ساختار موسیقایی مداحی؛ از نغمههای ردیف دستگاهی تا نوحههای معاصر
در دوران معاصر، موسیقی محرم همچنان زنده مانده اما شکل آن تا حدی تغییر کرده است. با گسترش رسانهها و شبکههای اجتماعی، برخی شیوههای نوحهخوانی و مداحی تغییر کردهاند. در عین حال، برخی از ظرافتهای محلی و سنتی در معرض فراموشی قرار گرفتهاند. با این حال، اصل ماجرا تغییر نکرده است: موسیقی محرم همچنان بر پایه انتقال احساس، یادآوری تاریخی و ایجاد همبستگی جمعی، عمل میکند.
به گزارش خبرنگار ایلنا، محرم را معمولاً با مفاهیمی چون سوگواری، آیینهای مذهبی و عزاداری میشناسند، اما کمتر به این نکته توجه میشود که بخش مهمی از ماندگاری و اثر گذاری این آیینها مرهون موسیقی است.
هر چند در فضای مذهبی ایران واژه «موسیقی» گاه با حساسیتهایی همراه بوده، اما واقعیت آن است که بخش عمدهای از میراث آیینی شیعه در ایران بر پایه عناصر موسیقایی شکل گرفته است؛ از تعزیه و روضهخوانی گرفته تا نوحهخوانی و مداحیهای امروز.
موسیقی در آیینهای محرم صرفاً نقش تزئینی ندارد، بلکه ابزاری برای انتقال معنا، برانگیختن عاطفه جمعی و حفظ حافظه تاریخی یک جامعه است. به همین دلیل، بررسی ساختارهای موسیقایی مداحی میتواند دریچهای تازه برای شناخت یکی از مهمترین سنتهای فرهنگی ایران بگشاید.
اولین نوحه ضبط شده در ایران/ منتسب به دوران قاجار
پیوند تاریخی مداحی با موسیقی ایرانی
پژوهشگران موسیقی ایران از جمله محمدتقی مسعودیه، هرمز فرهت و ساسان فاطمی بارها به ارتباط عمیق موسیقی آیینی با دستگاهها و آوازهای موسیقی کلاسیک ایرانی اشاره کردهاند. بسیاری از شیوههای سنتی روضهخوانی و نوحهسرایی از نظر ملودیک بر پایه همان الگوهایی شکل گرفتهاند که در ردیف موسیقی ایرانی نیز دیده میشوند.
روضه مرحوم جواد ذبیحی در مایه شور/شعر: عماد فقیه کرمانی
مداحی قدیمی ای زمین کربلا این رسم مهمانی نبود جواد ذبیحی
در گذشته، بسیاری از مداحان و تعزیهخوانان با دستگاههای موسیقی ایرانی آشنایی عملی داشتند. آنان میدانستند کدام دستگاه برای انتقال حزن، کدام برای روایت حماسه و کدام برای ایجاد حالت مناجات مناسبتر است. از این رو، میان موسیقی مذهبی و موسیقی دستگاهی مرز روشنی وجود نداشت و هر دو از یک ذخیره فرهنگی مشترک تغذیه میکردند.
بخشی از نوحهخوانی زندهیاد محمدتقی فلسفی در حضور امام خمینی (ره)
روضه خوانی زندهیاد کوثری در حضور رهبر شهید آیتالله خامنهای{ ره)، پس از ارتحال امام خمینی(ره)
دستگاهها و آوازهای سوگ
در سنت مداحی ایران، برخی دستگاهها و آوازها بیش از دیگران مورد استفاده قرار گرفتهاند. آواز بیات ترک، افشاری، دشتی و گاه سهگاه از مهمترین فضاهای موسیقایی عزاداری محسوب میشوند. پژوهشگران معتقدند دلیل این موضوع به ظرفیت عاطفی این مُدهای موسیقایی بازمیگردد.
به ویژه آواز دشتی که در موسیقی ایرانی همواره با احساس اندوه، دوری و حسرت همراه بوده، یکی از پرکاربردترین فضاهای آوایی در نوحهخوانی سنتی است. بسیاری از نوحههای مشهور مناطق مرکزی و جنوبی ایران بر پایه الگوهای ملودیک دشتی شکل گرفتهاند.
افشاری نیز به دلیل حالت تأملی و درونگرای خود، جایگاه ویژهای در روضهخوانی دارد. در مقابل، هنگامی که مداح قصد تأکید بر جنبههای حماسی واقعه کربلا را دارد، گاه از فضاهای موسیقایی نزدیک به چهارگاه یا سهگاه بهره میگیرد.
نوحه «ابالفضل» باصدای زندهیاد موذنزاده اردبیلی به زبان ترکی
تعزیه؛ بزرگترین اپرای مذهبی ایران
اگر بخواهیم نقطه اوج پیوند موسیقی و آیینهای محرم را جستوجو کنیم، باید به تعزیه برسیم. بسیاری از موسیقیشناسان از جمله پیتر چلکوفسکی و محمدرضا درویشی، تعزیه را یکی از پیچیدهترین اشکال نمایش آیینی جهان دانستهاند. در تعزیه، هر شخصیت با دستگاه یا آواز خاصی معرفی میشود و موسیقی به ابزاری برای شخصیتپردازی تبدیل میشود. برای نمونه، نقشهای اولیا و شخصیتهای مقدس معمولاً در دستگاهها و آوازهای خوشآهنگ و متین اجرا میشوند، در حالی که اشقیا اغلب با لحنی خطابی، خشن یا خارج از ساختارهای متداول آوازی سخن میگویند. این شیوه در واقع نوعی رمزگذاری موسیقایی است که به مخاطب کمک میکند بدون نیاز به توضیح، جایگاه اخلاقی و روایی شخصیتها را تشخیص دهد.
نوحه «خواهر من» باصدای حسین فخری/دهه شصت خورشیدی
ریتم؛ قلب تپنده نوحه
هر چند در مداحی سنتی توجه اصلی معطوف به ملودی بوده، اما ریتم نیز نقش تعیینکنندهای ایفا میکند. در بسیاری از هیئتها، سینهزنی و زنجیرزنی بدون الگوی ریتمیک منظم امکانپذیر نیست. ضرباهنگ نوحه در حقیقت هماهنگ کننده حرکت جمعی عزاداران است و نوعی هم زمانی عاطفی میان افراد ایجاد میکند.
مطالعات مردمشناختی درباره آیینهای سوگواری نشان دادهاند که تکرار الگوهای ریتمیک میتواند موجب شکلگیری تجربهای جمعی و احساسی شود. در چنین تجربهای افراد خود بخشی از یک کل بزرگتر محسوب میشوند، به همین دلیل است که نوحه، حتی زمانی که از نظر ملودیک بسیار ساده باشد، میتواند تأثیر عاطفی عمیقی بر مخاطبان بگذارد.
«الا یا ایها الساقی» نوحه معروف کویتی پور در دهه ۶۰
تنوع نغمهها در جغرافیای ایران
یکی از ویژگیهای مهم موسیقی محرم در ایران، تنوع منطقهای آن است.
در بوشهر، نوحهها تحت تأثیر موسیقی ساحلی و آیینهای دریایی شکل گرفتهاند. شیوه «دمامزنی» و الگوهای چندریتمی این منطقه از شناختهشدهترین جلوههای موسیقی آیینی ایران به شمار میروند.
در خوزستان، نغمههای عربی و مقامهای محلی تأثیر چشمگیری بر مداحیها گذاشتهاند. در لرستان، کرمانشاه و ایلام نیز موسیقی سوگواری با مقامهای بومی پیوند خورده است.
این تنوع نشان میدهد که واقعه عاشورا در هر منطقه با زبان موسیقایی همان فرهنگ بازخوانی شده و به همین دلیل، موسیقی محرم به یکی از غنیترین شاخههای موسیقی نواحی ایران تبدیل شده است.
«این حسین کیست؟ » با صدای زندهیاد کریمخانی
ورود رسانهها و تحول مداحی
از دهههای پایانی قرن بیستم و به ویژه با گسترش نوارهای کاست، رادیو، تلویزیون و سپس شبکههای اجتماعی، مداحی وارد مرحله تازهای شد. اگر در گذشته هر منطقه سبک آوایی خاص خود را داشت، رسانهها موجب فراگیر شدن برخی الگوهای مشترک شدند. مداحان شناخته شده توانستند سبکهای اجرایی خود را به مخاطبان گستردهتری منتقل کنند و برخی نغمهها به حافظه جمعی ملی راه یافتند. این روند البته پیامدهای دوگانهای داشت. از یک سو باعث افزایش مخاطبان و گسترش دامنه تأثیر مداحی شد و از سوی دیگر، بخشی از تنوع بومی و منطقهای را تحت تأثیر قرار داد.
«بزن که خوب میزنی»؛ یک مداحی امروزی با صدای مهدی رسولی/این اثر با مضمون جنگ رمضان تولید شده است
نوحههای معاصر و تغییر زبان موسیقایی
در دو دهه اخیر، شکل تازهای از نوحهخوانی در هیئتهای شهری رواج یافته که تفاوتهای محسوسی با مداحی سنتی دارد. در این شیوه، نقش ریتم پررنگتر شده و ساختارهای ملودیک کوتاهتر و سادهتر شدهاند. برخی پژوهشگران این روند را نتیجه تغییر ذائقه شنیداری نسل جدید و تأثیر رسانههای دیجیتال میدانند.
در بسیاری از نوحههای جدید، استفاده از الگوهای تکرارشونده، ترجیعبندهای کوتاه و ساختارهای گروهخوانی افزایش یافته است؛ ویژگیهایی که امکان مشارکت جمعی بیشتری برای مخاطبان فراهم میکند. در عین حال، منتقدان معتقدند فاصله گرفتن از دستگاهها و آوازهای سنتی میتواند بخشی از میراث موسیقایی مداحی را به حاشیه براند.
«بوی محرمش میاد»؛ یک مدح جدید امروزی با صدای جواد مقدم
موسیقی؛ حامل حافظه عاشورا
شاید مهمترین کارکرد موسیقی در آیینهای محرم، انتقال حافظه تاریخی و فرهنگی باشد. واقعه کربلا بیش از سیزده قرن پیش رخ داده، اما بخش بزرگی از حضور آن در زندگی روزمره شیعیان از طریق روایتهای موسیقایی حفظ شده است. بسیاری از مردم ممکن است متون تاریخی را نخوانده باشند، اما نغمههای عاشورایی را از کودکی به خاطر دارند. از این منظر، مداحی تنها یک اجرای مذهبی نیست؛ بلکه شکلی از حافظه فرهنگی است که از نسلی به نسل دیگر منتقل میشود. موسیقی در این فرآیند نقش زبان مشترک احساسات را ایفا میکند؛ زبانی که میتواند فراتر از مرزهای جغرافیایی و حتی زبانی عمل کند.
این تحولات اجتماعی، فناوریهای نوین و تغییر سلیقه نسلها بیتردید بر آینده موسیقی محرم تأثیر خواهند گذاشت. با این حال، تجربه تاریخی نشان میدهد که این سنت همواره توانایی سازگاری با شرایط جدید را داشته است. از تعزیههای دوره قاجار تا نوحههای دیجیتالی امروز، موسیقی آیینی شیعه پیوسته در حال تحول بوده، اما جوهره اصلی خود را حفظ کرده است: روایت رنج، ایثار، مقاومت و عدالتخواهی از طریق صدا.
شاید به همین دلیل باشد که با وجود همه تغییرات، هنوز هم نخستین چیزی که با فرارسیدن محرم در حافظه جمعی ایرانیان زنده میشود، نه یک تصویر، بلکه یک نغمه است.
