردن آن است؛ نوعی حرکت از ظاهر به باطن. این نگاه انسانی و درونی، یکی از وجوهی بود که در مسیر حضور «اسپایدر زن» در جشنوارههای مختلف، از جمله جشنوارههای معتبر داخلی و خارجی، برای من اهمیت داشت.
وی افزود: من در مسیر پخش «اسپایدر زن» با جشنوارههای مختلفی در داخل و خارج از کشور در تعامل بودهام و معتقدم انتخاب درست جشنواره، میتواند تأثیر قابلتوجهی بر دیدهشدن یک فیلم کوتاه داشته باشد.
کارگردان فیلم کوتاه «جام جهانی» با تأیید این نکته که برخی فیلمسازان با اعلام حضور در جشنوارههای نامعتبر سعی در اعتباربخشی به تولیدات خود دارند، گفت: جشنوارههایی وجود دارند که نهتنها ارزش خبری چندانی ندارند، بلکه گاهی مطرح کردن آنها به عنوان یک موفقیت میتواند حتی به مسیر حرفهای فیلمساز آسیب بزند. من به عنوان پخشکننده فیلم، به دلیل سالها تعامل با جشنوارههای مختلف، میتوانم تا حد زیادی تفاوت میان جشنوارههای معتبر، ارزشمند و حرفهای با رویدادهای کماعتبار را تشخیص دهم. البته این موضوع نیازمند شناخت حرفهای و تجربه در حوزه پخش بینالمللی فیلم است.
وی افزود: به نظرم خبرگزاریها نیز برای انعکاس موفقیتهای سینمای کوتاه، بهتر است به اعتبار جشنواره، سابقه آن، کیفیت هیئت داوران، سطح فیلمهای حاضر و جایگاه آن رویداد در فضای بینالمللی توجه کنند. در این صورت، هم موفقیت واقعی فیلمسازان بهتر دیده میشود و هم مخاطب با تصویری دقیقتر از موفقیتهای سینمای کوتاه مواجه خواهد شد. در مورد «اسپایدر زن» نیز برای من مهم بوده که حضورها و جوایز فیلم در رویدادهایی دنبال شود که از نظر حرفهای با مسیر فیلم همخوانی داشته باشند.
خدابخش درباره شکلگیری ایده و ساخت فیلم کوتاه «اسپایدر زن» اظهار کرد: ایده شکلگیری فیلم کوتاه «اسپایدر زن» از یکی از دغدغههای مهم و مشترک زنان در جامعه ایران و جهان نشأت میگیرد؛ دغدغهای که به تصویر ذهنی زنان از خود، زیبایی ظاهری و گاه از دست دادن اعتماد به نفس در نتیجه فشارهای اجتماعی برای رسیدن به معیارهای خاص زیبایی مربوط میشود.
وی افزود: در بسیاری از مواقع، توجه افراطی به ظاهر باعث میشود ارزشهای درونی، تواناییها و ویژگیهای منحصربهفرد زنان، فارغ از چهره و ظاهرشان، کمتر دیده شود. «اسپایدر زن» برای من تلاشی است برای پرداختن به همین مسئله، اما نه از مسیر شعار، بلکه از طریق یک موقعیت داستانی و تجربهای که شخصیت اصلی فیلم را با خودش مواجه میکند.
این کارگردان در ادامه گفت: نگار، شخصیت اصلی فیلم، در واقع نماینده زنی است که در آغاز داستان بخش مهمی از دغدغهاش متوجه ظاهر و تصویری است که از خود دارد. اما اتفاقی که برای او رخ میدهد، مسیری درونی را برایش آغاز میکند؛ مسیری که باعث میشود نگاهش از ظاهر به باطن تغییر کند و به تدریج ارزش و تواناییهای درونی خود را ببیند.
خدابخش در پایان اظهار کرد: برای من، این تغییر مهمترین بخش مسیر شخصیت نگار است؛ حرکت از «چیزی که دیده میشود» به «چیزی که واقعاً وجود دارد». به همین دلیل، «اسپایدر زن» صرفاً درباره دغدغه زیبایی یا ظاهر زنان نیست، بلکه درباره کشف دوباره ارزش درونی زن و تواناییهایی است که گاهی زیر سایه تصویری که جامعه از زیبایی ارائه میدهد، نادیده گرفته میشوند. من در «اسپایدر زن»، تلاش کردم این مضمون را در قالب یک روایت انسانی و تا حد امکان غیرشعاری بیان کنم؛ روایتی که در آن، یک اتفاق بیرونی بهانهای برای شکلگیری یک تحول درونی در شخصیت اصلی میشود.
