محمد علیزادهفرد در گفتوگو با ایلنا مطرح کرد:
داستان «حاشیه» بهجای غرق شدن در لجنزار، به دنبال تولید امید است/ نمیخواستم از روی دست کسی بنویسم یا شبیه فرد دیگری کار کنم
محمد علیزادهفرد با اشاره به اینکه تلخی موجود در فیلم «حاشیه» برآمده از واقعیت است، گفت: واقعیت بسیار تلختر از چیزی است که ما در فیلم به آن پرداختهایم.
به گزارش خبرنگار ایلنا، فیلم سینمایی «حاشیه» اولین تجربه کارگردانی محمد علیزادهفرد این روزها بر پرده سینماهای کشور در حال اکران است. این فیلم برای اولین بار در چهلوچهارمین جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد.
داستان این فیلم درباره خانوادهای است که در پی تغییر ناگهانی وضعیت اقتصادی و جایگاه اجتماعی خود، ناچار میشوند محل زندگیشان را در مرکز شهر ترک کنند و به یکی از مناطق حاشیهای تهران نقل مکان کنند. در جریان این جابهجایی، دختر کوچک خانواده ناپدید میشود و پدر برای یافتن او وارد ماجرایی معمایی و جنایی میشود.
به بهانه اکران «حاشیه» با کارگردان این فیلم گفتوگویی داشتیم که در ادامه مشروح آن را از نظر میگذرانید:
ایده و ساختار «حاشیه» چگونه و با چه دغدغهای شکل گرفت؟
بخش عمدهای از قشر متوسط جامعه، بهدلیل شرایط نامناسب اقتصادی و تکانههایی که در زندگیشان اتفاق افتاده، ناچار به تغییر طبقه اجتماعی شدهاند. این افراد برای ادامه زندگی مجبورند به حاشیه شهرهای بزرگ بروند؛ زیرا شرایط شغلی و زندگیشان معمولاً بهگونهای نیست که بتوانند به شهرستانها مهاجرت کنند. در نتیجه، ناچار هستند که در اطراف شهرهای بزرگ سکونت داشته باشند.
حاشیهنشینی بهدلیل بافت فرهنگی خاص خود، معضلاتی نیز به همراه دارد که شاید برای افرادی که سالها در طبقه متوسط جامعه زندگی کردهاند، ناخوشایند و ناآشنا باشد. این یکی از مهمترین مسائلی بود که مرا به سمت پرداختن به این موضوع سوق داد. از سوی دیگر، بخشی از زندگی شخصی من نیز در چنین فضایی گذشته است و همین مسئله در شکلگیری دغدغه ساخت این فیلم تأثیر داشت.
پیشتر گفته بودید که این دغدغه از سال ۱۳۹۸ همراهتان بوده است. با توجه به اینکه از زمان شکلگیری ایده تا آماده شدن فیلم، جامعه ایران تغییرات زیادی را تجربه کرده، آیا در این مدت فیلمنامه را نیز بازنویسی و بهروزرسانی کردید؟
طرح اولیه را در سال ۱۳۹۸ نوشتم و بهدنبال ساخت آن بودم، اما شرایط فراهم نمیشد. بخشی از فراهم نشدن شرایط نیز به سلایق مختلفی بازمیگشت که در شورای پروانه ساخت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی وجود داشت. این اتفاق تا سال ۱۴۰۴ رقم نخورد و در نهایت، با اتفاقات و مسائل مختلفی همراه شد.
طولانی شدن این فرایند یک دلیل دیگر هم داشت و آن اینکه نزدیک به ۱۶ یا ۱۷ بار فیلمنامه را بازنویسی کردیم تا به نسخه نهایی رسیدیم که ساخته شد.
یکی از شخصیتهای اصلی فیلم، فردی با یک جایگاه اجتماعی و کسوت مشخص است که در مواجهه با مسائل حاشیه شهر قرار میگیرد. چرا چنین شخصیتی را برای روایت داستان انتخاب کردید؟
من برای جایگاه اجتماعی شخصیت اصلی فیلم، وظیفهای قائل هستم که به نظرم نهتنها من، بلکه خود افرادی که در این جایگاه قرار دارند نیز آن را بر عهده خود میدانند؛ و آن وظیفه، مصلح اجتماعی بودن است.
این شخصیت زمانی که از چنین فضایی دور است و با بسیاری از مسائل آن آشنایی ندارد، شاید دغدغهای هم در این زمینه نداشته باشد؛ اما وقتی بهدلیل مشکلات و مسائلی که برایش به وجود میآید، وارد فضای حاشیه شهر میشود و اتفاقات آنجا را میبیند، گویی تلنگری به خودش زده میشود.
او بهعنوان فردی که جایگاهی در حاکمیت دارد، با این واقعیت مواجه میشود که مصلح اجتماعی بودن بخشی از هویت و وظیفهای است که برای خودش تعریف کرده است. به نظرم اگر این شخصیت با هر شغل یا کسوت دیگری طراحی میشد، چنین قابلیتی برای انتقال مفهوم مورد نظر من نداشت. در حال حاضر، این جایگاه و کسوت در پیشبرد داستان نیز کارکرد خود را دارد و با حرفی که میخواهیم بزنیم، متناسب است.
پرداختن به حاشیه شهرها و طبقات فرودست در سینمای ایران سابقه زیادی دارد و در طول سالهای گذشته، تصویر نسبتاً کلیشهای از این فضاها شکل گرفته است. آیا فاصله گرفتن از این تصویر کلیشهای یکی از دغدغههای شما در ساخت فیلم «حاشیه» بود؟
بله. حتی در زمان ساخت فیلم به من ایراد میگرفتند که چرا کارم شبیه آثار برخی از فیلمسازان مطرح نیست. اما من حتی در نوع فیلمبرداری، شیوه کارگردانی، پرداختن به موضوعات و اتمسفری که خلق کردهام، تلاش داشتم فیلم خودم را بر اساس دیدگاه و آنچه شخصاً دیده و زندگی کردهام، بسازم؛ نه اینکه بخواهم از روی دست کسی بنویسم یا شبیه فرد دیگری کار کنم.
با توجه به اینکه به تجربه زیسته خودتان اشاره کردید، آیا میتوان گفت داستان فیلم از اتفاقات واقعی الهام گرفته است؟ برخی از اتفاقاتی که در فیلم برای یکی از کودکان رخ میدهد، ممکن است از نظر مخاطب اغراقآمیز به نظر برسد. آیا امکان وقوع چنین اتفاقاتی در واقعیت وجود دارد؟
بخشی از این اتفاقات را شخصاً تجربه کردهام و بخش دیگری را نیز بر اساس پروندههای موجود در حاشیه تهران و اتفاقاتی که در آنجا رخ داده، برداشت کرده و در قالب داستان آوردهایم.
متأسفانه باید بگویم واقعیت بسیار تلختر از چیزی است که ما در فیلم به آن پرداختهایم. اینطور نیست که بخواهیم بگوییم عمداً خاطرات تلخی را به موضوع اضافه کردهایم. در طول این سالها، پروندههای متعددی از اتفاقات مشابه وجود دارد که در حاشیه شهر رخ داده است. یکی از معروفترین آنها پروندهای بود که حدود ۱۰ کودک در آن درگیر بودند و برخی از آنها هیچوقت پیدا نشدند؛ زیرا اجساد کودکان در کورههای آجرپزی سوزانده شده بود.
اینها مسائلی نیستند که زاییده ذهن من بهعنوان نویسنده و کارگردان باشند، بلکه بر اساس واقعیتهایی هستند که در پیرامون ما اتفاق میافتند.
در فیلم، مسجد نیز بهعنوان یکی از عناصر مؤثر در گرهگشایی داستان حضور دارد و به نوعی زمینهساز همبستگی و تلاش برای رسیدن به نتیجهای مثبت میشود. آیا این نگاه شخصی شماست یا این بخش نیز از واقعیت الهام گرفته است؟
این بخش نیز از واقعیت گرفته شده است. در همان محله خودمان، ساختمانی که بهعنوان مسجد وجود داشت، نه یک ساختمان مجلل بود و نه حتی نیمهمجلل. در واقع، تنها دیواری وجود داشت که برای آن سقف آهنی میگذاشتند.
اما حضور فردی که توانسته بود در آنجا کار جدی و مؤثری انجام دهد، مهم بود. در فیلم نیز به نام این انسان اشاره میشود. آقای باقری، شخصیتی واقعی است که من خودم حضورش را به چشم دیدهام.
حضور یک انسان دغدغهمند که وظیفه خودش را بهدرستی درک کرده باشد، میتواند واقعاً یک محله را متحول کند. در حال حاضر، طبق آمار و ارقام، نزدیک به ۳۰۰ مسجد خالی در حاشیه تهران داریم که هیچ فردی حاضر نیست به آنجا برود و چراغ آنها را روشن کند. دلیل این مسئله نیز شرایط نامناسب زیستی در آن مناطق است.
شاید اگر قشری که در این فیلم قصهاش روایت میشود، رسالت اصلی و جایگاه مردمی خود را بیشتر درک کنند و برای آن اهمیت قائل شوند، اتفاقات فرهنگی بهتری در سطح جامعه رخ دهد.
وقتی فیلمساز یا نویسندهای به سراغ حاشیه شهرها میرود، با این ملاحظه نیز مواجه است که آسیبها و معضلات موجود در این مناطق را بهگونهای به تصویر نکشد که تمام ساکنان آن مناطق افرادی منفی و گرفتار مشکلات نشان داده شوند. به نظر میرسد شما نیز در فیلم «حاشیه» تلاش کردهاید از چنین نگاهی فاصله بگیرید. آیا هنگام نگارش فیلمنامه چنین ملاحظاتی داشتید؟
بههرحال در حاشیه شهرها معضلاتی وجود دارد و هیچکس نمیتواند این مسئله را انکار کند. اما موضوع این است که داستان روایت شده از سوی شما، در راستای ایجاد امید و انگیزه در مردم و انسانها با وجود تمام مشکلات است یا میخواهید بگویید اینجا لجنزاری است که همه باید در آن غرق شوند؟
این دو نگاه با یکدیگر تفاوت دارند. تلاش من این بود که مدل اول را روایت کنم. انسان با وجود تمام مشکلاتی که دارد، به امید زنده است.
انتخاب هادی کاظمی برای ایفای نقش اصلی فیلم نیز انتخاب جالبی است؛ شاید کمتر کارگردانی برای این قصه سراغ این بازیگر میرفت. چطور به این انتخاب رسیدید؟
افرادی که در سالهای گذشته از میان کمدینهای شناختهشده در نقشهای جدی ظاهر شدهاند، معمولاً اگر توانمند باشند و سالها تجربه کار داشته باشند، مورد پذیرش مخاطبان قرار میگیرند.
توانمندی این افراد نیز به واسطه سالها فعالیت در یکی از سختترین ژانرها، یعنی کمدی، قابلیتهای جدی و ارزشمندی در اختیار کارگردان قرار میدهد.
هادی کاظمی نیز به شدت همراه بود و انگیزه زیادی برای ایفای این نقش داشت که به نظر من، بهخوبی از عهده آن برآمده است. این نخستین بار نیست که چنین اتفاقی در سینمای ما رخ میدهد، در این سالها شاهد بودهایم که بازیگرانی مانند سعید آقاخانی، رضا عطاران، جواد عزتی، مجید صالحی و افراد متعدد دیگری که فعالیت خود را با کمدی و ژانر کمدی آغاز کردهاند، اکنون وجه دیگری از تواناییهای خود را در بازیگری نشان میدهند و بسیار موفق هستند.
هادی کاظمی نیز از این قاعده مستثنا نیست. من مطمئن بودم که سابقه حدود ۳۰ سال فعالیت در عرصه کمدی و تجربه حضور در فیلمها و نقشهای متفاوت، پختگی لازم را در او ایجاد کرده است و این تجربه میتواند کمک زیادی به من کند.
از شرایط اکران فیلم رضایت دارید؟
شرایط مطلوب نیست، اما با این وجود خوب پیش میرود. تعداد سالنهای نمایش فیلم ما هر روز بیشتر میشود. امیدوارم فیلمهایی که فروش خود را کردهاند، به تدریج از چرخه اکران خارج شوند تا فیلمهای دیگر نیز بتوانند فرصت بیشتری برای نمایش و دیده شدن داشته باشند.