محرم در قاب جهانی؛
چرا آیینهای مذهبی همواره سوژه رسانههای بینالمللی هستند؟
آیینهای دینی در عین آن که ریشه در باورهای معنوی دارند، تصویری زنده از فرهنگ، حافظه جمعی و شیوه زیست جوامع را نیز به نمایش میگذارند.
به گزارش خبرنگار ایلنا، در مطالعات معاصر دین، پژوهشگران بر این باورند که مذهب تنها مجموعهای از باورها و گزارههای ذهنی نیست، بلکه در قالب نمادها، اشیا، صداها، تصاویر و رفتارهای جمعی تجربه میشود. پژوهشهای حوزه «فرهنگ بصری و دین» نشان میدهد که تصاویر یکی از مهمترین ابزارهای انتقال تجربه دینی هستند و بسیاری از مفاهیم اعتقادی از طریق عناصر دیداری در حافظه جمعی ماندگار میشوند.
قدرت تصویر در روایت تجربههای دینی
از همین منظر، عکاسی خبری در پوشش آیینهای مذهبی نقشی فراتر از ثبت یک واقعه ایفا میکند. تصویر میتواند مفاهیمی مانند سوگ، ایمان، همبستگی، فداکاری و تعلق جمعی را بدون نیاز به زبان ترجمه کند. پژوهشگران حوزه جامعهشناسی دین معتقدند که تصاویر گاه ابعادی از تجربه مذهبی را آشکار میکنند که در گزارشهای متنی و آماری قابل مشاهده نیست.
مسلمانان شیعه ایرانی در مراسم عزاداری در تهران، ایران، مشعل روشن میکنند/ عکاس مجید عسگریپور/ رویترز
محرم و عاشورا نیز از همین ویژگی برخوردارند. آیینهای سوگواری امام حسین(ع) در کشورهای مختلف، مجموعهای از عناصر بصری قدرتمند را در خود جای دادهاند؛ از پوششهای سیاه و پرچمهای عزاداری گرفته تا حرکت دستههای سوگوار، نذرهای مردمی، تعزیه، مشعلگردانی و تجمعهای میلیونی. این عناصر برای عکاسان خبری جهان نه تنها یک رویداد مذهبی، بلکه روایتی تصویری از حافظه تاریخی و هویت فرهنگی میلیونها انسان محسوب میشود.
این نمای هوایی، شیعیان را نشان میدهد که در مراسم عزاداری محرم در ناصریه، استان ذیقار در جنوب عراق، شرکت کردهاند/ عکاس اسعد نیازی/خبرگزاری فرانس پرس
مردی پاکستانی در حال شکل دادن به نماد دست حضرت عباس(ع)/ کارگاهی در شهر لاهور
یکی از هواداران حزبالله لبنان در روز عاشورا، شهر بیروت/ سیانان
چرا رسانههای بینالمللی به محرم توجه میکنند؟
خبرگزاریهایی مانند رویترز، آسوشیتدپرس و فرانسپرس هر سال دهها مجموعه عکس از مراسم محرم در ایران، عراق، لبنان، هند، پاکستان و دیگر کشورها منتشر میکنند. در بسیاری از این گزارشها، تمرکز اصلی بر ابعاد انسانی و بصری مراسم است؛ تصاویری که احساسات جمعی، مشارکت اجتماعی و گستره جغرافیایی این آیین را به نمایش میگذارند. حتی برخی پژوهشهای دانشگاهی به طور مشخص به بررسی نحوه بازنمایی آیینهای عزاداری شیعی در عکسهای خبرگزاریهای بینالمللی پرداخته و نشان دادهاند که تصاویر عاشورا بخش مهمی از شناخت مخاطبان جهانی از فرهنگ شیعی را شکل میدهند.
عزاداران شیعه در مراسم تاسوعا در سرینگر، کشمیر واقع در هند، آنها با حمل پرچم همبستگی خود را با فلسطینیان نشان دادهاند/ عکاس شرافت علی/ رویترز
مسلمانان شیعه لبنانی در حال پختن هریسه، یک غذای سنتی که برای توزیع بین فقرا در طول مراسم یادبود در روستای عین قانا در جنوب لبنان تهیه میشود/ عکاس محمود زیات/ خبرگزاری فرانسه
فردی مسلمان در مراسم عاشورا در مسجدی در مرکز یانگون واقع در میانمار حضور یافته روی زغال داغ راه میرود/ رویترز
عکس خبری؛ پلی میان فرهنگها
در عصر رسانههای دیجیتال، اهمیت تصویر بیش از گذشته افزایش یافته است. بسیاری از مخاطبان جهانی پیش از آنکه گزارش یا تحلیل یک رویداد را بخوانند، نخست با یک عکس مواجه میشوند. از این منظر، عکس خبری به سندی فرهنگی تبدیل میشود که میتواند پلی میان جوامع مختلف ایجاد کند. پژوهشگران فرهنگ بصری معتقدند تصاویر مذهبی نه تنها بازتابدهنده واقعیت هستند، بلکه در شکلگیری درک مخاطبان از فرهنگها و سنتهای دینی نیز نقش فعال دارند.
زائران حسینی با هر زبان و نژاد در شب عاشورا در بین الحرمین/ عکاس احمد سعد/ رویترز
مسلمانان ایرانی و عراقی در مراسم عاشورا در تهران، نبرد کربلا را بازسازی میکنند/ عکاس عابدین طاهرکناره/ EPA
مراسم عاشورا در کراچی پاکستان/ عکاس فرید خان/ آسوشیتدپرس
زائران روز عاشورا در حرم مطهر حضرت عباس (ع) حضور یافتهاند/ عکاس هادی میزبان/ آسوشیتدپرس
محرم؛ فراتر از یک مناسبت مذهبی
بازتاب گسترده محرم و عاشورا در رسانههای بینالمللی را باید در همین چارچوب تحلیل کرد. این توجه صرفاً ناشی از جنبه خبری مراسم نیست، بلکه به ظرفیت بالای این آیینها در روایت تصویری مفاهیمی چون مقاومت، ایثار، سوگ جمعی، هویت فرهنگی و استمرار حافظه تاریخی بازمیگردد. از نگاه رسانههای تصویری جهان، محرم تنها یک مناسبت مذهبی نیست؛ بلکه یکی از بزرگترین رخدادهای فرهنگی و اجتماعی معاصر است که هر سال میلیونها نفر را در نقاط مختلف جهان گرد هم میآورد و تصویری کمنظیر از پیوند دین، فرهنگ و اجتماع ارائه میدهد.
