نقش خلیج فارس در پیدایش اولین تمدن جهان

به گزارش خبرنگار ایلنا به نقل از مجله PLOS One، در آخرین پژوهش و مطالعات تازه ای که در مجله PLOS One منتشر شده است،  پژوهشگران و باستان شناسان معتقدند،  تعامل جزر و مد، رودخانه‌ها و تغییر خط ساحلی در شمال خلیج فارس، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری کشاورزی و زندگی شهری در بین‌النهرین به ویژه تمدن سومر باستان به عنوان گهواره تمدن شناخته شده جهان داشته است.

در این پژوهش با عنوان «پایه‌های مورفودینامیکی سومر» و به سرپرستی لیویو گیوسان، دانشمند ارشد بازنشسته مؤسسه اقیانوس‌شناسی وودز هول، و رید گودمن، استادیار علوم اجتماعی محیطی در دانشگاه کلمسون آمده است؛ با ترکیب داده‌های ماهواره‌ای، اطلاعات دیرینه‌محیطی و نمونه‌های جدید مغزه‌برداری‌شده از محوطه تل‌الهیبه (محل شهر باستانی لاگاش) این امکان فراهم شده تا سیما و چشم‌انداز این منطقه تا هزاران سال قبل بازسازی شود.

پژوهشگران رونق سومر در دوره اوروک را متعلق به  6 تا 5200 سال هزار سال پیش می دانند. دوره ای که مردمان باستان به شبانی، تجارت و تنوع منابع مشغول بودند.

 با این حال باستان شناسان معتقدند، این عوامل به‌تنهایی نمی‌توانند توضیح دهند که چگونه جوامع اولیه توانستند به کشاورزی مازاد دست یابند تا از شهر- ایالت‌های پیشرفته‌ای مانند اوروک، اور و لاگاش پشتیبانی کنند، آن هم پیش از آنکه سامانه‌های وسیع آبیاری توسعه پیدا کنند.

این باستان شناسان، آبیاری جزر و مدی را  قطعه گمشده پازل پژوهش های جدید عنوان می کنند و ادامه می دهند: برای صدها سال، جزر و مد خلیج فارس روزی دو بار آب شیرین را به پایین‌دست دجله و فرات می‌رساند و زمین‌های حاصلخیز متنوعی را برای ایجاد کانال‌های کوچک و نخلستان‌های خرما فراهم می‌کرد، بدون آنکه نیاز به زیرساخت‌های گسترده باشد.

به گفته پژوهشگران، این سامانه پایدار هیدرولوژیکی امکان کشاورزی فشرده و متنوع را فراهم کرد که زمینه‌ساز افزایش جمعیت و پیچیدگی‌های اجتماعی را به دنبال داشت. اما با گذر زمان و شکل‌گیری تدریجی دلتای رودخانه‌ها در شمال خلیج فارس، دسترسی به جزر و مد کاهش یافت.

از میان رفتن این نظام طبیعی آبیاری، جوامع سومری را وادار ساخت تا به توسعه سامانه‌های آبیاری بزرگ‌مقیاس مبتنی بر رودخانه روی آورند؛ پروژه‌هایی که نیازمند هماهنگی سیاسی، تمرکز قدرت، و پیدایش ایدئولوژی‌های تازه دولت‌محور بودند.

هالی پیتمن، مدیر پروژه باستان‌شناسی لاگاش در موزه پن می گوید: این یافته با شواهد باستان‌شناختی همخوانی دارد. به گفته او، «تغییرات سریع محیطی، نابرابری، تمرکز سیاسی و ایدئولوژی‌های نخستین جامعهٔ شهری جهان را پرورش داد.»

این پژوهش همچنین به بررسی تاثیر تغییر خط ساحلی بر دین و اسطوره‌شناسی سومری می‌پردازد. خدای سومری انکی، که آب‌های «شیرین» را از «تلخ» جدا کرد، ممکن است بازتابی از حافظه گردش جزر و مدی باشد که آب شیرین و شور را در هم می‌آمیخت. به‌طور مشابه، اسطوره‌هایی همچون «اریدو جنسیس» و داستان طوفان جهانی احتمالا  الهام‌گرفته از سیلاب‌های ویرانگری بوده‌اند که در هنگام طغیان بهاری دجله و فرات، خلیج کوچک‌شده بین‌النهرین را در هم می‌کوبیدند.

با قرار دادن مورفودینامیک ساحلی در مرکز توجه روند شهرنشینی، این مطالعه پیدایش سومر را نه‌تنها به‌عنوان پیروزی نبوغ انسانی، بلکه به‌عنوان محصول یک گفت‌وگوی تکاملی میان انسان و آب‌های پیرامونش بازآفرینی می‌کند.