گفتوگو با نویسنده کتاب «ریتم سوخته»؛
مردی که سوریه، لبنان، مصر و عراق را به دنبال نوازندگان دورهگرد دف و رقصندهها گشت
احمد خاکطینت میگوید برای نوشتن کتاب «ریتم سوخته» سوریه، لبنان، آناتولی، ترکیه، بلغارستان، مصر، کشورهای حاشیه خلیج فارس و... را به دنبال نوازندگان دورهگرد و رقصندهها گشته است تا تکهتکه آنچه را از ایران و ریتمهای دفنوازی عجم میدانستهاند، جمع کند.
به گزارش خبرنگار ایلنا، احمد خاکطینت اگرچه در ابتدای دهه 70، در کنار کسانی چون محمد موسوی و کامیار محبت تالار وحدت را پر میکرده است و تماشاگران را مجذوب شیفته دفنوازی خود، ولی سالهاست که ایران نیست و در سوریه، لبنان، آناتولی، ترکیه، بلغارستان، مصر، کشورهای حاشیه خلیج فارس و... مشغول تحقیق و گشتن به دنبال آنچه در زمینه دفنوازی از دست رفته است. بخشی از حاصل تحقیق و پژوهش او در کتابی منتشر شده به نام «ریتم سوخته» که به همت سیامک عزیززاده و انتشارات مشاهیر هنر به بازار آمده است.
پیش از آن که به کتاب «ریتم سوخته» بپردازیم میخواهم سری به ابتدای دهه 70 بزنیم. زمانی که شما به همراه محمد موسوی (نوازنده نی) و کامیار محبت (نوازنده تنبک) در تالار وحدت روی صحنه میرفتید. آن اجراها در آن سالها جمعیت زیادی را به تالار وحدت میکشاند در حالی که خوانندهای هم در میان نبود و تنها شاهد همنوازی دف، نی و تنبک بودیم.
از نظر من، دهه 70، دهه طلایی موسیقی ملی ایران است؛ هم موسیقی نواحی و هم موسیقی سنتی. آن زمان، مردم حال و هوای دیگری داشتند و به دنبال آرامش بودند، جنگ تمام و دوران سازندگی شروع شده بود و مردم میخواستند دروازه دیگری به روی زندگیشان باز کنند و به همین خاطر موسیقی نقش و جایگاه مهمی داشت. هنوز هیچ شبکه اجتماعی پا به میدان نگذاشته بود و تعداد شبکههای تلویزیونی هم کم بود. به عنوان مثال، خاطرتم هست که برای افتتاح شبکه سه و پنج سیما، از ما دعوت کردند و همراه با استاد محمد موسوی (نی) و استاد سیاوش نورپور (سهتار) ساز زدیم.
به خاطر دارم وقتی به اتفاق استاد محمد موسوی، که ساز زدن در کنارشان یکی از افتخارات زندگیام است، در تالار وحدت روی صحنه میرفتیم چنان برنامه اثرگذاری بود که مردم از ساعت چهار صبح برای خرید بلیت در صف میایستادند تا ساعت 9 صبح که گیشه باز شود! زمستان بود و باور کنید به چشم خودم میدیدم که پیت حلبی و چوب میآوردند تا آتش درست کنند تا وقتی در صف ایستادهاند، گرم شوند. فیلم این اجرا 15 بار از صداوسیما پخش شد! چون موسیقی دیگری نبود که پخش شود و این اجرا، ساز دف را تبدیل به یک برند در ایران کرد.
جواب سوال شما همینهایی است که گفتم. این که آن زمان مردم دلبستگی خاصی به موسیقی داشتند؛ چه آوازی و چه سازی. کنسرت ما، تنها بر پایه موسیقی سازی بود و بدون آنتراکت روی صحنه میرفتیم و مردم مشتاقانه ساز ما را گوش میدادند که به خاطر قدرتنمایی استاد محمد موسوی با نی هم بود و جملاتی که میزد و ملودیهای محلی که استفاده میکرد و به خاطر نوع دفنوازی من که برای مردم تازگی داشت. چون من شیوهام، ریتم در ترکیب با حرکت بود و این در موسیقی ایران باب نبود.
مردم هر دو قسمت موسیقی ایرانی را دوست داشتند؛ هم سازی را و هم آوازی را، چه با آواز و چه بدون آواز و این طور نبود که خوانندهسالاری باب باشد. ما چند خواننده مهم داشتیم مثل استاد شجریان، استاد ناظری، آقای افتخاری که تازه داشت میآمد و آقای مختاباد هنوز نیامده بود و چند خواننده محلی مثل؛ استاد لرنژاد، استاد کامکار و... کسانی که موسیقی محلی دستشان بود و مردم هم همه اینها را مشتاقانه دوست داشتند.
نمیدانم میدانید یا نه که تاریخ دفنوازی در ایران بیشتر مربوط به خانقاههاست و خانقاهها شیوهشان بیشتر مداحی بود، یعنی مداحان باید میخواندند و دف میزدند و تکنوازی نبود و این نوع تکنوازی با دف را من در موسیقی ایران باب کردم.
تا قبل از کنسرت دفنوازی شما در تالار وحدت، در این تالار کنسرت دفنوازی به شیوهای که دف تکنوازی کند، نداشتیم؟
نه. آقای استاد کامکار با ارکسترهای مختلف میزدند ولی به این شکل که دف سلو بزند و بداههنوازی کند و سن را دست بگیرد، نبود و در سال 1370 برای اولین اتفاق افتاد.
به شیوه دفنوازیتان اشاره کردید که همراه با حرکت است؛ حرکاتی از قبیل پرتاب دف به هوا.
من قبل از این که دفنواز باشم موسیقی خواندم، ساز دومم سنتور بود و آواز کار کرده بودم و شاگرد کسانی چون استاد شریفیان، موسوی، جمشیدی، درویشی، روشنروان، مشایخی و... بودم. من موسیقی را میدانستم ولی چیزی در وجودم غلیان داشت و جاری بود و آن این که در رویاهایم طوری دف میزدم که خودم به وجد میآمدم.
آن دفنوازی که در رویا داشتم همهاش حرکت بود. انگار که میخواستم در کواکب دف بزنم، در کهکشانها. این حرکات سیارات و ستارهها در ذهن من شیوهای را به وجود میآورد که خودم هم ندیده بودم و وقتی میخواستم اجرایش کنم به هیچ عنوان به آن فکر نمیکردم و اینها بر من وارد میشد و در من بود و من روی سن پیدایشان میکردم بدون این که در ابتدا به آنها فکر کنم. این حرکت، فقط حرکت نبود بلکه از فلسفهای در وجود من میآمد.
من معتقدم دف مثل کودکی است که فرزند شماست و از وجود خودتان آمده است. شما وقتی بچهای را بغل میکنید که مال خودتان است به این طرف و آن طرف حرکتش میدهید و حتی به بالا و پایین پرتش میکنید و میگیریدش و این محبت و عشق شما را به آن بچه نشان میدهد. من در خانقاه هم همین طور ساز میزدم و بدون این که خودم بخواهم، این تفاوت در پنجههایم جاری بود.
پیش از انتشار «ریتم سوخته»، کتاب دیگری در عرصه آموزش دف منتشر کرده بودید که جزو اولین منابع آموزشی در این زمینه بود. چه شد که تصمیم گرفتید «ریتم سوخته» را منتشر کنید؟
من چند سال در عراق معلم موسیقی یونیسف بودم، قبل از این که داعش وارد این کشور شود. پیش از رفتن به عراق، یکی از دوستانم به اسم آقای فیضنژاد که الان در هلند به سر میبرد رفتن به منطقه اُشنویه در آذربایجان غربی را به من پیشنهاد داد و گفت در آن منطقه ریتمهایی باستانی در حوزه نوازندگی دف وجود دارد همراه با رقصهایی مخصوص. من در آن منطقه که شامل نزدیک به 60 آبادی بود شروع به تحقیق کردم. همه را گشتم و همهشان بدون استثنا بر موضوعی اتفاق نظر داشتند؛ این که در آن جا شهری باستانی از دوران مادها بوده است، شهری زیبا که آدمهایی از بلاد مختلف برای دیدنش میآمدهاند و در اثر زلزله ویران شده است و مردم در طول سالهای متمادی با موسیقی و ریتم از آن یاد میکردهاند تا فراموش نشود و ریتمهایی که الان در آن منطقه هست، ریتمهایی است که برای همان شهر سوخته مینواختهاند.
این ایده به نظرم بسیار جالب رسید و با خودم گفتم میشود روی آن کار کرد؛ ریتم سوخته چیست؟ برای رسیدن به پاسخ این پرسش تاریخ ایران را بررسی کردم و دیدم خیلی از ریتمهای ما الان نیست! کما این که در کتابم هم در قسمت «فراز و نشیبهای موسیقی ایران از دوران امویه تا قاجار» میبینید که من آسیبشناسی کردهام که این ریتمها چرا از دست رفت و چرا گم شد. گشتن به دنبال این گمشده باعث شد احساس کنم ما بسنده کردهایم به دو، سه ریتم ساده یا چهار، پنج ریتمی که از خانقاهها گرفتهایم و از موسیقی نواحی و به ریتمهایی احتیاج داریم که الان نداریمشان.
به همین خاطر در عراق شروع به تحقیق کردم، به بغداد رفتم، به موصل، بعد سوریه، لبنان، آناتولی، ترکیه، بلغارستان و حتی مصر و بعد کشورهای حاشیه خلیج فارس و... همه اینها را گشتم و این ریتمها را از نوازندگان دورهگرد و رقصندهها پرسیدم. نکته عجیبی که دیدم این بود که آنها از اسامی ایرانی استفاده میکردند و مثلا میگفتند کوش رینگ که همان کوش رِنگ ماست و کوش همان کاخ است و کوش رینگ همان رِنِگ کوشک ماست و خیلیهایشان میگفتند این نامها و این ریتمها مال عجم است، مال ایران است و من احساس کردم اینها را میشود دوباره برگرداند.
میدانید مثل چه میماند؟! مثل این که یک اثر باستانی ما جای دیگر است و ما رفتهایم آن را پیدا کردهایم و باید به کشور خودمان برش گردانیم تا تاریخمان را بیشتر بشناسیم و به همین خاطر بود که من این کار را کردم.
شما جزو معدود نوازندگانی هستید که در این حد انرژی و زمانشان را صرف تحقیق و پژوهش کردهاند. در این میان دشواریهای مالی برایتان آزاردهنده نبود؟
طبیعتا بود چون کسی در این راه به شما کمک نمیکند و مجبورید خودتان بروید. من اخلاقی دارم و آن این که یا کاری را شروع نمیکنم یا اگر شروع کنم تا آخرش میروم و باید مطمئن شوم که این کار همان است که من دوست دارم. من دوست داشتم تحقیق کنم و همیشه در درونم این بود که بیشتر بدانم، بیشتر بفهمم و دریابم که این راهی که من به دنبالش آمدهام و زندگیام را برایش گذاشتهام چیست، تا کجا رفته و از کجا آمده است؟! برای همین این راه را انتخاب کردم، اما نه به این معنا که از ساز زدن غافل شوم، من روزی سه ساعت ساز میزنم. نمیتوانم ساز نزنم و نمیتوانم آواز نخوانم ولی در این سالها به جای این که روی استیج باشم زمانم را صرف تحقیق و پژوهش کردم، هر چند امسال، سالی است که باید دوباره به استیج برگردم.
سفرهایی که من میکردم پول هتل میخواست و پول هواپیما و حتی نوازندگانی بودند که برای آن که آنچه را میدانستند در اختیار شما بگذارند پول میگرفتند. در این راه شما باید دستتان در جیب خودتان باشد و به خودتان متکی باشید.