گودبرداری در قلب محور زندیه شیراز/ شهرداری: با تایید میراث انجام شد/میراث فرهنگی: مجوزی صادر نشده است

 به گزارش خبرنگار ایلنا، ماجرا از انتشار تصاویر گودبرداری در محدوده میدان نقاره‌خانه آغاز شد؛ محدوده‌ای که در قلب بافت تاریخی شیراز و در مجاورت بازار وکیل، عمارت نقاره‌خانه و دیگر عناصر مجموعه زندیه قرار دارد و از منظر باستان‌شناسی و تاریخی یکی از حساس‌ترین بخش‌های بافت تاریخی این شهر است.

عملیات خاکبرداری حدود ۱۰ روز پیش از انتشار نخستین گزارش و پس از فنس‌کشی پیرامون محوطه آغاز و در جریان آن محدوده‌ای حدود ۶۰۰ متر مربع تا عمق نزدیک به ۲ متر خاکبرداری شد. 

تصاویر ارسالی فعالان میراث فرهنگی نیز از بیرون آمدن یک سنگ‌قبر نفیس و تعدادی تنبوشه سفالی انتقال آب از دل خاک حکایت داشت؛ آثاری که احتمال تعلق آن‌ها به دوره زندیه مطرح شده است.

اهمیت این موضوع اما صرفاً به کشف احتمالی چند قطعه تاریخی محدود نمی‌شود. در محوطه‌ای با این میزان حساسیت تاریخی، خودِ لایه‌های خاک و توالی استقرارهای تاریخی دارای ارزش علمی هستند و هرگونه خاکبرداری مکانیکی بدون مستندسازی و نظارت باستان‌شناسی می‌تواند بخشی از اطلاعات غیرقابل بازگشت محوطه را از بین ببرد.

روایت نخست؛ گودبرداری بدون مجوز

پس از انتشار نخستین گزارش‌های رسانه‌ای، صادق زارع، معاون میراث فرهنگی اداره ‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان فارس اعلام کرد که عملیات انجام ‌شده در این محدوده فاقد مجوز اداره‌کل میراث فرهنگی است.

به گفته او، اصل طرح احیای میدان نقاره‌خانه در قالب پروژه بازآفرینی محور زندیه مورد تأیید میراث فرهنگی قرار دارد، اما بخش مربوط به ساخت‌وسازهای پیرامونی هنوز به تصویب نهایی نرسیده است.

زارع با اشاره به اینکه توده‌گذاری، جانمایی ساختمان‌ها و ضوابط ارتفاعی بناهای پیش‌بینی‌شده در محدوده هنوز نهایی نشده است، تأکید کرد که شهرداری نباید پیش از تصویب نهایی، عملیات اجرایی را آغاز می‌کرد.

معاون میراث فرهنگی فارس همچنین تصریح کرد که حتی در صورت تصویب طرح، عملیات فونداسیون و خاکبرداری در این محدوده باید با حضور باستان‌شناس انجام شود تا در صورت برخورد با لایه‌های تاریخی یا آثار فرهنگی، عملیات متوقف و بررسی‌های علمی لازم انجام شود.

به گفته زارع، پس از اطلاع میراث فرهنگی از عملیات، مکاتبات لازم انجام شد و یگان حفاظت میراث فرهنگی در محل حضور یافت و عملیات گودبرداری متوقف شد.

روایت دوم؛ شهرداری: با تأیید میراث انجام شد

در مقابل، شهرداری منطقه ۸ شیراز اما در توضیح اتفاق رخ داده، روایت متفاوتی از ماجرا ارائه کرد. شهرداری شیراز اعلام کرد: خاکبرداری انجام‌شده بخشی تکمیلی از پروژه احیا و مرمت میدان نقاره‌خانه بوده و «با تأیید و نظارت مستقیم اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان فارس» انجام شده است.

در این روایت که بطور رسمی منتشر شد، تأکید شده است که تراز ارتفاعی میدان منفی ۱.۷۰ متر نسبت به خیابان طالقانی، براساس مصوبه کمیسیون ماده پنج و شورای عالی شهرسازی و معماری تعیین شده و پس از اجرای کامل زیرسازی، کف میدان در تراز مورد نظر قرار خواهد گرفت.

شهرداری بافت تاریخی منطقه ۸ شیراز در پایان، پروژه میدان نقاره‌خانه را بخشی از «پروژه ملی زندیه» و طرح مصوب و کارشناسی ‌شده با هدف ساماندهی بافت تاریخی و رونق گردشگری معرفی کرد.

پاسخ میراث فرهنگی: تأیید کفسازی به معنای مجوز گودبرداری نیست

اختلاف‌ نظر شهرداری شیراز و میراث فرهنگی استان فارس در موضوع گودبرداری در محور زندیه بافت تاریخی شیراز اما  با جوابیه شهرداری پایان نیافت.

اداره‌کل میراث فرهنگی استان فارس در یک پاسخ رسمی ضمن تفکیک میان بخش‌های مختلف پروژه اعلام کرد: تأیید عملیات کف‌سازی و سنگ‌فرش به معنای صدور مجوز برای توده‌گذاری و خاکبرداری به عمق دو متر در محور زندیه نیست.

در پاسخ اداره‌کل میراث فرهنگی فارس آمده است: «عملیات کف‌سازی و سنگ‌فرش براساس تراز تاریخی منفی ۱۶۰ سانتی‌متر نسبت به خیابان طالقانی، پس از بررسی در جلسات متعدد شورای فنی استان و با هماهنگی‌های تخصصی، مورد تأیید قرار گرفته و با نظارت مستقیم این اداره انجام شده است.»

اما در مورد بخش دوم پروژه، یعنی ساخت و ساز و توده‌گذاری و احداث بناهای پیرامونی، میراث فرهنگی استان فارس اعلام کرد: که ابتدا باید اصلاح توده‌گذاری انجام شود و پس از  آن نقشه‌های معماری، سازه و جزئیات اجرایی به تأیید نهایی برسد.

این اداره‌کل تصریح کرده است که با وجود بررسی موضوع در جلسات تخصصی با حضور مشاور پروژه و صاحب‌نظران، نقشه‌های نهایی تاکنون به تصویب قطعی میراث فرهنگی استان فارس نرسیده‌اند.

بر همین اساس، اداره‌کل میراث فرهنگی فارس در پاسخ خود تأکید کرده است: «هرگونه اقدام به خاک‌برداری در این محدوده، پیش از اخذ مجوز نهایی و بدون هماهنگی نظارتی بوده است.»

به این ترتیب، اکنون اختلاف اصلی دو دستگاه بر سر یک موضوع مشخص است، آیا تأیید کف‌سازی میدان نقاره خانه به معنای صدور مجوز خاکبرداری و اجرای عملیات عمرانی در محور زندیه آن هم بدون حضور ناظر و باستان شناس مرتبط با میراث فرهنگی است؟ روایت رسمی اداره‌کل میراث فرهنگی فارس به این سوال پاسخ منفی داده است.

محوطه‌ای که فقط یک پروژه عمرانی نیست

میدان نقاره‌خانه بخشی از مجموعه تاریخی زندیه و محدوده‌ای مرتبط با میدان توپخانه دوره کریم‌خان زند است. در پیرامون آن بناها و عناصر مهمی همچون بازار وکیل، ضرابخانه و جبه‌خانه قرار گرفته‌اند و عمارت نقاره‌خانه نیز از عناصر تاریخی این مجموعه محسوب می‌شود.

اهمیت این محدوده زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم محور زندیه از جمله مجموعه‌هایی است که قابلیت ثبت جهانی دارد و پرونده آن سال‌ها در فهرست انتظار یونسکو قرار داشته است.

اداره‌کل میراث فرهنگی فارس نیز در پاسخ اخیر خود به همین موضوع اشاره کرده و هشدار داده است که هرگونه توده‌گذاری و احداث بنا در این محدوده باید با دقت حداکثری نسبت به تراز ارتفاعی و فرم معماری انجام شود تا همخوانی با هویت تاریخی محور حفظ شده و فرآیند ثبت جهانی با مخاطره مواجه نشود.

از نگاه این اداره‌کل، تمامی اقدامات عمرانی باید پس از تأیید نهایی نقشه‌ها و عبور از فیلتر تخصصی میراث فرهنگی و سپس تحت نظارت مستقیم علمی و با حضور کارشناسان باستان‌شناسی اجرا شود.

چرا گودبرداری در بافت تاریخی حساس است؟

بافت تاریخی شیراز حدود ۳۶۰ هکتار وسعت دارد و هسته اولیه شکل‌گیری این شهر تاریخی را دربرمی‌گیرد. این محدوده علاوه بر مجموعه زندیه، دارای صدها اثر تاریخی و بناهای ارزشمند از دوره‌های مختلف تاریخی است.

بر اساس اطلاعات موجود، بیش از ۴۰۰ اثر ارزشمند تاریخی، هشت دروازه تاریخی، ۱۲ مرکز تاریخی و چند محور فرهنگی در این بافت قرار گرفته‌اند.

در چنین محدوده‌ای، عملیات خاکبرداری صرفاً یک اقدام عمرانی برای آماده‌سازی زمین نیست. خاک زیر سطح زمین می‌تواند حاوی بقایای معماری، تدفین‌ها، تأسیسات تاریخی، شبکه‌های آب‌رسانی و لایه‌های استقراری مربوط به دوره‌های مختلف باشد.

کشف سنگ‌قبر و تنبوشه‌های سفالی در جریان همین عملیات، فارغ از اینکه در نهایت متعلق به چه دوره‌ای شناسایی شوند، اهمیت انجام مطالعات و نظارت باستان‌شناسی را در این محدوده نشان می‌دهد.

سابقه اختلافات عمرانی در بافت تاریخی شیراز

موضوع گودبرداری اخیر در حالی رخ داده است که طی سال‌های گذشته نیز برخی پروژه‌های عمرانی شهرداری شیراز در مجاورت یا داخل بافت تاریخی این شهر با انتقاد فعالان میراث فرهنگی مواجه شده‌اند.

احداث خط دو متروی شیراز در مجاورت حافظیه، مکان‌یابی مسیر مترو در محدوده‌هایی که احتمال وجود آثار تاریخی در آن‌ها مطرح بوده، آغاز برخی عملیات عمرانی بدون هماهنگی کامل با وزارت میراث فرهنگی، موضوع مرمت غیراصولی مدرسه تاریخی خان و همچنین تحولات و ساخت‌وسازهای انجام‌شده در برخی محله‌های تاریخی، از جمله مواردی بوده‌اند که در سال‌های گذشته مورد انتقاد فعالان میراث فرهنگی قرار گرفته‌اند.

اکنون گودبرداری در میدان نقاره‌خانه بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است که در پروژه‌های بازآفرینی بافت تاریخی، مرز میان «احیای شهری» و «مداخله در لایه‌های تاریخی» چگونه باید تعریف شود و کدام دستگاه مسئول تضمین رعایت ضوابط میراث فرهنگی است؟

یک پروژه و دو روایت

در شرایطی که شهرداری شیراز عملیات انجام‌ شده را بخشی از پروژه مصوب احیای میدان نقاره‌خانه و تحت نظارت میراث فرهنگی معرفی می‌کند، اداره‌کل میراث فرهنگی فارس اعلام می کند: تأیید کف‌سازی، مجوز توده‌گذاری و خاکبرداری به عمق دو متر نبوده و عملیات خاکبرداری پیش از اخذ مجوز نهایی و بدون هماهنگی نظارتی انجام شده است.

این اختلاف اکنون موضوع را از یک گودبرداری معمولی فراتر برده و به مسئله‌ای درباره نحوه اجرای پروژه‌های عمرانی در قلب بافت تاریخی شیراز تبدیل کرده است.

در عین حال، هنوز پاسخ روشنی درباره سرنوشت آثار احتمالی کشف‌شده در جریان خاکبرداری، میزان آسیب احتمالی به لایه‌های تاریخی و نحوه مستندسازی آن‌ها ارائه نشده است.

پرسش مهم‌تر این است که اگر محور زندیه قرار است در مسیر ثبت جهانی قرار گیرد، آیا اجرای پروژه‌های عمرانی در این محدوده می‌تواند پیش از نهایی‌شدن تمامی ضوابط میراث فرهنگی آغاز شود؟

پاسخ به این پرسش، نه فقط درباره یک گودبرداری در میدان نقاره‌خانه، بلکه درباره نحوه مواجهه مدیریت شهری با هویت تاریخی شیراز و الزامات حفاظت از یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های تاریخی ایران تعیین ‌کننده خواهد بود.