در گفتگو با علیرضا رئیس دانا مطرح شد؛
افزایش قیمت کتاب تناسبی با بازار ارز ندارد/ قیمت کاغذ گاه چند برابر قیمت ارز افزایش یافته است
اگر فرض کنیم نرخ دلار در مدت یک سال از ۸۵ هزار تومان به ۱۷۵ هزار تومان رسیده باشد، طبیعی است که قیمت کاغذ نیز افزایش پیدا کند، اما این افزایش باید متناسب باشد. به عنوان مثال، اگر قیمت یک نوع کاغذ از دو میلیون تومان به چهار میلیون تومان برسد قابل درک است، اما در عمل شاهد هستیم که برخی انواع کاغذ، از جمله کاغذ گلاسه، افزایشهایی بسیار فراتر از رشد نرخ ارز داشتهاند و در برخی موارد قیمت آنها تا چهار برابر افزایش یافته است.
به گزارش خبرنگار ایلنا، افزایش قیمت کاغذومواد اولیه صنعت چاپ منجر به بالارفتن چشمگیر قیمت تمام شده چاپ کتاب و در نتیجه قیمت کتابها در بازار شده به گونهای که حضور در نمایشگاههای کتاب و عرضه کتاب با تخفیف برای ناشران مقرون به صرفه نیست.
علیرضا رئیس دانا، مدیرعامل انتشارات نگاه درباره وضعیت بازار کتاب با وجود گرانی قیمت کاغذ و مواد اولیه صنعت چاپ، به ایلنا گفت: متاسفانه افزایش چشمگیر قیمت مواد اولیه چاپ و کاغذ منجر به گرانی چشمگیر کاغذ شده است. قیمت کاغذ قبل از عید، ۲ میلیون و ۲۰۰ هزارتومان بوده، اکنون به بیش از ۶ میلیون تومان رسیده است.
وی درباره وضعیت قیمت کاغذ و تاثیر نرخ ارز بر بازار نشر گفت حتی اگر امروز صحبت از کاهش تنشها و بهبود شرایط سیاسی مطرح باشد و نرخ ارز نیز اندکی کاهش پیدا کند، تاثیر محسوسی بر قیمت کاغذ مشاهده نمیشود. اگر قرار باشد قیمتها کاهش یابد، باید این کاهش در بازار قابل مشاهده باشد.
او ادامه داد: اصولا قیمت کاغذ را نباید صرفا با نرخ دلار مقایسه کرد، اما برای روشن شدن موضوع میتوان یک مثال ساده زد. اگر فرض کنیم نرخ دلار در مدت یک سال از ۸۵ هزار تومان به ۱۷۵ هزار تومان رسیده باشد، طبیعی است که قیمت کاغذ نیز افزایش پیدا کند، اما این افزایش باید متناسب باشد. به عنوان مثال، اگر قیمت یک نوع کاغذ از دو میلیون تومان به چهار میلیون تومان برسد قابل درک است، اما در عمل شاهد هستیم که برخی انواع کاغذ، از جمله کاغذ گلاسه، افزایشهایی بسیار فراتر از رشد نرخ ارز داشتهاند و در برخی موارد قیمت آنها تا چهار برابر افزایش یافته است.
رئیس دانا گفت: افزایش قیمتها تنها به کاغذ محدود نمیشود. زینک نیز ۴ تا ۵ برابر گران شده و این افزایشها لزوماً متناسب با نرخ ارز نیست. در برخی موارد به نظر میرسد شاهد سوءاستفاده در بازار هستیم.
افزایش هزینههای بستهبندی
او ادامه داد: هزینههای بستهبندی کتاب نیز به شدت افزایش یافته است. محصولاتی که از مواد پتروشیمی تولید میشوند، مانند سلفون و نایلون بستهبندی، رشد قیمت قابل توجهی داشتهاند. در گذشته هزینه سلفون برای هر کتاب آنقدر ناچیز بود که عملاً در محاسبات قیمت تمامشده لحاظ نمیشد، اما اکنون هزینه بستهبندی هر کتاب به حدود ۱۲ هزار تومان رسیده است.
رئیس دانا با اشاره به مشکلات ناشی از کاهش کیفیت بستهبندی گفت: نمیتوان به روشهای چند دهه قبل بازگشت و کتابها را با نخ بستهبندی کرد. این شیوه باعث آسیب دیدن کتابها میشود و روی جلد آنها خط میاندازد. در چنین شرایطی مشتری نیز تمایلی به خرید کتاب آسیبدیده ندارد. مجموعه این عوامل هزینه تولید کتاب را به شکل قابل توجهی افزایش داده است.
او با اشاره به کاهش تیراژ کتابها گفت: افزایش هزینههای تولید به طور مستقیم قیمت تمامشده کتاب را بالا میبرد. از سوی دیگر، کاهش تیراژ نیز فشار مضاعفی بر ناشران وارد کرده است. برای مثال، یک طراح حرفهای برای طراحی جلد کتاب دستمزدی چند میلیون تومانی طلب میکند که حق طبیعی اوست، اما زمانی که تیراژ کتاب به ۱۰۰ یا ۲۰۰ نسخه رسیده، تامین این هزینهها برای ناشر بسیار دشوار میشود.
مدیرعامل انتشارات نگاه ادامه داد: در چنین شرایطی انتشار برخی آثار ارزشمند و ماندگار نیز دیگر صرفه اقتصادی ندارد. آثاری که از نظر فرهنگی و ادبی اهمیت بالایی دارند، یا باید با قیمتهایی چند برابر گذشته عرضه شوند یا اساساً انتشار آنها برای ناشر توجیه اقتصادی نخواهد داشت. در نتیجه، قیمت بالاتر نیز بخشی از مخاطبان را از خرید کتاب منصرف میکند.
او با اشاره به رکود بازار کتاب افزود: امروز شاهد افت محسوس تقاضا برای کتاب هستیم. این مسئله را بهخوبی میتوان در آمار فروش مشاهده کرد. برای نمونه، فروش ما در نمایشگاه مجازی کتاب نسبت به دوره مشابه سال قبل حدود ۷۶ درصد کاهش داشته، در حالی که هزینههای ما نسبت به سال گذشته حدود سه برابر شده است. در چنین شرایطی امکان سرمایهگذاری و انتشار بسیاری از کتابها برای ناشران از بین میرود.
رئیس دانا با اشاره به تجربه فروش کتاب در نمایشگاه مجازی گفت: برای نمونه، کتاب «محکوم به اعدام» اثر علیمحمد افغانی را با قیمت ۹۶ هزار تومان عرضه میکردیم، در حالی که هزینه ارسال، پاکت و بستهبندی آن به حدود ۶۰ هزار تومان میرسید و در نهایت فروش هر نسخه برای ما با زیان همراه بود. با این حال تلاش کردیم کتابها را به دست مخاطبان برسانیم.
او افزود: با وجود همه مشکلات، مردم همچنان همراه کتاب و ناشران هستند. بارها پیش آمده که مخاطبان در صورت بروز اشتباه در ارسال یا سفارش، با صبوری و همراهی برخورد کردهاند. به اعتقاد من، کتابخوانان از بهترین و فرهیختهترین اقشار جامعه هستند و باید از آنها قدردانی کرد.
فروشندگان کتابهای قاچاق یکی از آسیبهای جدی بازار نشر هستند
مدیرعامل انتشارات نگاه درباره کاهش تقاضای کتاب گفت: با وجود افت فروش، نمیتوان مخاطبان کتاب را مقصر دانست. شرایط اقتصادی، اجتماعی و سیاسی جامعه بر میزان مطالعه تاثیر مستقیم دارد. حجم بالای دغدغهها و فشارهای روزمره باعث شده تمرکز افراد برای مطالعه کاهش پیدا کند. حتی گاهی خود ما نیز هنگام مطالعه آثار جدی و طولانی، تحت تاثیر همین شرایط، نمیتوانیم آنگونه که باید با متن ارتباط برقرار کنیم.
او در پاسخ به این پرسش که مخاطبان بیشتر به سراغ آثار ترجمه میروند یا تالیفی، گفت: همچنان برخی نویسندگان شاخص ایرانی مخاطبان خود را دارند و آثارشان مورد توجه قرار میگیرد. نویسندگانی مانند بزرگ علوی، علیمحمد افغانی، ابراهیم یونسی، محمود دولتآبادی و همچنین آثاری از هوشنگ گلشیری و احمد محمود همچنان با استقبال مخاطبان روبهرو میشوند.
رئیس دانا درباره استقبال مخاطبان از آثار تالیفی و ترجمه گفت: زمانی که کتابی کیفیت بالایی داشته باشد، مخاطب آن را خریداری میکند؛ چه اثر تالیفی باشد و چه ترجمه. با این حال، ترجمه در ایران سابقهای طولانی دارد و از دوره قاجار و زمان ناصرالدینشاه تاکنون بخش مهمی از بازار کتاب را به خود اختصاص داده است. به همین دلیل آثار ترجمهشده جایگاه تثبیتشدهای در میان مخاطبان دارند، بهویژه اگر با ترجمهای دقیق و باکیفیت منتشر شوند.
او در پاسخ به این پرسش که آیا انتشار آثار نویسندگان تازهکار با ریسک بیشتری همراه است، گفت: انتشار کتاب نویسندگان جدید همواره با ریسکهایی همراه است، اما این به معنای نادیده گرفتن آنها نیست. ما بارها آثار نویسندگان کمتر شناختهشده را منتشر کردهایم و برخی از این آثار نیز با استقبال خوبی مواجه شدهاند. در نهایت آنچه اهمیت دارد کیفیت اثر و نحوه معرفی و عرضه آن به مخاطب است.
رئیس دانا گفت: یکی از مشکلات جدی بازار نشر در ایران، ضعف در اطلاعرسانی و معرفی کتابهاست. در سالهای گذشته رسانهها و نشریات تخصصی کتاب نقش پررنگتری در معرفی آثار جدید داشتند و همین مسئله به دیده شدن کتابها کمک میکرد. امروز این حلقه تا حد زیادی تضعیف شده و بسیاری از آثار ارزشمند فرصت کافی برای معرفی به مخاطبان پیدا نمیکنند.
او با اشاره به تغییرات بازار کتاب در دهههای اخیر گفت: در گذشته مخاطبان با اشتیاق انتشار کتابهای جدید را پیگیری میکردند. به یاد دارم زمانی که قرار بود برخی آثار مهم منتشر شوند، تلفنهای انتشارات شبانهروز اشغال بود و مخاطبان درباره زمان انتشار، قیمت و شرایط خرید کتاب پرسوجو میکردند. گاهی هزاران نفر برای اطلاع از وضعیت انتشار یک کتاب تماس میگرفتند.
او افزود: امروز فضای رسانهای تغییر کرده و شبکههای اجتماعی جای بسیاری از رسانههای سنتی را گرفتهاند. البته این تحول اجتنابناپذیر است، اما بخشی از وقت و توجه مخاطبان نیز به سمت سرگرمیهای دیجیتال سوق پیدا کرده است. مجموعه این عوامل بر میزان مطالعه تاثیر گذاشته و نمیتوان آن را نادیده گرفت.
رئیس دانا ادامه داد: با این حال، تجربه کشورهای دیگر نشان میدهد که کتاب کاغذی همچنان جایگاه خود را حفظ کرده است. سال گذشته در فرانسه از یکی از بزرگترین کتابفروشیهای اروپا بازدید کردم و مشاهده کردم که مردم همچنان از کتاب کاغذی استقبال میکنند. به نظر میرسد پس از دورهای از گسترش رسانههای دیجیتال، دوباره توجه به کتاب چاپی در بسیاری از کشورها افزایش یافته است.
او درباره راهکارهای بهبود وضعیت بازار نشر گفت: یکی از مهمترین ظرفیتها، کتابخانههای عمومی هستند. اگر سیاستگذاری مناسبی در حوزه تامین و خرید کتاب برای کتابخانهها صورت بگیرد، میتواند به رونق بازار نشر کمک کند. متاسفانه در برخی دورهها انتخاب کتاب برای کتابخانهها با نگاههای محدود و سلیقهای همراه بوده و همین مسئله موجب شده بسیاری از آثار ارزشمند فرصت حضور در کتابخانهها را پیدا نکنند. در مقابل، برخی کتابهای مشابه و تکراری بیش از اندازه خریداری شدهاند که این روند در میان ناشران و مخاطبان نوعی بیاعتمادی ایجاد کرده است.
مدیرعامل انتشارات نگاه معتقد است کاهش محدودیتهای غیرضروری در حوزه نشر، تنوعبخشی به منابع کتابخانهها و حمایت هدفمند از تولید و توزیع کتاب میتواند به بهبود شرایط بازار کتاب و افزایش سرانه مطالعه کمک کند.
او با تاکید بر اهمیت اعتمادسازی در حوزه فرهنگ گفت: هرگاه در یک جامعه اتفاقی رخ دهد که اعتماد عمومی را خدشهدار کند، بازگرداندن این اعتماد کار سادهای نیست. اعتماد سرمایهای است که بهتدریج و در طول سالها شکل میگیرد، اما ممکن است با یک اتفاق از بین برود. همانطور که در بازار و کسبوکار، اعتبار یک فرد ممکن است در طول دههها ساخته شود و با یک بدعهدی آسیب ببیند، در حوزه فرهنگ نیز چنین وضعیتی وجود دارد.
او افزود: بخشی از مشکلات امروز بازار کتاب به همین مسئله اعتماد بازمیگردد. در سالهای اخیر برخی سیاستها و رویکردها در حوزه انتخاب و عرضه کتاب باعث ایجاد بدبینی در میان بخشی از مخاطبان شده است و برای جبران این وضعیت باید اعتماد عمومی دوباره احیا شود.
رئیس دانا همچنین به گسترش عرضه کتابهای غیرمجاز اشاره کرد و گفت: حضور گسترده دستفروشان و فروشندگان کتابهای قاچاق یکی از آسیبهای جدی بازار نشر است. بسیاری از این افراد نسخههای غیرقانونی آثار ناشران را با کیفیت پایین و بدون رعایت حقوق مولف و ناشر عرضه میکنند. گاهی حتی این آثار با تبلیغاتی مانند «نسخه کامل» یا «نسخه بدون سانسور» به فروش میرسند، در حالی که در بسیاری از موارد تفاوتی با نسخه اصلی ندارند.
او ادامه داد: فعالیت گسترده بازار کتابهای قاچاق نهتنها به ناشران و نویسندگان آسیب میزند، بلکه به اعتماد مخاطبان نیز لطمه وارد میکند. مقابله با این پدیده و حمایت از چرخه قانونی نشر میتواند به بهبود وضعیت بازار کتاب و افزایش اقبال عمومی به مطالعه کمک کند.
