مستندی که ترس ایرانیان وطندوست را ریخت
مجموعه مستند «برای وطن» که دربردارنده روایت ایرانیهایی است که در میانه جنگ به خانه برگشتند از سوی داوران جایزه جهانی دیپلماسی فرهنگی و عمومی شایسته تقدیر انتخاب شدند.
به گزارش ایلنا به نقل از روابط عمومی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، دهم شهریور سالجاری نخستین دوره جایزه بینالملی دیپلماسی فرهنگی و عمومی جمهوری اسلامی ایران به همت سازمان فرهنگ و ارتباطات برگزار شد و یکی از برگزیدگان بخش ایرانیان خارج کشور؛ ناصر نادری تهیه کننده مجموعه مستند «برای وطن» بود.
در میانه جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه کشورمان، علاوه بر روایت از میدانهای نبرد، روایت دیگری نیز در حال شکلگیری بود؛ ایرانیانی که خارج از کشور زندگی میکردند اما با آغاز جنگ، مسیر بازگشت به ایران را در پیش گرفتند.
مستند برای وطن با تهیهکنندگی «ناصر نادری» در همین فضا شکل گرفت؛ اثری که سوژه خود را نه از میان فرماندهان و رزمندگان، بلکه از میان ایرانیانی انتخاب کرد که تجربه زندگی در خارج از کشور را داشتند و در شرایط جنگی تصمیم گرفتند به وطن بازگردند.
اهمیت این انتخاب زمانی بیشتر آشکار میشود که بدانیم جنگ معمولاً با موج خروج مردم از مناطق درگیر همراه است اما درباره جنگ اخیر ایران، گزارشهایی درباره بازگشت ایرانیان مقیم خارج از کشور منتشر شد؛ پدیدهای که میتواند به عنوان یکی از نشانههای قابل توجه احساس تعلق ملی ایرانیان مورد بررسی قرار بگیرد.
«برای وطن»؛ روایتی از یک انتخاب
هسته اصلی این مستند، گفتوگو با ایرانیانی است که از خارج از کشور به ایران بازگشتهاند در مرزهاست. همین انتخاب، به اثر امکان میدهد مفهوم وطن را از سطح شعارهای سیاسی به تجربه شخصی انسانها منتقل کند. سؤال اصلی چنین روایتی ساده اما عمیق است: چرا کسی که در خارج از ایران زندگی میکند و در شرایط جنگی امکان ماندن در محیطی امنتر را دارد، تصمیم میگیرد به ایران بازگردد؟
پاسخ این پرسش برای هر فرد میتواند متفاوت باشد؛ خانواده، دلبستگی به سرزمین مادری، نگرانی درباره بستگان، احساس مسئولیت در قبال کشور یا مخالفت با حمله خارجی اما نقطه مشترک این روایتها میتواند این باشد که برای این افراد، «ایران» صرفاً محل تولد یا محل اقامت گذشته نیست؛ بلکه بخشی از هویت آنهاست که حتی مهاجرت نیز نتوانسته آن را از بین ببرد. از این زاویه، برای وطن بیش از آنکه صرفاً یک مستند جنگی باشد، میتواند یک مستند اجتماعی درباره هویت ایرانی در شرایط بحران تلقی شود.
چرا «برای وطن» اهمیت دارد؟
در میان انبوه تصاویر و گزارشهای جنگ، روایت ایرانیان خارج از کشور یک خلأ مهم را پر میکند. تصویر رایج از جنگ معمولاً فردی را نشان میدهد که در داخل کشور مانده و با بحران مواجه شده است؛ اما ایرانی مهاجری که در خارج زندگی میکند، با آغاز جنگ با یک انتخاب متفاوت مواجه میشود: بماند یا برگردد؟ این انتخاب از نظر روایی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا برخلاف فردی که در ایران حضور دارد و امکان خروج فوری ندارد، مهاجر میتواند در بسیاری از موارد در خارج بماند. بازگشت او بنابراین میتواند به عنوان یک کنش معنادار بررسی شوداز این منظر، «برای وطن» میتواند چیزی فراتر از یک اثر تبلیغاتی باشد؛ سندی درباره نسبت ایرانی مهاجر با سرزمین مادری در یکی از بحرانیترین مقاطع تاریخ معاصر ایران.
۶۳۰ هزار ورود؛ آماری که توجهها را جلب کرد
در هفتههای پس از جنگ، موضوع بازگشت ایرانیان خارج از کشور به یکی از محورهای بحث درباره واکنش اجتماعی ایرانیان تبدیل شد. روزنامه خراسان با استناد به آمار ثبتشده در مرزهای ایران گزارش داد که در جریان جنگ ۴۰ روزه، حدود ۶۳۰ هزار ایرانی از مرزهای زمینی وارد کشور شدهاند. فارغ از آمار و ارقام، اصل افزایش ورود در شرایط جنگی، موضوعی قابل توجه است؛ بهویژه آنکه در همان گزارش این پدیده با الگوی معمول خروج مردم از مناطق جنگی مقایسه شده است.
در چنین شرایطی، مستندی مانند «برای وطن» توانست وجه انسانی این آمار را به تصویر تبدیل کند: به جای یک عدد، چهره افرادی را ببینیم که تصمیم گرفتهاند در روزهای جنگ کنار کشورشان باشند. نکته مهمتر آن است که این پدیده تنها در رسانههای ایران بازتاب پیدا نکرد. روزنامه سنگاپوری The Straits Times در گزارشی تحلیلی درباره واکنش ایرانیان به جنگ آمریکا و اسرائیل، از افزایش احساسات ملیگرایانه در ایران نوشت. این گزارش با عنوانی معنادار، «جنگ در ایران موجب افزایش ملیگرایی در میان ایرانیان شده است»، توضیح میدهد که حتی بخشی از افرادی که پیش از جنگ با نظام مخالف بودند، پس از حملات خارجی موضع خود را نسبت به جنگ تغییر دادند و بر دفاع از ایران و تمامیت ارضی آن تأکید کردند. این گزارش همچنین به یک نکته مهم اشاره میکند: بسیاری از ایرانیان خارج از کشور، به جای فرار از جنگ، شروع به بازگشت به ایران برای بودن در کنار خانواده و کشور خود کردند.
از بازگشت تا «آغوش وطن»
همزمان با این تحولات، مسئولان ایرانی نیز بر باز بودن مسیر بازگشت ایرانیان خارج از کشور تأکید کردند. سخنگوی دولت در اردیبهشت ۱۴۰۵ اعلام کرد ایرانیان خارج از کشور در جریان جنگ «پای کار وطن» ایستادهاند و گفت آغوش میهن همیشه برایشان باز است.
چند ماه بعد نیز وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی از تهیه فهرستی از چهرههای فرهنگی و هنری ایرانی خارج از کشور برای فراهم کردن زمینه بازگشت آنان خبر داد و تأکید کرد که ایرانیان خارج از کشور در شرایط سخت اخیر در کنار وطن ایستادهاند. این اتفاق نشان میدهد موضوع بازگشت ایرانیان خارج از کشور پس از جنگ، از یک مسئله اجتماعی به یک موضوع فرهنگی و حتی سیاستگذاری تبدیل شده است.
