بازخوانی دیدگاههای امام خمینی(ره) و امام خامنهای(ره) درباره رسالت خبرنگاری با کمک هوش مصنوعی
مقایسه دیدگاههای امام خمینی(ره) و امام خامنهای شهید(أعلیاللهمقامه) نشان میدهد که هر دو بر یک اصل اساسی اشتراک دارند؛ «رسانه باید در خدمت حقیقت، اخلاق و تعالی جامعه و نه در خدمت تحریف، فساد و ناامیدی باشد.
به گزارش ایلنا، همزمان با فرارسیدن ۱۷ مرداد، سالروز شهادت خبرنگار شهید محمود صارمی، مجموعهای از آموزههای روایی و دیدگاههای امام خمینی(ره) و امام خامنهای(ره) درباره رسالت خبرنگاری، بایدها و نبایدهای خبررسانی، با بهرهگیری از ظرفیتهای هوش مصنوعی نور و پایگاه کتابخانه دیجیتال علوم اسلامی (نورلایب) بازخوانی و تدوین شده است.
مقایسه دیدگاههای امام خمینی(ره) و امام خامنهای شهید(أعلیاللهمقامه) نشان میدهد که هر دو بر یک اصل اساسی اشتراک دارند: (رسانه باید در خدمت حقیقت، اخلاق و تعالی جامعه باشد، نه در خدمت تحریف، فساد و ناامیدی). در نگاه امام خمینی(قدسسره)، بیشتر بر (ماهیت و جهتگیری کلی رسانه) و نقش آن در تربیت یا انحراف جامعه تأکید شده است؛ در حالی که امام خامنهای، با بسط این نگاه، به (وظایف عملی و حرفهای رسانه در شرایط جنگ روایتها و جهاد تبیین) نیز توجه ویژهای دارند.
۱۷ مردادماه، یادآور نام و راه خبرنگاری است که خبررسانی را تا پای جان ادامه داد. شهید محمود صارمی، خبرنگار خبرگزاری جمهوری اسلامی و مسئول دفتر این خبرگزاری در مزارشریف افغانستان، در ۱۷ مرداد ۱۳۷۷ و در جریان کشتار دیپلماتهای ایرانی در مزارشریف به شهادت رسید؛ روزی که در تقویم کشورمان به عنوان «روز خبرنگار» نامگذاری شده است.
به همین مناسبت، با استفاده از قابلیتهای هوش مصنوعی نور در جستوجو، بازیابی و دستهبندی اطلاعات و با تکیه بر منابع روایی و آثار مرتبط با بیانات امام خمینی (قدسسره) و امام خامنهای شهید (أعلیاللهمقامه)، مجموعهای از مهمترین آموزهها درباره جایگاه و مسئولیت خبرنگار و رسانه گردآوری و در قالبی کاربردی بازخوانی شده است؛ آموزههایی که نشان میدهد خبررسانی در نگاه اسلامی، صرفاً انتقال چند سطر اطلاعات نیست، بلکه مسئولیتی سنگین در قبال حقیقت، مخاطب و جامعه است.
از «انتقال پیام» تا «امانتداری در خبر»
بررسی روایات بازیابیشده با کمک سامانه گفتگو هوشمند با احادیث، سه مفهوم اساسی را در زمینه خبررسانی برجسته میکند:
مسئولیت انتقال پیام، امانتداری و صداقت
در یکی از این روایات، بر اهمیت شنیدن و رساندن درست پیام تأکید شده است؛ اصلی که میتوان آن را یکی از بنیادیترین اصول اخلاق حرفهای در خبرنگاری دانست. خبرنگار پیش از آنکه منتشرکننده خبر باشد، «امین پیام» است و کوچکترین تغییر، حذف یا تحریف در انتقال یک سخن میتواند مخاطب را از حقیقت دور کند.
از همین منظر، جعل و تحریف سخن نیز از خطرات جدی خبررسانی به شمار میآید. در روایتی از پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله)، نسبت دادن سخن دروغ به ایشان با هشداری بسیار جدی همراه شده است. این آموزه، در روزگاری که انتشار یک خبر نادرست میتواند در چند دقیقه به هزاران و حتی میلیونها نفر برسد، اهمیتی دوچندان پیدا میکند.
صداقت؛ ریشه خبررسانی سالم
یکی دیگر از مفاهیم برجستهای که در جستوجوی روایی انجامشده با کمک هوش مصنوعی به دست آمد، «صدق و راستگویی» است. در روایت «الصدق رأس الدین»، صداقت به عنوان اساس و ریشه دین معرفی شده است. اگر این آموزه را در حوزه رسانه مورد توجه قرار دهیم، روشن میشود که اعتماد مخاطب نیز بدون صداقت پایدار نخواهد ماند.
در مقابل، روایات نسبت به سخنچینی، افترا و انتقال نادرست سخن هشدار دادهاند و چنین رفتارهایی را از زشتترین امور دانستهاند. از این منظر، خبرنگار نباید صرفاً به دنبال «خبری که منتشر شود» باشد؛ بلکه باید به دنبال «خبری درست، دقیق، منصفانه و قابل اعتماد» باشد.
این موضوع بهویژه در عصر شبکههای اجتماعی و تولید انبوه محتوا اهمیت بیشتری پیدا کرده است؛ عصری که هوش مصنوعی نیز امکان تولید و بازنشر سریع محتوا را افزایش داده و در نتیجه، ضرورت نظارت انسانی و بررسی منابع را بیشتر کرده است.
یک پیام درست؛ ارزشی فراتر از دنیا
در میان روایات بازیابیشده، نکته دیگری نیز جلب توجه میکند: رساندن یک پیام هدایتگر به دیگری، ارزشی فراتر از تمام دنیا را دارد!
این نگاه میتواند معنای عمیقتری به حرفه خبرنگاری ببخشد. خبرنگار اگر بتواند با انتشار یک خبر صحیح، یک حقیقت را روشن کند، یک شبهه را برطرف سازد، مخاطبی را به سوی دانایی سوق دهد یا از شکلگیری یک برداشت نادرست جلوگیری کند، در واقع فراتر از یک فعالیت حرفهای، در مسیر آگاهیبخشی جامعه گام برداشته است.
از سوی دیگر، در روایات، شکایت و بیان مسائل نزد مؤمن، دارای جایگاهی خاص دانسته شده است؛ موضوعی که میتواند اهمیت «اعتماد، امانت و حفظ حرمت مخاطب و منبع خبر» را یادآوری کند. بنابراین، میتوان گفت در نگاه اسلامی، رسانه تنها یک ابزار ارتباطی نیست؛ بلکه میتواند (امانتی برای هدایت، آگاهیبخشی و دفاع از حقیقت) باشد.
امام خمینی(ره)؛ رسانه، ابزار تربیت یا فساد
در ادامه این بررسی، دیدگاههای امام خمینی(قدسسره) درباره رسانه نیز با کمک منابه کتابخانه دیجیتال نورلایب و سامانه گفتگوی هوشمند با کتاب، استخراج و دستهبندی شده است.
در نگاه امام خمینی(ره)، رسانهها تأثیری عمیق بر فرهنگ و اخلاق جامعه، بهویژه نسل جوان، دارند و میتوانند در مسیر تربیت یا در جهت فساد و انحراف به کار گرفته شوند. از مهمترین بایدهای رسانه در این نگاه میتوان به (هدایت و تربیت جامعه، ترویج اخلاق، سوق دادن جوانان به سوی علم و ادب، کسب دانش، کار و تولید و ایجاد تأثیر مثبت بر روحیه مخاطب) اشاره کرد. در مقابل، رسانه نباید به ابزاری برای (تحریف حقایق، ترویج فرهنگ استعماری، مصرفگرایی و تجملگرایی، تحریک شهوات، ایجاد غفلت، بدبینی و ناامیدی) تبدیل شود.
این دستهبندی که با کمک هوش مصنوعی از میان مطالب مرتبط استخراج شده، نشان میدهد که از نگاه امام خمینی(قدسسره)، ارزش رسانه در نهایت با (تأثیری که بر انسان و جامعه میگذارد) سنجیده میشود.
امام خامنهای؛ خبرنگار در میدان جهاد تبیین
در دیدگاه امام خامنهای شهید (أعلیاللهمقامه) نیز رسانه و خبرنگار جایگاهی مهم در عرصه فرهنگی و اجتماعی دارند؛ با این تفاوت که در بیانات ایشان، علاوه بر اصول کلی، بر مجموعهای از وظایف عملیاتی و حرفهای رسانه در عصر جنگ رسانهای نیز تأکید شده است.
بررسی و دستهبندی این مطالب با استفاده از ظرفیت هوش مصنوعی، محورهایی همچون (امیدآفرینی، صداقت و شفافیت، نقد و نظارت سازنده، جهاد تبیین، مدیریت افکار عمومی، رعایت زبان فارسی، حمایت از تولید ملی و موثقسازی خبر) را به عنوان مهمترین بایدهای رسانه نشان میدهد. از این منظر، خبرنگار باید واقعیتها را دقیق، بههنگام و فراگیر به مخاطب منتقل کند؛ دستاوردها و پیشرفتها را که ممکن است از سوی دشمن نادیده گرفته یا کتمان شوند، برای مردم تبیین کند و با اطلاعرسانی صحیح، اجازه ندهد فضای رسانهای جامعه تحت تأثیر روایتهای نادرست قرار گیرد.
در کنار این وظایف، مجموعهای از نبایدها نیز مورد تأکید قرار گرفته است؛ از جمله (یأسپراکنی، تفرقهافکنی، تشویش اذهان عمومی، بزرگنمایی مسائل کوچک، تیترهای جنجالی و تحریفکننده واقعیت، القای احساس عقبماندگی و انتشار مطالب بیمحتوا).
از «خبر» تا «روایت»؛ نقطه مشترک دو نگاه
مقایسه دیدگاههای امام خمینی(قدسسره) و امام خامنهای شهید (أعلیاللهمقامه) نشان میدهد که هر دو بر یک اصل اساسی اشتراک دارند: (رسانه باید در خدمت حقیقت، اخلاق و تعالی جامعه باشد، نه در خدمت تحریف، فساد و ناامیدی). در نگاه امام خمینی(قدسسره)، بیشتر بر (ماهیت و جهتگیری کلی رسانه) و نقش آن در تربیت یا انحراف جامعه تأکید شده است؛ در حالی که امام خامنهای، با بسط این نگاه، به (وظایف عملی و حرفهای رسانه در شرایط جنگ روایتها و جهاد تبیین) نیز توجه ویژهای دارند.
در این میان، سه کلیدواژه بیش از دیگر مفاهیم به هم نزدیک میشوند: (صداقت، امیدآفرینی و مسئولیت). سه مفهومی که میتوانند در هر زمانه و مکانی، معیار سنجش یک رسانه و خبرنگار حرفهای باشند.
هوش مصنوعی؛ دستیار خبرنگار، نه جایگزین مسئولیت او
امروزه هوش مصنوعی میتواند در جستوجوی مفاهیم، یافتن ارتباط میان منابع، دستهبندی موضوعات، استخراج کلیدواژهها و ساماندهی اطلاعات، دستیار قدرتمندی برای پژوهشگر و فعال رسانهای باشد. اما همین ظرفیت، مسئولیت خبرنگار را کاهش نمیدهد؛ بلکه اهمیت بررسی منبع، صحتسنجی، تشخیص درست از نادرست و نظارت انسانی بر محتوای تولیدشده را بیشتر میکند.
به بیان دیگر، هوش مصنوعی میتواند در یافتن و سامان دادن اطلاعات، سرعت خبرنگار را افزایش دهد؛ اما امانتداری، صداقت و مسئولیتپذیری همچنان ویژگیهایی انسانی و حرفهای هستند که نمیتوان آنها را به یک ابزار واگذار کرد.
خبرنگاری؛ حرفهای برای حقیقت
۱۷ مرداد، تنها فرصتی برای گرامیداشت یاد شهید محمود صارمی نیست؛ بلکه میتواند فرصتی برای بازاندیشی در این پرسش باشد که (خبرنگار برای چه کسی و برای چه هدفی خبر مینویسد؟)
روایات اهل بیت(علیهمالسلام)، توصیههای امام خمینی(قدسسره) و بیانات امام خامنهای شهید (أعلیاللهمقامه)، هر یک از زاویهای بر یک حقیقت مشترک تأکید دارند: (خبر، امانت است و خبرنگار، امانتدار)
در روزگاری که سرعت انتشار خبر از همیشه بیشتر شده و هوش مصنوعی نیز مرزهای تولید و انتشار محتوا را دگرگون کرده است، بازگشت به همین اصول شاید بیش از هر زمان دیگری ضرورت داشته باشد: شنیدن دقیق، انتقال درست، صداقت، پرهیز از تحریف، امیدآفرینی و حرکت در مسیر آگاهیبخشی جامعه.
مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، ضمن گرامیداشت یاد و خاطره خبرنگار شهید محمود صارمی و همه شهدای عرصه خبر و رسانه، فرارسیدن روز خبرنگار را به تمامی خبرنگاران و فعالان رسانهای، بهویژه خبرنگارانی که در معرفی محصولات، خدمات و فعالیتهای نور سهمی ارزشمند و غیرقابل انکار داشتهاند، تبریک میگوید.
