در نشست مشروطیت ما و اکنون مطرح شد؛
چگونه از مشروطه اول به مشروطه دوم رسیدیم؟
نشست مشروطیت ما و اکنون در آستانه صدویازدهمین سالگرد امضای فرمان مشروطه بعدازظهر امروز دوشنبه نهم مردادماه با حضور هاشم آغاجری،– ابراهیم توفیق و محمد مالجو برگزار شد.
به گزارش خبرنگار ایلنا، هاشم آغاجری در نشست مشروطیت ما و اکنون در آستانه صدویازدهمین سالگرد امضای فرمان مشروطه با اشاره به اینکه جنبش مشروطه نقطه عطفی برای ایران زمین محسوب میشود، گفت: بحث امروز ما نسبت ما و مشروطیت است و میخواهیم تامل کنیم بعد از گذشت ۱۱۱ سال از مشروطه؛ جامعه ایرانی امروز در کجا ایستاده است؟ یعنی در فرآیند تحولاتی که اکنون ترجمه میکنیم از حیث زمان تاریخی و نه تقویمی در کجا قرار داریم؟ نسبت ما با مشروطه براساس اصل وابستگی به مسیر جدا از فراز و فرودهای فراوان ۱۱۱ سال گذشته؛ نیست.
این پژوهشگر ادامه داد: جنبش مشروطه یکی رویداد مرکب با نیروهای اجتماعی مختلف و ایدئولوژیها و تفکرهای گوناگون بود که هر کدام انتظارات خود را داشتند نهایتا در ۱۴ مرداد ماه فرمان مشروطیت امضا شد و از حیث حقوقی بر مبنای سند پایهای که قانون اساسی نام گرفت؛ تاریخ ایران وارد قرن بیستم خود شد. مشروطهخواهان از گروهها و طیفهای مختلف اجتماعی بودند روحانی و روشنفکران و عوام و مطالبات آنها را نمیتوان الزاما به یک خاص تقلیل داد.
او سپس به نقش روحانیون در مشروطه اشاره و بیان کرد: در تاریخ ایران قبل از مشروطه نوعی همراهی و همگرایی بین روحانیت و سلطنت وجود داشت. در دورههای پسامغولی، پیشامغولی یا پساصفوی یا پیشاصفوی روحانیون اساسا ساختار حکومتی جز سلطنت نمیشناختند و چه روحانیون شیعه و چه سنی جز مواردی استثناء حفظ حکومت اسلامی و اسلام را جز با پیوند و همگرایی با نهاد سلطنت نمیدیدند.
آغاجری افزود: تحولات قرن نوزده و برآمدن نیروهای جدید و گفتمان تازه روحانیون را نیز به نگاهی جدید درباره نسبت خود با سلطنت انداخت هرچند بعضی از آنها در این مسیر قرار نگرفتند تعارض گفتمانی میان مشروطه خواهان روحانیون مشروطه خواه و گفتمان سنتی دیگر روحانیون ریشه در این مسایل داشته که نهایتا منجر به نوعی تقابل و دوقطبی در جامعه ایران داشت و شاهد وقوع کودتاهای سلطنتی از محمدعلی شاه گرفته تا کودتای ۲۸ مرداد بودیم که به کمک روحانیون محقق شد. البته درنهایت این روحانیت مشروطه خواه بود که دست بالا را در جامعه ایران داشت و مشروطه دوم رقم خورد.
این استاد دانشگاه همچنین آنچه که در مشروطه دوم در جامعه ایران اتفاق افتاد را یک گسست دانست و اظهار داشت: بعد از مشروطه دوم هیچگاه نتوانستیم به لحاظ ساختاری به یک مشروطهگی متوازن برسیم تا دستکم در سطح حقوقی آنچه که در قانون اساسی مشروطه نهادینه شده بود یعنی حکومت دولت و پارلمان به جای ایشان تفکیک قوا و اینکه شاه تنها یک مقام غیرمسوول باشد، محقق نشد. عدلیه مستقل که خارج از نفوذ سلطه سلطنت و دولت احقاق حق کند نیز به وجود نیامد یعنی مطالبات عدالتخواهانه، آزادیخواهانه و اصل حاکمیت در سرنوشت حقوق شهروندی و... که در جریان مشروطه مورد توجه بود، کمرنگ شد.
او تاکید کرد: البته این انتظار را داشتیم که شکاف مدرنیست و سنت و شکاف خلیفه و سلطان پیشامغولی و سلطنت جدید حل شود ولی همچنان در قرن بیستم با این شکافها زندگی کردیم یعنی نه تنها سلطنت مردم بلکه در خود ساختار حکومت سلطنتی نیز تغییر به وجود نیامد.
آغاجری ادامه داد: درکنار اینها از دوره قاجار به بعد شاهد وضعیت نیمه مستعمره بودیم که موقعیت پیرامونی ایران در تمام قرن بیستم برای ما رقم زد. این وضعیت با توجه به تناسب قوای داخلی عملا در قرن بیستم ما در چرخه دور باطل انداخت که در آن جامعه ایرانی نتوانست مطالبات سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی خود را محقق کند. ما هیچگاه انجمنهای ایالتی و ولایتی که باید بین مرکز پیرامون همبستگی و مشارکت ایجاد میکرد، نداشتیم و در تمام این دوران سلطنت علیه نمایندگان مردم دست به کودتا زد. محمدعلی شاه با اتکا به روسها، رضاخان با اتکابه انگلیسیها، محمدرضا شاه در ۲۸ مرداد با اتکا به آمریکا و انگلیس.
این پژوهشگر و جامعهشناس سپس در پاسخ به انتقادهایی که به قانون اساسی مشروطه وارد میدانند، گفت: البته که میتوان به قانون اساسی مشروطه و سهم آن در رسیدن مردم به مطالبات فوق نقد وارد کرد اما باید توجه داشت اگر در یک مقایسه با کشورهای منطقه و با توجه به شرایط داخلی ماجرا را نگاه کنیم؛ میبینیم که درست است حقوق زنان در این قانون دیده نشد. انتخابات مجلس اول طبقاتی بود در بحث مالکیت چندان حرفی نداشت ولی موضوعاتی مثل سلطنت مشروطه، تفکیک قوا، پارلمان منتخب، پذیرفتن حقوق مداری در حکمرانی و... رقم بزده بود و اتکا به انجمن سندیکا را به رسمیت میشناخت آزادیهای فردی، مطبوعاتی و مدنی را تا حدودی تضمین میکرد و در کل برای جامعه ایرانی اواخر قاجار مناسب و حتی بالاتر از سطح آن جامعه دید شاید هم به دلیل همین نوع همخوانی بود که عدهای میگویند مشروطیت برای ایران خوب بود.
آغاجری تاکید کرد: تجربه ما در طول سال اخیر و تحول جامعه ایرانی در حوزه مدرنیته دورههای و لحظههای خاص رقم زده پیش از کودتای سوم اسفند رضاخان به صورت جدی جامعه مدنی در حالی شکل گیری در ایران بود انجمن مطبوعات و تشکلها اعلام وجود کرده بودند ولی برآمدن این نیروی مدنی و اجتماعی با سد ساختار قدرت نهایتا کودتا رضاخان در پیوند با بریتانیا جامعه ایرانی را تا جایی که میشد به عقب بازگرداند یعنی حذف کلیه حقوق شهروندی هرچند از نظر سخت افزاری شاهد نوع مدرناسیسیون در این دوران هستیم مجدد در سالهای ۳۰ تا ۳۲ نیز فعالیتهای اجتماعی مردمی به ویژه با حضور دکتر مصدق شکل گرفت. هرچند نهاد سلطنت به قانون اساسی دستبرد زد و مجدد کودتا شد.
او متذکر شد: این بحرانها در دهه ۵۰ جامعه ایرانی را به ایرانی رساند که تحقق مطالباتش در پارادایم مشروطیت غیرممکن است و شعار جمهوریت همه نیروها با نگرشها و تفکرات مختلف دور هم جمع کرد. با این وجود تاریخ مشروطیت همچنان ادامه داشت و به همین دلیل هم نظریه پردازان سیاسی امروز میگویند آیا واقعا از مشروطه عبور کردهایم یا همچنان در موقع مشروطیت قرار داریم.
این پژوهشگر سپس با اشاره به فعالیتهای برخی عناصر متعلق به تفکر مارکسیستی در تاریخ معاصر گفت: برخی نظریهپرازان مرتبط با مارکسیست که تواب شده بودند با اتکا به مفهوم ایران شهری به سراغ افرادی مثل داریوش همایون رفتند و نهایتا با فرصت طلبی سیاسی تغیر موضع داده و سلطنت راهکاری برای ایرانشناسی عنوان کردند و در لوای این تفکر به مبارزه علیه روشنفکران حتی روشنفکران عصر مشروطه پرداختن و کم کم علم حمایت از مجتهدان نیز به پا کردند با سلطنت ایرانی و اسلامی را در جامعه تئوریزه کنند و به خودشان بازخوانی خواجه نصیر طوسی داشته باشند.
آغاجری اضافه کرد: از این نظریه سلطنت طلبانه که ظاهرا اسلامی است میخواهند در گذار به سلطنت ایرانی هم برسند که بعید است مطمئنا در این ماه عسل بین طرفین این بار اشتباه فکر میکنند که بتواند روحانیت و مجتهدان را پلهای برای بالا رفتن خود بکنند.
این استاد دانشگاه اصلاحطلبان را گروهی که رهیافت مشروطه را دنبال میکنند خواند و گفت: امروزه رهیافت تداوم مشروطه نیز توسط اصلاح طلبان دنبال میشود و آنها فکر میکنند باید به مشروطیت برگردیم و نوعی مشروطیت اسلامی داشته باشیم تا بتوانیم میان پایین و بالاییها سازش و آشتی برقرار کنیم. اینجا یک پارادوکسی وجود دارد جامعه ایران دیگر جامعه قرن بیستم نیست از نظر ساختار حقوقی عقب مانده بود امروز شاید در برخی از کشورهای خاورمیانه مثل افغانستان ساختار قدرت از بطن جامعه از نظر اجتماعی جلوتر باشد اما در ایران برعکس است و در این ۱۱۱ سال جامعه به رشد خوبی رسیده است و مطالبات مردم همچنان ادامه دارد.
او ادامه داد: این روند نشان میدهد که گفتمان مشروطه و ساختار سیاسی مشروطه که برپایه هدف رسیدن به نوعی مشروطیت انگلیسی و اروپایی است نه تنها در ایران اصولا در هیچ کشور پیرامونی محقق نمیشود البته جمهوری خواهی نیز در خاورمیانه جواب نداده است. چراکه اصولا ساختار قبیلهای این منطقه با مشروطه و جمهوری خواهی همزمان و همخوانی ندارد یا مثلا در کره شمالی شاهد یک سلطنت مارکسیستی هستیم که انتقال قدرت نورسی را رقم میزند.
این استاد دانشگاه با اشاره به اینکه از همان دوره مشروطه شعار جمهوری خواهی داده میشد یا اینکه در دوره مصدق، دکتر فاطمی به او گفته بود اعلام خلاء سلطنت و جمهوری کند، تاکید کرد: با وجود همه فراز و فرودها جامعه ما دچار دگرگونی شده و امروز جنبشهای کارگران و زنان و کودکان را میبینیم چگونه میتواند از این سطح مطالبات و تحول را در همان چارچوب مشروطه حل و فصل کرد حل مساله در چارچوب مشروطه چیزی جز تکرار نیست حتی وجود یک شاه دمکرات نیز چون غیرانتخابی ثابت و پایدار است میتواند فربه و فربهتر شود و با جذب نیروهای مختلف حصار بندی و سنگر بندی در مقابل خواست مردم قرار بگیرد. طبیعی است که وقتی دولت و مجلس کوتاه مدت است همه برای ثبات خود جذب آن عرصه میشوند. در این میان هم خود شاه سلطهگر باشد عملا دیگر همه نهادهای مشروطه و انتخابی خنثی خواهد بود پس چگونه میتوان از پروژه مشروطه صحبت کرد در حالی که کارکرد خود را نشان داده و عملا در سال ۵۷ به سمت جمهوریت حرکت کرد هرچند این حرکت به سمت جمهوریت نیز دچار وضعیتی شد که دوباره به مشروطیت از بین خارج شده برگشت و بحران امروز شاهد هستیم هم قلمرو تجربه فعلی و هم افق انتظار تاریخی امروز از نظر اجتماعی مشروطیت را برای تاریخ ایران اعلام منازعه میکند حتی مشروطیت نسخه اصل آغاز قرن بیستم نسبت ما با مشروطه نسبت متناقض است ما اجتماع پسامشروطه و اشتباهی پیشامشروطه داریم.
ابراهیم توفیق نیز با اشاره به اینکه همه ما یک پیش زمینه و تصور از مشروطیت داریم در جواب سخنان آغاجری گفت: من اعتقاد ندارم که در پسا مشروطه به سر میبریم و همچنان در سایه مشروطه زندگی میکنیم که روابط و فضای جغرافیایی مسایل اجتماعی و سیاسی ما همه در همان دوره شکل گرفته و وابستگی مسیر نظمی ایجاد کرده که همچنان در آن دوره به سر میبریم.
وی افزود: شرایط به گونهای است که بازگشت به مشروطه و فرآیندی که در آن مشروطه امکان پذیر شده است نشان میدهد اگر هیچ کنش سیاسی و اجتماعی امکان پذیر نیست پس باید چگونه عمل کنیم روایتی از آقای اغاجری یک تاریخ آغاز برای مشروطه و یک ظرفیت مشخص برای ان در نظر دارد ما میگوییم کم کم جامعه مدنی که ما با روشنفکران و تجددخواهان انجام شده تا بر ساختار سلطه چیره شوند و این مساله خودش را تکرار میکن همیشه میتوان گفت که بلوغ اجتماعی به آن حدی نرسیده که مشروطیت را بپذیریم این یعنی در همه دورهها این ردههای پایین جامعه هستند که در اثر شلوغ کاری آنها امسال محمدعلی شاه، رضاه شاه و محمدرضا شاه کودتا میکنند.
وی ادامه داد: از نظر کاتوزیان نیز ما جامعه رعیت بار هستیم که علیه مستبد نه استبداد بلند میشود تغییر ساختاری اتفاق نمیافتد و استبداد تکرار میشود چنین تصویری علیرغم همه انگیزهها و دلایل و ایده الها ما در یک دور باطل گرفتار میکند به نظرم در مقطعی هستیم که پیش از دوره مجلس دوم و کودتای رضاخان است. اگر نگاه کنیم وقتی میگوییم انقلاب مشروطه موفق نمیشود نظم پایدار به وجود بیاورد این حس به وجود میآید تا حتما باید حالا یک دیکتار روشنفکر در راس قرار بگیرد یعنی برای برقراری نظم و ثبات راهی جز کودتای امسال محمدعلی شاه نیست هرچند که امروز بسیار تکرار میشود از سوی آنهایی که تجربه خرداد ۷۶ تا ۸۴ یا ۹۲ را دارند.
توفیق جدا از بینظمی داخلی گریزی نیز به دلایلی که در فراسوی مرزها روی داد زد و گفت: بینظمی داخلی هیچ ولی در بینظمی خارجی چه میکنیم از نظر خیلیها مردم در جایگاه نیستند که نظام مشروطه و جمهوریت را تجربه کنند این قرائت در دوران مدرن ایران ظرفیت مشخصی دارد که فردی میتواند با احتساب آن نماینده مردم با تصور پوپولیستی و نگاه از بالا به پایین داشته باشد از احد ناصری ناسیونالیسم نخبه گرا اما رومانتیک شکل گرفته که میگوید تمام مشکل مردم پاک اریایی تحمیل شده و اگر این پوسته را کنار بگذاریم به جامعه آرمانی میرسیم حتی برخی عدم موفقیت مشروطه را ناشی از آروزهای ژنتیک و خلقی ایرانی میداند.
این استاد سابق دانشگاه علامه طباطبایی گفت: جالب اینکه تغییر این دو طیف به یکدیگر به راحتی اتفاق میافتد از نظر من دهه چهل شاهد اتفاقات عمیق اجتماعی و سیاسی در ایران بودیم که جامعه را به دوره ماقبل دهه چهل و مابعد آن تقسیم میکند. دهه چهل یک نقطه تاریخی است که گذار تبدیل به ایدلوژی و قدرت میشود و شکاف عمیقی بین سنت و تجدد به وجود میاید مقولههای مثل اصلاح طلبی و انقلابیگری مابه ازای چنین تفکری هستند اگر تا قبل از دهه چهل دنبال رفع عارضی و استبداد و عقب ماندگی بودیم از دهه چهل به بعد این عوارض باید ساختاری از بین برود.
محمد مالجو نیز در این نشست درباره نحوه تاثیرگذاری توزیع الگو سیاست گذاری مخالفت مشروطه در نظام اقتصادی گفت: اتکا به تجربه ایران در چهار دهه اخیر که مشروطه خواهی را پشت سر گذاشته در اقتصاد ایران سه بحران کلیدی وجود دارد که میتواند با نوع نگاه مشروطه خواهی گره بخورد تولید ارزش، تحقق ارزش و انباشت مجدد.
مالجو تاکید کرد: در الگوی بدون مشروطه و جمهوری خواه نوع خاصی از توزیع قدرت در عرصه سیاسی به وجود میآید که در حوزه تولید و ارزش تاثیرگذار است یعنی باعث میشود بودجهها در جایی هزینه شود که تولید کالا و خدمات به صورت غیرمولد شکل میگیرد و منابع اقتصادی به سمت یک تولید غیرمولد پیش میرود در بخش دولتی تحلیل مطالبات اقلیت حکومت کنندگان واکثریت حکومت شوندگان در حوزهای اجتماعی و شهروندی باعث میشود شکاف بین دولت و ملت به وجود بیاید و هرچه این شکاف بیشتر شود تولید نامولد افزایش پیدا میکند دربخش خصوصی نیز چون در تولید بازگشت سرمایه طولانی و سود کم است شهروندان براساس وقوف خود میخواهند داراییشان را در حوزهای اختصاص دهند که ریسک کمتری دارند و تولید نامولد میآورند.
او درباره بحث تحقق ارزش نیز گفت: وقتی نهادهای دولتی و وابسته به قدرت در حوزههای مثل گمرک، اطلاعات بورس و غیره دست بالا را در اختیار دارند پس به سمت خروج از ارز در کشور میرود یا پدیده قاچاق شکل میگیرد.
مالجو گریزی نیز به انباشت سرمایه زد و تاثیری که نگاه ضد مشروطه و ضدجمهوری خواه بر آن میگذارد، گفت: در بخش دولتی و نیمه دولتی و سرمایههای کلان این حوزه شاهد هستیم همان بازار فعالیت مولد و فروش نفت نیز به سمت خروج از کشور هدایت میشود و انباشت سرمایه صورت نمیگیرد چرا که در بخش خصوصی نیز چون امکان رقابت کمتری با نهادهای نزدیک به قدرت در داخل به وجود میآید یک ساختار ضدمشروطه و ضد جمهوری باعث خروج ارز در کشور میشود در حوزه سرمایه خرد طبقه متوسط نیز با مهاجرت آنها به رسیدن درجات بالاتری از حقوق شهروندی و اجتماعی شاهد خروج سرمایههای خود از کشور خواهیم بود. حتی خود تکنوکرات و وابستگان دولتی اشان از نسل دوم به بعد خود در خارج از کشور زندگی میکنند چرا که فکر میکنند ذخیره سرمایه بایددر چند محل مختلف اتفاق بیفتد در هر سه مورد فوق نه عامل نگاه ضد مشروطه و ضد جمهوری خواه نه عامل اصلی بلکه یکی از دلایل مهم است امروز هم متاسفانه اصلاح طلبی شده تمنا از بالا و وعدههای توخالی از پایین این گرایش سیاسی و اقتصاد باهم در تناقض هستند یعنی حتی قوه مجریه اگر پیروز شود در ساختار اصلی و زیربنایی دستاوردی نخواهد داشت.