در نشست «علم اطلاعات و نقش آن در توسعه ملی» مطرح شد:
از اطلاعاتمان برای تولید قدرت و ثروت استفاده نمیکنیم/ درگیر عقبماندگی اطلاعاتی هستیم
پژوهشگر ارشد مرکز مطالعات استراتژیک خاورمیانه گفت: رشد بیهدف و ابزار گونهٔ فناوری اطلاعات بدون اینکه مشخص باشد؛ چه نیاز اجتماعی را برطرف میکند، یک علامت از توسعهنیافتگی اطلاعات است.
به گزارش ایلنا، کتابخانه حسینه ارشاد میزبان نخستین جلسه از سومین دوره نشستهای علم اطلاعات و دانششناسی با عنوان «علم اطلاعات و نقش آن در توسعه ملی» بود. این نشست با حضور دکتر عبدالرسول دیوسالار از مرکز مطالعات استراتژیک خاورمیانه و دکتر محمد حسنزاد از دانشگاه تربیت مدرس برگزار شد. سخنران اول این نشست عبدالرسول دیوسالار، پژوهشگر مرکز مطالعات استراتژیک خاورمیانه و نویسنده کتاب «قدرت اطلاعات: تاثیر اطلاعات بر نظریه توسعه» بود که در مورد جایگاه علم اطلاعات در سیاستهای کلان توسعهای ملی به ارائه سخنرانی پرداخت.
دیوسالار در ابتدای سخنانش با بیان اینکه من در مورد سیاستهای توسعه و آثار آن بر حوزههای مختلف بحث میکنم و در این ارائه در مورد اینکه مولفههای مختلف توسعه چگونه تحت تاثیر مسائل مرتبط با علم اطلاعات و به طور کلی اطلاعات است، بحث خواهم کرد.
پژوهشگر ارشد مرکز مطالعات استراتژیک خاورمیانه اظهار داشت: سیاستهای کلان توسعه در کشور ما که دولت نقش جدی در برنامهریزی توسعه دارد، میتواند نقطه مهمی برای ارزیابی و مشخص کردن نقاط ضعف برنامه ریزی توسعه ملی باشد.
در ادامه وی با طرح این سئوال که آیا میشود؛ یک برنامهٔ توسعهای داشت اما اطلاعات را به عنوان یک مولف کلیدی در آن سیاست توسعهای ندید؟ گفت: آیا میشود گفت؛ نقشآفرینی اطلاعات در توسعه همان نقشآفرینی فنآوری اطلاعات در توسعه است؟ آیا میشود؛ اطلاعات را به فنآوری اطلاعات تقلیل داد و نقش اطلاعات در توسعه را به عنوان نقش فنآوری اطلاعات در توسعه تعریف کرد؟
نویسنده کتاب قدرت اطلاعات با بیان اینکه این مسئله، موضوعی بسیار استراتژیک است، افزود: امروز کشور ما با تعریف گسترهای که از اطلاعات در برنامههای توسعه و در سیاستهای توسعه وجود دارد به طور جدی درگیر است.
وی در ادامه برای پاسخ به این سئوال به توضیح رویکردهای مختلفی که از مفهوم اطلاعات وجود دارد پرداخت. دیوسالار با تشریح رویکردهای که از مفهوم اطلاعات وجود دارد، اظهار داشت: در واقع سه رویکرد به اطلاعات وجود دارد و تا امروز این سه رویکرد برای فهم اطلاعات مطرح بوده است.
پژوهشگر ارشد مرکز مطالعات استراتژیک خاورمیانه اولین رویکرد را نگاه فنی به اطلاعات دانست و گفت: یعنی نگاهی که در آن نظریههای ارتباطات برجسته میشوند و اطلاعات به عنوان پیامی میان یک فرستنده و یک گیرنده یا همان داده مطرح میشود و داده به عنوان اطلاعات دیده میشود. نتیجه این نگاه به اطلاعات، مهندسی اطلاعات است و به عبارت دیگر در این نوع نگاه بیشتر جنس فنی اطلاعات مهم است تا محتوای پیام. افرادی مثل شانون و ویور نظریهپردازانی در این رویکرد هستند و در نوع نگاه آنها به اطلاعات، مهندسی ارتباطات برجسته میشود.
او ادامه داد: رویکرد دوم رویکردی است که اصالت معنایی به اطلاعات میدهد و اساسا با بسترهای ارتباطی اطلاعات کاری ندارد و بیشتر به معنایی که میان فرستنده و گیرنده رد و بدل میشود، اهمیت میدهد و افرادی مثل ماچلوپ و مانسفیلد در این رویکرد بحث کردهاند.
وی با بیان اینکه در رویکرد سوم، اطلاعات عنصر سازنده جهان است، افزود: اطلاعات بنیادیترین مولفهای میشود که جهان بیرون و جهان داخل ذهن را میسازد. در واقع این رویکرد یک نگاهشناختی و کوانتومی به اطلاعات است و حاصل مطالعات رشتههای علومشناختی و فیزیک هستند. در این رویکرد از فضای اطلاعاتی صحبت میشود که به زبان ساده بدین معنی است که جهان به طور کلی یک دستگاه اطلاعاتی است و آنچنان که پیشتر تصور میشد؛ میان دستگاه پردازشگری همچون ذهن انسان و دنیای بیرون به عنوان موضوع پردازش جدایی و تفکیکی معنیدار برقرار نیست.
پژوهشگر مطالعات استراتژیک خاور میانه در ادامه تصریح کرد: دادن نقش اصلی به هر کدام از این رویکردها در برنامهریزی توسعه، توسعه را در حوزه اطلاعاتی دچار تغییرات عمیقی میکند.
به گفته وی در کشورهای جنوب وقتی از اطلاعات سخن گفته میشود؛ هنوز رویکرد مهندسی به اطلاعات مد نظر قرار دارد و اطلاعات اساسا برابر با زیر ساخت انتقال اطلاعات است. به عبارتی وقتی سخن از اطلاعات در جنوب گفته میشود، یعنی زیر ساخت و cyber space مدنظر است.
دیوسالار خاطرنشان کرد: به این ترتیب در نگاه مهندسی به اطلاعات، اگر شما سهم فنآوری اطلاعات یا ICT را در اقتصاد یا فرهنگ یا در هر عرصهای دیگر گسترش دهید، گویی که نقش توسعهای به اطلاعات دادهاید و برنامهریزی توسعه در حوزه اطلاعات به معنای گسترش زیرساخت ارتباطی تلقی میشود. به اعتقاد این پژوهشگر، رویکرد مذکور در کشور ما با تشکیل شورای عالی فضای مجازی بر سیاستهای توسعهای اطلاعات مسلط شده است و بیشترین تاکید را بر زیرساخت انتقال ارتباطات و cyber space داشته است.
وی بیان کرد: اگر رویکرد دوم که در آن معنا و محتوای اطلاعات مهم میشود، مبنای سیاستگذاری توسعه قرار بگیرد، دستگاههای مثل وزارت ارشاد و صداسیما که محتوای اطلاعاتی را تولید میکنند، در برنامهریزی توسعه اولویت پیدا میکنند و این نهادها نقش اساسی را در برنامههای توسعهای بازی میکنند.
پژوهشگر مطالعات استراتژیک خاور میانه عنوان کرد: اما در رویکرد سوم مسئله متفاوت میشود و دیگر گسترش زیر ساخت انتقال اطلاعات و یا تولید معنا در برنامهریزی توسعه مهم نیست. در این رویکرد شما با دنیای که سروکار دارید؛ سراسر اطلاعات است و توسعهای که در مورد آن صحبت میکنید؛ چیزی نیست؛ غیر از توسعه اطلاعات و حل نیازهای اطلاعاتی جامعه. بنابراین در نگاه سوم رفع دغدغههای اطلاعاتی جامعه تبدیل به نیاز اولیه میشود.
نویسنده کتاب قدرت اطلاعات در ادامه گفت: در مباحث توسعه بحثی وجود دارد که اساسا توسعه فرایند تامین نیازهای اولیه انسان یا BHN است. آن وقت با این نگاه اطلاعات هم که نیازی فیزیولوژیک تلقی میشود، تبدیل به بخشی از فرایند تامین نیاز اولیه برای ادامه حیات خواهد شد و اطلاعات به عنوان یک نیاز بنیادی و شناختی در فرایندهای توسعه دیده میشود.
وی در تشریح بیشتر این نیاز اطلاعاتی بیان داشت: در مطالعات علومشناختی کار جالبی در سطح سلولی و بر روی موجودات تک سلولی به نام آمیب انجام دادهاند. آمیب موجود زنده تک سلولی است که حیاتش وابسته به محاسباتی است که در خصوص محیط پیرامونش انجام میدهد. جالب است که آمیب یک پروسه شناختی را بین خودش و محیط بیرون برقرار میکند. یعنی آمیب خودش پردازندهٔ اطلاعاتی است که از بیرون دریافت میکند و علائم حیاتیاش را بر اساس این محاسبات تنظیم میکند؛ بنابراین اگر ارتباطات بین آمیب و محیط بیرون قطع بشود و دیگر نتواند پردازش را انجام بدهد، دچار مرگ زیستی میشود. در واقع در اینجا حیات امیب وابسته است به پردازش اطلاعات، دریافت اطلاعات و واکنش او در تطابق پذیری به محیطی که نسبت به آن اطلاعاتی را دریافت کرده است.
دیوسالار ادامه داد: بنابراین حیات فیزیولوژیکی آمیب وابسته به دریافت اطلاعات، جریان اطلاعات، پردازش اطلاعات و حل نیازهای اطلاعاتی است. مطالعات اخیر شناختی نشان میدهد که این پدیده در مغز هم رخ میدهد. بنابراین ما درگیر مسئلهٔ به نام نیاز اطلاعاتی هستیم. در واقع نیاز اطلاعاتی یک نیاز غیرفیزیولوژیک و یک نیاز ثانویه نیست. خوب این موضوع ماهیت بحث را تغییر میدهد که از اطلاعات چه برداشتی داشته باشیم؛ برداشت فنی، محتوایی یا به مثابه یک نیاز اطلاعاتی فیزیولوژیک.
دیوسالار تصریح کرد: در این حالت سوم که رویکرد مورد نظر من هم است، اگر اطلاعات در نظام اجتماعی تامین نشود، اساسا مرگ آگاهی و مرگ حیات اجتماعی ممکن است؛ رخ بدهد. بنابراین اطلاعات چندین تاثیرکلیدی بر نظریات میگذارد: اول تاثیر اطلاعات بر بنیادهای مفهومی نظریه توسعه است. مثلا همانطور که گفته شد؛ لحاظ کردن اطلاعات به عنوان یکی از نیازهای اساسی انسان همچون نیاز به آب و غذا و امنیت. به این ترتیب تامین نیاز اطلاعاتی صرفا برابر با دسترسی به موبایل یا دسترسی به رایانه و با دسترسی به زیر ساختهای ارتباطی نیست. در حقیقت مفاهیم کاملا جدیدی از این زاویه وارد نظریه توسعه باید بشوند از قبیل فقر اطلاعاتی، شکاف اطلاعاتی، بیعدالتی اطلاعاتی، ناامنی اطلاعاتی و غیره.
وی افزود: دوم تاثیر اطلاعات بر بسترهای اجتماعی پیادهسازی نظریههای توسعه است. بحثهای مثل کاهش نفوذ دولت در میان مردم که نتیجه بدیهی گسترش زیرساختهای اطلاعاتی است یا بحث جامعه مدنی جهانی یا تغییر بافت اجتماعی که نظریات توسعه قرار است؛ در آن پیاده بشود، همگی در این حیطه جای میگیرند.
پژوهشگر مطالعات استراتژیک خاورمیانه با بیان این مطلب که تاثیر سومی که اطلاعات بر نظریات توسعه بر جای میگذارد، تاثیر اطلاعات بر ظرفیتها و قابلیت اجرایی توسعه است که امروزه در مورد نقش آی سی تی در دولت الکترونیک، انتخابات الکترونیک و دموکراسی در مورد آن بحثهای جدی مطرح است، گفت: در این شکل خاص از تاثیرگذاری، اثرات اطلاعات برای دولت و جامعه در سطح تکنیکال و خاص بررسی میشود.
دیوسالار ادامه داد: اما کلیدیترین تاثیر اطلاعات بر نظریات توسعه در ایجاد تغییرات اجتماعی است. آنجایی که در مورد توسعه و یا رشد اقتصادی بحث میکنیم با یک پارامتری روبه روهستیم که به موجب آن یک تغییر اجتماعی باید از قبل توسط جامعه نیاز بشود؛ یعنی توسعه زمانی رخ میدهد که جامعهای که قرار است؛ توسعه پیدا بکند نیاز به تغییر و بهبود را احساس بکند و اینجاست که وقتی رویکرد نیاز اطلاعاتی مطرح شد؛ در شکلگیری توسعه استراتژیکترین تاثیر را بر جا میگذارد. یعنی اساسا اطلاعات جامعه را میتواند به این سو ببرد که نیاز به بهبود و توسعه و تغییر اجتماعی را احساس بکند یا برعکس نیاز به تغییر اجتماعی را در آن سرکوب کند.
وی در ادامه با ذکر مثالی این موضوع را تشریح و ادامه داد: در گزارش شاخص آمادگی اطلاعاتی ۲۰۱۵ که هرساله مجمع جهانی اقتصاد ارائه میکند، یافته کلیدی مطرح شده است که ناشی از رصد ده ساله منظم تاثیر آسی تی بر روی جوامع بوده است. این گزارش اشاره میکند که یافتههای آماری ما نشان میدهد که اتفاقا آی سی تی در کشورهایی رشد میکند که توسعه یافتهتر هستند؛ بنابراین کشورهای توسعه نیافته خیلی با رشد آسی تی مواجه نیستند. معنی چنین یافتهای این است که اساسا آسی تی منجر به توسعه در تعداد محدودی از کشورها شده است و فرضهای اولیه نظریه پردازنی چون بل که در حوزه ارتباطات و جامعه اطلاعاتی بحث میکردند که اگر کشورها به سمت رشد زیر ساختهای ارتباطی یا آسی تی بروند، توسعه در آنها رخ خواهد داد؛ چندان صحیح نیست.
به گفته وی یافتههای آماری نشان میدهد؛ اتفاقا به این شکل نیست؛ یعنی دقیقا آسی تی در کشورهای رشد میکند که قبلا توسعه پیدا کردند و آی سی تی عاملی برای توسعه آنها نبوده است و در اینجا اتفاقی که میافتد؛ این است که بین کشورهای شمال و جنوب شکاف اطلاعاتی ایجاد میشود. بنابراین رشد بیشتر آسی تی فقط شکاف اطلاعاتی را بیشتر میکند. نگاه فنی به اطلاعات نتوانسته در ایجاد نیاز به تغییر اجتماعی موفق باشد، اما تامین صحیح نیاز اطلاعاتی باعث تغییر نیاز در خواستهها و مطالبات جامعه میشود. بنابراین این نکته آماری نشان میدهد؛ آن نگاه که متاثر از نگاه مهندسی به اطلاعات و فاقد نگاه اجتماعی است، چندان موفقیتآمیز نبوده است.
دیوسالار در ادامه گفت: میتوان سئوال اصلیمان که نقش اطلاعات در توسعه چیست را با کمک مفهوم نیاز اطلاعاتی مورد بررسی قرار داد. در واقع سئوال اساسی این است، آیا نیاز اطلاعاتی یک نیاز اصیل و بنیادین در انسان و نظام اجتماعی است یا نیاز اطلاعاتی مسئلهای تاریخمند است و مثلا از زمان رشد آی سی تی به شکل یک نیاز مطرح شده است؟
دیوسالار در پاسخ به این سئوال اظهار داشت: نیاز اطلاعاتی یک مفهوم اصیل است و نمیتوان نظریه توسعهٔ کلان برای کشور در حوزه اقتصاد و اجتماع یا هر حوزه دیگری داشت که نیاز اطلاعاتی در آن به عنوان نیازی ثانویه در نظر گرفت شود و صرفا بتوان آن را با بهبود شاخصهای آی سی تی تامین کرد.
نویسنده کتاب قدرت اطلاعات در توضیح بیشتر این مسئله گفت: خیلیها معتقد بودند؛ اگر جریان اطلاعاتی را در یک جامعهٔ باز کنید، آن وقت نیاز اطلاعاتی جامعه تامین خواهد شد، اما نقدی که به این رویکرد وارد است؛ این است که یافتههای آماری نشان میدهد که در دنیا با پدیده سرریز اطلاعات یا information overload روبه رو هستیم. این بدین معناست که در جوامع انقدر جریان اطلاعاتی باز گذاشته شده و با انبوهی از اطلاعات روبه رو هستیم که نظام اجتماعی ظرفیت پردازش اطلاعات آن را ندارد. بنابراین در اینجا با مفهوم ظرفیت اجتماعی پردازش اطلاعات روبه رو میشویم، لذا در حقیقت با دو موضوع روبه رو هستیم: ابتدا نیاز اطلاعاتی که خیلیها گفتند؛ برای تامین آن باید جریان اطلاعات را باز گذاشت که جواب نداد و با پدیده سرریز اطلاعات روبه رو شدیم و سپس موضوع دوم ظرفیت پردازش اجتماعی اطلاعات بود.
وی در ادامه تصریح کرد: ظرفیت اجتماعی پردازش اطلاعات بدین معنی است که مردم چقدر از این توان برخوردارند که بتوانند از اطلاعاتی که در دسترسشان قرار میگیرد؛ در راستای هدفی که دارند، استفاده کنند. امروزه به انبوهی از اطلاعات از طریق موبایل و ابزارهای الکترونیک دسترسی داریم، اما عملا قادر به استفاده از خیلی از آنها نیستیم. بنابراین ما نیاز اطلاعاتی را با داشتن انبوهی از کتاب و اطلاعات مجازی احساس میکنیم، اما ظرفیت پردازش اطلاعات را نداریم.
وی در مورد علت این وضعیت اظهار داشت: چون قبل از اینکه مهارت استفاده از این اطلاعات ایجاد شود ما با پدیده سرریز اطلاعات یا دسترسی بیش از حد نیاز روبه رو شدهایم.
پژوهشگر مطالعات استراتژیک خاور میانه تصریح کرد: جالب است که موضوع سرریز اطلاعات و عدم توانایی پردازش اطلاعات، صرفا موضوعی فردی نیست و حتی سازمانهای حرفهای در کار با اطلاعات را نیز به خود دچار میسازد؛ به طور مثال سازمانهای اطلاعاتی امریکا را هم با چالش روبه رو کرده است. دقیقا مشابه این چالش هم در نظام اجتماعی هم صادق است در واقع ما از آزاد شدن جریان اطلاعات سخن میگوییم اما در مورد افرایش ظرفیت پردازش اجتماعی آن هیچ راه حلی نداریم.
دیوسالار در جمع بندی بیان داشت: از دو مفهوم صحبت شد؛ یکی مفهوم نیاز اطلاعاتی بود و دیگری ظرفیت اجتماعی پردازش اطلاعات. گفته شد؛ نیاز اطلاعاتی سطح اهمیتش چیست و سطح اهمیت آن از یک سطح فنی به یک نیاز فیزیولوژیک بالا برده شد و بیان شد که توسعه نمیتوان پیدا کرد، مگر اینکه به نیاز اطلاعاتی انسانها و جوامع پاسخ بدهید. بنابراین اگر قرار است؛ توسعه پیدا کنید باید نیاز اطلاعاتی را نیز مثل سایر نیازهای حیاتی برطرف کنید. مفهوم دوم پردازش اجتماعی و مهارت به کارگیری اطلاعات بود. بدین معنی که صرفا در مجاورت اطلاعات قرار گرفتن کمکی به توسعه نمیکند بلکه باید با شیوههای مختلف مهارت و توان استفاده از این اطلاعات نیز در اختیار عناصر اجتماعی قرار گیرد.
پژوهشگر مطالعات استراتژیک خاور میانه اضافه کرد: به این ترتیب سیاست توسعهای که بتواند این دو مولفه را لحاظ کند؛ یعنی در عین حال بتواند، نیازهای اطلاعاتی جامعه را تامین بکند و از طرف دیگر ظرفیت احتماعی پردازش اطلاعات را بالا ببرد. چنین سیاستی میتواند جامعه را به سمت توسعه اطلاعاتی سوق دهد. به همین دلیل من معتقدم؛ نقش اطلاعات در توسعه را باید با واژه جدیدی به نام توسعه اطلاعاتی توضیح داد. این توسعه اطلاعاتی است که میتواند دو نیاز تامین اطلاعاتی و نیاز پردازش اطلاعات را حل میکند. توسعه اطلاعاتی الگویی است که به نظر بنده باید سیاستهای توسعه ملی بر مبنای آن شکل بگیرد. یعنی سیاستهای توسعه در بحث اطلاعات را نمیتوان محدود به نقش آی تی در اقتصاد، دولت الکترونیک و یا صرفا تقویت زیرساختهای فناوری اطلاعات کرد.
وی ادامه داد: با همین نگاه فراگیر توسعه اطلاعاتی باید تاکید کرد؛ جوامعی مثل ما درگیر پدیدهای به نام عقب ماندگی اطلاعاتی است. یعنی همان طور که از توسعه اطلاعاتی در سیاست توسعهای صحبت میکنیم؛ چیزی به نام عقب ماندگی اطلاعاتی هم داریم و این عقب ماندگی اطلاعاتی نمودهایی در حوزه اقتصادی و اجتماعی و هم در سیاستگذاریهای ما دارد. برخی از مهمترین نشانههای این عقبماندگی اطلاعاتی عبارتند از اینکه تقاضای اطلاعاتی از ظرفیت تامین نیاز اطلاعاتی بیشتر است. جامعه ما بیشتر از آنکه بتواند؛ اطلاعاتش را تامین بکند، تقاضا برای اطلاعات دارد. با وجود اینکه در برخی عرصه با پدیده سرریز اطلاعات مواجه هستیم، اما این پدیده زمانی است که ما دسترسی به اطلاعاتی پیدا میکنیم که اساسا به آن نیاز نداریم، اما یک پژوهشگر نیاز به اطلاعاتی دارد که اجازه دسترسی به آن را نمیدهند.
دیوسالار ادامه داد: بحث دیگر نبود مهارت به کارگیری اطلاعات در تولید قدرت است که موضوعی کلیدی است و ما از ظرفیتهای حوزه اطلاعاتیمان در تولید قدرت و ثروت در نظام اجتماعی استفاده نمیکنیم و این نشانه دیگری از عقبماندگی اطلاعاتی است. نشانه دیگری از این پدیده در ایران ناتوانی ما در رقابتهای اطلاعاتی در حوزه منافع ملی است. رشد بیهدف و ابزار گونهٔ فناوری اطلاعات بدون اینکه مشخص باشد؛ چه نیاز اجتماعی را برطرف میکند یک علامت دیگر از توسعه نیافتگی اطلاعات است. در مجموع باید گفت که این مسائل ناشی از یک مساله کلیدی در ایران است و آن مساله عبارت از غلبه نگاه مهندسی به اطلاعات است. در واقع مهندسین مدیریت حوزه اطلاعات را در ایران به دست دارند و بدیهی است که آن را محدود به فناوری اطلاعات بکنند و در نتیجه نقش اطلاعات در سیاستهای توسعه ملی به نقش فناوری اطلاعات در توسعه محدود میشود.