در جشن چاپ یک میلیون عنوان کتاب بعد از انقلاب اسلامی مطرح شد:
باید نگاه تحلیلی و سنجشی به آمار کتاب داشته باشیم/چرا به صرف آمار برایمان کف میزنند؟
جشن تحقق چاپ یک میلیون عنوان کتاب بعد از انقلاب اسلامی عصر امروز چهارشنبه 27 آبان با حضور سید عباس صالحی، معاونین فرهنگی وزارت ارشاد ، علی مطهری نماینده مردم تهران در مجلس شورای اسلامی، احمد مسجدجامعی، رییس کتابخانه ملی ایران و رییس کتابخانه ملی ترکیه برگزار شد.
به گزارش خبرنگار ایلنا، مجید غلامی جلیسه (مدیرعامل خانه کتاب و دبیر بیست و سومین هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران) در ابتدای این جلسه به ارایه آماری از وضعیت چاپ و انتشار کتاب در ایران پرداخت و گفت: از سال ۱۲۳۳ هجری قمری تا پایان ۲ قاجار حدود ۱۵هزار عنوان کتاب در ایران منتشر شده بود. در دوره پهلوی شاهد چاپ و انتشار چیزی حدود ۱۰ هزار عنوان کتاب بودیم و از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷ و همزمان با حکومت پهلوی دوم ۵۲۷۰۶ عنوان کتاب منتشر شده است و ما امروز به این افتخار میکنیم که بعد از انقلاب اسلامی و از سال ۵۷ تا ۹۴ یک میلیون جلد کتاب در جمهوری اسلامی ایران منتشر شده است.
جلیسه ادامه داد: البته آمار ما از حوزه کتاب متاسفانه در ۲۰۰ سال اخیر سازوکار دقیق و منسجمی برای بررسی و واکاویی نداشته که خوشبختانه با تشکیل خانه کتاب جمع آوری و ساماندهی این دیتا که میتواند نقش تعیین کننده در حوزه نشر داشته باشد؛ آغاز شد. قبل از انقلاب تنها اطلاعات جسته و گریخته جمع آوری و توسط نشریه اتحادیه ناشران با عنوان آشنایی با کتاب منتشر میشد یا آقای آذرنگ در برخی از آثارشان از عنوانهایی درباره کتاب صحبت کردهاند. بانک اطلاعات خانه کتاب که ابتدا با هدف ثبت اطلاعات کتابهای منتشر شده تشکیل شد رفته فته به سامانهای منسجم و پویا تبدیل گشت تا دادههای لازم را در اختیار فعالین نشر قرار دهد.
مدیرعامل خانه کتاب سپس به اهمیت استفاده صحیح از چنین آماری اشاره و بیان کرد: البته صرف داشتن آمار و بیان اعداد و ارقام کمکی نمیکند و حتما باید با یک تحلیل آینده پژوهانه از این عددها دورنمایی از صنعت نشر را ترسیم کنیم. به عنوان مثال اینکه فقط بگوییم ۱۲۵۶۰ ناشر در کشور پروانه و مجوز گرفتهاند اما توجهای به این قضیه نداشته باشیم که چه تعداد کمی از آنها فعالیت مستمر چندین ساله داشتهاند کمکی نمیکند. در همین دادهها شاهد هستیم ۱۷۷۲ ناشر فقط یک سال فعالیت داشته است و از مجموعه تعداد این ناشران تنها از ۳۵ ناشر فعالیت مستمر ۳۷ ساله شاهد هستیم. رقم ۴۹۲۶۵ جلد کتاب در سال جاری نیز توسط ۵ ناشر دولتی و ۲۰ ناشر خصوصی زیر چاپ رفته است که همین مساله نشان میدهد بخشی عظیمی از کار نشر ناشی از تداوم فعالیتهای خانوادگی است.
صالحی امیری رییس سازمان اسناد و کتابخانه ملی نیز ضمن اشاره به نکات مثبت فعالیتهای وزارت ارشاد در دو سال اخیر اظهار داشت: وزارت ارشاد این دوره تصویر زیبایی به اهالی فرهنگ نشان داده و به نوعی روزهای وزارت آقای مسجدجامعی را برایشان تکرار کرده است. اما در خصوص اعداد و ارقام در مورد حوزه نشر نکته مهم این است که بدانیم از دل این همه اعداد و رقم چه چیزی را جستوجو میکنیم اگر این آمار مثلا به دو میلیون عنوان برسد چه معنایی دارد و اصولا چه هدفی از محاسبه و بیان این آمارها داریم. اگر هدف جمع آوری دادههای تیراژ تعداد ناشرین، تعداد کتابخانهها و... فراموش شود مطمئنم هیچ نتیجهای نخواهد داشت تمامی این اعدادو ارقام زمانی به درد میخورند که با هدف اصلی یعنی توسعه فرهنگی منتشر شود.
صالحی امیری ادامه داد: بازهم تکرار میکنم توسعه فرهنگی ریل حرکت جامعه به سمت تعالی و پیشرفت است آنگونه که انسان محور توسعه قرار بگیرد و به گفته امام (ره) ساخت انسان فرهنگی را مد نظر داشته باشد. وقتی انسان فرهنگی ساخته شود جامعه فرهنگی هم پدید میآید و این باعث تبلور انسانیت که ماهیت حیات را شکل میدهد خواهد بود.
رییس کتابخانه ملی همچنین با طرح این سوال که آیا واقعا با رشد کمی نشر به فضیلت انسانی دست پیدا کردهایم؛ یادآور شد: اگر به راستی با ارایه چنین اعداد و ارقامی میتوانیم به خود ببالیم که به فضیلت انسانی هم دست پیدا کردهایم. میتوانیم به دنیا بگوییم و الگو شویم اما وقتی میبینیم علیرغم همه این آمارها مشکلات آسیبهای اجتماعی نه تنها کاهش نیافته بلکه روز به روز هم بیشتر شده یک پیام روشن میگیریم و آن هم اینکه راه را گم کردهایم پس نیازمند یک بازنگری و مهندسی دوباره در اهداف فرهنگی هستیم.
او اضافه کرد: باید در دل تعریفمان از توسعه مفهوم توسعه فرهنگی و ساخت انسان فرهنگی را جای دهیم در غیر این صورت چه یک میلیون جلد کتاب منتشر شود چه ده میلیون جلد در واقع ما مفهومی به نام فعالیت را با مفهوم اثربخشی اشتباه گرفتهایم و به جایی اینکه به اثربخشی اهمیت دهیم تنها با ارایه آمار و ارقام فعالیتها را به رخ میکشیم. وقتی میگوییم یک میلیون جلد کتاب منتشر کردهایم یعنی داریم به فعالیتهایی اشاره میکنیم که فقط برای عدهای اشتغال داشته و برخی از طریق آن نام و نان بردهاند. اما اگر به بررسی نقش این آمار در کاهش آسیبهای اجتماعی و توسعه فرهنگی بپردازیم در آن صورت اثربخشی را مدنظر قرار دادیم. ما برای رسیدن به اثربخشی باید یک بازمهندسی داشته باشیم.
این فعال فرهنگی سپس مثالی در حوزه تعلیمات اخلاقی و دینی ارایه کرد وگفت: حتی اگر میبینیم بعد از ماههای محرم و صفر روابط انسانی و غیر اخلاقیها دوباره به جای خود بازگشته این یعنی اثربخشی چنین مراسمی را در نظر نگرفتهایم و صرفا عادت کردهایم تا در حرکتهایی که فکر میکنیم با انجام آنها کار نیکی انجام میدهیم شرکت کنیم.
صالحی امیری در پاسخ به این سوال که برای بهبود این شرایط چه باید کرد؛ گفت: قبل از هر چیز باید نیازسنجی کنیم. برداشت من این است که صداوسیما بر حسب تشخیص خود عمل میکند و مساله نیاز را مدنظر ندارد مثل پزشکی که در تجویز دارو و نسخه بدون تشخیص برای همه یکسان عمل میکند. نیازسنجی باید مبتنی به ذائقه سنجی همراه با اولویتها باشد. در حوزه نشر نیز باید ببینیم چه انتظاری از چاپ و انتشار کتاب داریم. علیرغم همه دادها و آمارهایی که اعلام میشود بعد از دو سال هنوز نفهمیدم تعداد ناشران فعال، تیراژ کتاب، میزان مصرف چقدر است. آقای مختارپور در جلسه چند روز پیش اشاره کردند که ۷۰ درصد کتابهای کتابخانههای ملی یک بار هم مورد استفاده قرار نمیگیرد در این صورت چرا باز شعار میدهیم و به صرف آمار دیگران برای ما کف میزنند.
رییس سازمان اسناد و کتابخانه ملی افزود: اینها یعنی تولیدات نشر ما براساس نیاز و اولویت نیست و ناشرین باید براساس منطق و اولویت کتاب منتشر کند آمار دیگری که بسیار جای تامل دارد میزان اعضا کتابخانههای عمومی در کشور است در حال حاضر تنها ۲ میلیون و پنجاه هزار نفر در ۳۲۶۰ کتابخانه عمومی سراسر کشور عضو هستند. براساس استانداردهای جهانی این لقب با توجه به جمعیت ما باید چیزی نزدیک به ۱۵ تا ۲۰ میلیون نفر باشد. بر طبق دورنمای ۱۴۰۴ باید تا آن سال ۳۵ درصد ایرانیها به عضویت کتابخانهها درآمده باشند اما آیا در این ۱۰ سال میتوانیم از ۵/۲درصد به ۳۵ درصد افزایش نایل شویم. سرانه کتاب در کتابخانههای عمومی چندان تعریفی ندارد و تنها نیم جلد کتاب برای هر نفر است هر چند با کمک شهرداری بخشی از این مشکل در حال مرتفع شدن است. وقتی میبینیم در همه شاخصها ضعیف هستیم یعنی مفهوم کیفی و نظرسنجی را فراموش کردهایم و در مسیر توسعه به بیراه میرویم پس نیازمند یک بازنگری هستیم.
احمد مسجد جامعی نیز در سخنانی به تاریخچهای از شکل گیری خانه کتاب و چرایی جمع آوری دادهای مربوط به حوزه نشر اشاره کرد و گفت: شاید کسی جز من نداند که موسسه غیر دولتی و غیر انتفاعی خانه کتاب چه راهی را برای رسیدن به امروز طی کرده است یکی از افرادی که در این حوزه نقش داشته ولی کمتر به عنوان شخصی که فعالیتهایی مرتبط با کتاب داشته باشد میشناسیم آقای حسن حبیبی است.
مسجد جامعی ادامه داد: زمان دولت آقای هاشمی قرار بود به سازمان تجارت جهانی ملحق شویم و به همین دلیل بحث حقوق معنوی جدیتر به میان آمد و باید به لحاظ حقوقی فکری به حال این وضعیت میکردیم هرچند فتوای امام تکلیف را برای نشر داخلی مشخص کرده بود اما در حوزه نشر خارجی نیاز به تعیین روال حقوقی و مشخص داشتیم. برای پیگیری این قضیه مکاتبهای با آقای حبیبی داشتیم و رونوشتی داشتیم و نامهای به آقای خاتمی ارسال شد که رونوشت آن به سازمان تبلیغات اسلامی و آقای احمد جنتی هم رسید نهایتا کار به سمت انتشارات امیرکبیر آمد و این نخستین جرقهها برای پیگیری و تعیین دادههای مرتبط با حوزه نشر بود. برای اینکه روال حقوقی مشخصی را به دست بیاوریم نیاز داشتیم تا ببینیم اساسا چقدر کتاب خارجی و ترجمه در کشور وارد میشود و چند درصد کتابها داخلی و چند درصد خارجی است که دیدیم اصلا آماری در این زمینه نداریم. البته در دهه ۴۰ آقای افشار و خانم پوری سلطانی که کار کتابشناسی ایران را پیگیری میکردند جسته و گریخته دادههایی را ثبت کرده بودند اما این روند از سال ۵۷ قطع شد چون دستکم تا سال ۶۰ اصلا بحث مجوز را هم نداشتیم.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی دولت اصلاحات همچنین به وضعیت نابسامان جمع آوری دیتاها اشاره و بیان کرد: این وضعیت نابسامان و نبود هیچ گونه از شرایط نشر تا اندازهای بود حتی وقتی خود انتشارات امیر کبیر میخواست گزارشی از عملکرد ۱۰ سالهاش ارایه دهد دیتایی نداشت. همین مسایل بود که به فکر راه اندازی ساختاری افتادیم تا آمارها و دادهها را ثبت و نگهداری کنیم. خوشبختانه کارها را جلو بردیم و حتی مکاتباتمان با نهاد ISBN مرکزی نهایی شد.
وی اضافه کرد: یکی از تفاوتهای دادههای خانه کتاب و فهرستنویسهای کتابخانه ملی این بود که فهرستنویسیهای کتابخانه ملی عمومی نبود و عمدتا برای خواص تهیه میشد و در ثانی به اقتصاد نشر هم توجهی نداشت. مسالهای دیگری که در این راه کمک کرد درخواستهای مقام معظم رهبری که البته آن زمان در سمت ریاست جمهوری بودند مبنی بر ارایه دادههای ۱۰ ساله مرتبط با فرهنگ و هنر. در آن زمان تنها ما چنین اطلاعاتی هرچند جست و گریخته را داشتیم که مرتبط با کتابشناسی ۱۰ ساله طی سالهای ۵۷ تا ۶۷ میشد. از سال ۷۰ و ۷۱ نیز که مسوولیت معاونت را برعهده گرفتم با چاپ نشریه کتاب هفته کار را پیگیری کردیم.
احمد مسجد جامعی همچنین به ارایه اطلاعات جمع آوری شده در سال ۷۲ به دبیرخانه ISBN در برلین گریزی زد و گفت: آن سال با مراجعه سلمان رشدی و مسایلی که به دنبال فتوای امام برای ما بوجود آورده بودند همراه شده بود و فشار روانی بالایی که تجربه میکردیم میخواستیم علیرغم همه تحریمها حضور ناشرین خارجی را حفظ کنیم و در همان شرایط با توجه به ظرفیت علمی ایران در لحاظ طبقه بندی و گروه بندی در دبیرخانه تشکیلات ISBN پذیرفته شدیم هرچند نماینده نروژ اعتراضاتی داشت که به نتیجهای نرسید.
عضو شورای شهر اسلامی تهران سپس آمار دیگری ارایه کرد و گفت: آن سال کتاب هفته زیر نظر من منتشر میشد. در هفته ۲۰۰ کتاب مجوز میگرفت اما در حال حاضر روزانه ۳۰۰ تا ۳۵۰ کتاب مجوز میگیرند اگر میخواهیم صنعت نشر کارکرد موفقی داشته باشد باید به سمت خصوصی شدن برود چنانچه میبینیم خانه کتاب موفق بوده که به نظر من توفیق قابل قبولی داشته است به دلیل همان تاکید اساسنامه و غیر دولتی و غیر انتفاعی بودن این نهاد است.
او در پایان پیشنهاداتی برای بهتر شدن وضعیت و استفاده از این دادهها ارایه کرد و گفت: باید بعد از جمع آوری اطلاعات چشم انداز ترسیم کنیم. جمع آوری و نگهداری اطلاعات یک میلیون کتاب زمانی به کار میاید که بتواند مسیر سالهای آینده را به ما نشان بدهد. اساسا از همان ابتدای کار هم آینده نگری را مدنظر داشتیم و بررسی میکردیم که این دادهها چه میخواهد بگوید و اینکه مثلا کتابهای کودک به چه سمت و سویی میرود. مهمترین ویژگی چنین دادههایی پیش بینی اینده است و نباید فقط نگاه به گذشته و ثبت آنها داشته باشیم.
در انتهای مراسم از ۲۵ ناشر که شامل ۲۰ ناشر خصوصی و ۵ ناشر دولتی میشدند به دلیل چاپ و انتشار تعداد عناوین قابل قبول تجلیل شد.
اسامی این ناشران وتعداد عناوین کتابهای منتشر کرده در سالهای بعد از انقلاب اسلامی بدین شرح است:
انتشارات امیرکبیر – ۷۷۲۵ عنوان، دفتر نشر فرهنگ اسلامی – ۵۷۰۷ عنوان، موسسه چاپ و انتشارات تهران -۴۵۰۳ عنوان، کانون و پرورش فکری کودکان و نوجوانان -۴۲۲۵ عنوان، پیام آزادی -۳۱۵۱ عنوان، انتشارات سروش -۳۱۳۱ عنوان، انتشارات صدرا -۳۰۸۸ عنوان، انتشارات ققنوس – ۲۸۲۸ عنوان، دارالمکتب اسلامی -؟؟؟؟؟؟؟، انتشارات نگاه -۱۸۹۹ عنوان، انتشارات اقبال -۱۴۸۷ عنوان، شرکت سهامی انتشار – ۱۴۲۳ عنوان، انتشارات نوید شیراز – ۱۲۳۴ عنوان، انتشارات رسا – ۱۰۱۹ عنوان، انتشارات چهر - ۷۷۸ عنوان، انتشارات روزبهان – ۶۵۵ عنوان، انتشارات بعثت - ۵۹۹ عنوان، انتشارات عطایی - ۵۸۹ عنوان، انتشارات حکمت -۵۷۰ عنوان، شرکت انتشارات قلم - ۵۲۴ عنوان، نشر تلاش - ۴۹۹ عنوان، انتشارات اسلامی - ۴۳۶ عنوان، نشر چاپخش - ۴۲۲ عنوان، انتشارت طهری – ۳۷۱ عنوان و انتشارات مفید -۲۶۴ عنوان.