آیت‌الله مبلغی: معماری اسلامی نیازمند نظریه‌پردازی روشمند است
نماینده جمهوری اسلامی ایران در مجمع جهانی فقه اسلامی در نشستی علمی در دانشگاه قم بر ضرورت بهره‌گیری از ظرفیت‌های اجتهاد برای استنباط نظریه اسلامی در حوزه معماری و شهرسازی تأکید و تولید نظریه در این عرصه را فراتر از گردآوری احکام جزئی و بازآفرینی الگوهای تاریخی دانست.
به گزارش ایلنا، به همت پژوهشکده معماری و شهرسازی اسلامی در دانشکده فنی و مهندسی دانشگاه قم، نشست علمی «درآمدی بر استنباط نظریه اسلامی در حوزه معماری و شهرسازی» روز گذشته 19 مهرماه با حضور آیت‌الله احمد مبلغی، عضو مجلس خبرگان رهبری و استاد درس خارج حوزه علمیه قم برگزار شد.
آیت‌الله مبلغی در این نشست با اشاره به ضرورت توسعه ظرفیت‌های نظری علوم اسلامی برای پاسخ‌گویی به مسائل جدید جامعه گفت: معماری و شهرسازی از جمله عرصه‌هایی هستند که به دلیل ارتباط مستقیم با زندگی فردی و اجتماعی انسان، نمی‌توان آن‌ها را صرفاً موضوعاتی فنی و مهندسی تلقی کرد؛ بلکه لازم است نسبت این حوزه‌ها با مبانی و ارزش‌های اسلامی نیز در چارچوبی علمی و روشمند بررسی شود.
وی افزود: دستیابی به نظریه اسلامی در معماری و شهرسازی مستلزم عبور از نگاه جزئی‌نگر و حرکت به سوی کشف اصول، مبانی و مناسبات کلانی است که بتوانند مجموعه مسائل این حوزه را در چارچوبی منسجم تبیین کنند. صرف گردآوری احکام فقهی مرتبط با ساختمان، معابر، حقوق همسایگی و فضاهای عمومی، به‌تنهایی به معنای دستیابی به نظریه اسلامی معماری و شهرسازی نیست.
نماینده جمهوری اسلامی ایران در مجمع جهانی فقه اسلامی با اشاره به تفاوت استنباط حکم و استنباط نظریه اظهار کرد: در استنباط نظریه، علاوه بر شناخت احکام و گزاره‌های مرتبط، باید نسبت میان آن‌ها، مبانی مشترک و اصول حاکم بر مجموعه احکام نیز مورد توجه قرار گیرد تا بتوان از سطح مسائل پراکنده به ساختاری نظری و منسجم دست یافت.
وی ادامه داد: دانش فقه و اصول فقه از ظرفیت‌های روشی قابل‌توجهی برای ورود به عرصه نظریه‌پردازی برخوردارند؛ بااین‌حال، بهره‌گیری از این ظرفیت‌ها مستلزم تبیین دقیق روش استنباط نظریه و تعیین نسبت آن با شیوه متعارف استنباط احکام شرعی است.
استاد درس خارج حوزه علمیه قم با تأکید بر ضرورت تفکیک میان معماری تاریخی مسلمانان و نظریه اسلامی معماری بیان کرد: نمی‌توان تمامی عناصر و ویژگی‌های معماری شکل‌گرفته در دوره‌های مختلف تاریخی را بدون بررسی مبانی و شرایط پیدایش آن‌ها، مستقیماً به اسلام نسبت داد. میراث معماری تمدن اسلامی، با وجود ارزش تاریخی و فرهنگی فراوان، لزوماً بیانگر تمامی ظرفیت‌های نظری آموزه‌های اسلامی در این حوزه نیست.
آیت‌الله مبلغی افزود: نظریه اسلامی معماری و شهرسازی باید بتواند فراتر از شکل‌ها و نمادهای ظاهری، به مبانی حاکم بر سازمان‌دهی فضا، حقوق افراد، مناسبات اجتماعی، عدالت، حریم خصوصی و کیفیت زندگی انسان توجه کند و نسبت این مؤلفه‌ها را با آموزه‌های اسلامی توضیح دهد.
وی با اشاره به ماهیت میان‌رشته‌ای مسائل معماری و شهرسازی تصریح کرد: ورود علوم اسلامی به این حوزه، بدون شناخت دقیق موضوعات و بهره‌گیری از دانش تخصصی معماران و شهرسازان، نمی‌تواند به نتایجی جامع و قابل‌اتکا منتهی شود. ازاین‌رو، همکاری میان فقیهان، متخصصان علوم اسلامی و پژوهشگران معماری و شهرسازی از الزامات دستیابی به نظریه‌ای معتبر در این زمینه است.
عضو مجلس خبرگان رهبری همچنین با اشاره به تحولات زندگی شهری و ظهور مسائل جدید اجتماعی خاطرنشان کرد: تغییر الگوهای سکونت، گسترش شهرنشینی و پیدایش مناسبات تازه در محیط زندگی انسان، ضرورت بازخوانی ظرفیت‌های علوم اسلامی و بررسی امکان ارائه چارچوب‌های نظری متناسب با مسائل روز را دوچندان کرده است.
وی افزود: در این مسیر، باید میان مبانی و ارزش‌های ثابت اسلامی و شکل‌های متغیر تحقق آن‌ها در شرایط مختلف زمانی و مکانی تمایز قائل شد تا نظریه‌پردازی اسلامی به تکرار الگوهای گذشته یا ارائه توصیه‌های کلی و غیرکاربردی محدود نشود.
آیت‌الله مبلغی در بخش دیگری از سخنان خود بر اهمیت روش‌شناسی در تولید نظریه اسلامی تأکید کرد و گفت: اعتبار یک نظریه اسلامی، افزون بر انسجام درونی و توانایی تبیین مسائل، به چگونگی استناد آن به منابع معتبر دینی و رعایت ضوابط علمی استنباط وابسته است. ازاین‌رو، انتساب هر دیدگاه یا الگوی معماری به اسلام، نیازمند پشتوانه استدلالی و روش‌شناختی روشن است.
وی در پایان توسعه گفت‌وگوهای علمی میان حوزه و دانشگاه را برای شناسایی ظرفیت‌های نظری علوم اسلامی ضروری دانست و بر اهمیت انجام پژوهش‌های بنیادین و میان‌رشته‌ای در حوزه معماری و شهرسازی اسلامی تأکید کرد.
