ابوریحان؛ دریایی با ساحلی ناپیدا

به گزارش ایلنا، محمود شالویی رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی طی سخنانی در این رویداد گفت: عالمان و اندیشمندان در تاریخ ماندگار اند، چرا که نام و یاد و آثارشان هم‌پای دوام جهان باقی می‌ماند، هرچند جهان ناپایدار و محدود به زمان است.

وی اضافه کرد: در چنین جهانی، عالمان و حکیمان از آغاز ظهورشان، اثر و نامی ماندگار از خود بر جای گذاشته‌اند و از میان آنان ابوریحان بیرونی شخصیتی ممتاز و جامع است که با گذشت قرن‌ها همچنان زنده و اثرگذار است. آثار فراوان این دانشمند، که شمار آن‌ها به بیش از یکصد اثر می‌رسد، نشان از عمق دانش و گستره علمی او دارد.  

شالویی گفت: ابوریحان بیرونی با تسلط بر زبان‌ها و علوم مختلف و با تکیه بر تجربه و استدلال، در حوزه‌های گوناگون از جمله نجوم، جغرافیا، ریاضیات، مردم‌شناسی و علوم ادبی آثاری ماندگار پدید آورد؛ بیرونی را می‌توان پایه‌گذار روش تجربی در علم دانست، چرا که پیش از دیگران این روش را به کار گرفت و بر آن تکیه کرد.

رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی تأکید کرد: این دانشمند آزاده، استقلال فکری خود را حفظ کرد و در آثارش ارادت خود به اهل بیت(ع) را آشکار ساخت؛ اهمیت ابوریحان در آن است که در حوزه‌های مختلف علمی تأثیرگذار بوده و آثارش همچنان مورد استفاده و مباهات است.

رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی در پایان گفت: جامعه امروز بیش از پیش نیازمند شناخت عمیق بزرگانی چون ابوریحان بیرونی است، چرا که بسیاری تنها نام آنان را می‌شناسند و از عمق اندیشه‌هایشان بی‌اطلاع‌اند. توجه به آثار دانشمندانی چون بیرونی، انتشار و ساده‌سازی آن‌ها و بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی و فرهنگی می‌تواند در معرفی بهتر و بیشتر این مفاخر مؤثر باشد.

«تحقیق ماللهند»؛ شاهکار بیرونی در هندشناسی

در ادامه غلامرضا اعوانی عضو پیوسته فرهنگستان علوم به ایراد سخن پرداخت. وی ابوریحان را یکی از بزرگ‌ترین دانشمندان جهان اسلام دانست و گفت: اگر قرن چهارم و پنجم را اوج فعالیت‌های علمی بدانیم، بدون شک ابوریحان بیرونی در کنار ابن‌سینا از شخصیت‌های بسیار برجسته این دوره است.

او افزود: ابوریحان بیرونی در سال ۳۶۲ هجری قمری، هشت سال پیش از ابن‌سینا، متولد شد و در سال ۴۴۰ هجری قمری درگذشت و بنابراین دوازده سال پس از ابن‌سینا زنده بود.

اعوانی با اشاره به دوران زندگی علمی بیرونی گفت: ابونصر عراق از استادان برجسته بیرونی بود واو بیرونی تا پایان عمر با احترام فراوان از او یاد می‌کرد و از او پرسش‌هایی می‌کرد. ابونصر عراق خود از شاگردان ابوالوفا محمد بن محمد بوزجانی، ریاضیدان بزرگ ایرانی، بود.

وی ادامه داد: پس از زوال آل عراق، بیرونی به ری، مازندران و سپس گرگان رفت و نزد شمس‌المعالی قابوس بن وشمگیر، کتاب «آثارالباقیه من القرون الخالیه» را تألیف کرد. پس از آن به خوارزم بازگشت و در دستگاه ابوالعباس مأمون جایگاه بسیار والایی داشت.

عضو پیوسته فرهنگستان علوم ایران اظهار کرد: بیرونی از سال ۴۰۸ تا پایان عمر در غزنه و در خدمت غزنویان بود و در لشکرکشی‌های سلطان محمود به هند حضور داشت و زبان سانسکریت را به خوبی آموخت.

وی افزود: «تحقیق ماللهند» یکی از شاهکارهای هندشناسی در طول تاریخ است. بیرونی در این اثر با نگاهی تحقیقی و دور از تعصب، عقاید هندوان را بررسی و گاه با آرای مسلمانان، ایرانیان باستان و یونانیان مقایسه کرده است.

اعوانی در پایان گفت: ابوریحان بیرونی علاوه بر هندشناسی، در ریاضیات، تاریخ، جغرافیا، طبیعیات، معدن‌شناسی، جواهرشناسی، گیاه‌شناسی و داروشناسی صاحب تألیف بوده و به زبان‌های مختلف نیز تسلط داشته است.

بیرونی؛ دانشمندی جامع‌الاطراف در تمدن اسلامی

سومین سخنران این آیین منوچهر صدوقی سها استاد و پژوهشگر حکمت و فلسفه اسلامی بود. او گفت: ابوریحان بیرونی یکی از علمای جامع‌الاطراف و تراز اول تمدن اسلامی و از دانایان برین کل عالم در ساحت‌های مختلف است و دریایی با ساحلی ناپیداست که به این راحتی و در فرصت‌های اندک نمی‌توان درباره او سخن گفت.

وی افزود: بنده به توفیق الهی روی دو اثر مهم ابوریحان، یعنی «پاتانجلی» و «تحقیق ماللهند» کار کرده‌ام و نخستین کارم در سال ۱۳۵۶، با پیشنهاد و یاری دوست عزیزم استاد بهاالدین خرمشاهی، ترجمه کتاب معروف «تحقیق ماللهند» بود که کار بسیار دشواری به شمار می‌رفت.

صدوقی سها ادامه داد: در آن سال موفق شدم جلد اول «تحقیق ماللهند» را از روی طبع دارالمعارف هند و دارالعثمانیه به فارسی برگردانم و چند سال بعد این اثر توسط پژوهشگاه علوم انسانی چاپ شد و بعدها نیز چند چاپ دیگر از آن منتشر گردید.

وی گفت: در این مدت بسیاری از اهل فضل، حتی در حوزه علوم دقیقه، بر اهمیت این کتاب تأکید کردند و بعضاً از بنده خواستند جلد دوم آن را نیز ترجمه کنم، اما این کار از عهده من خارج است و امیدوارم بعدها همت برخی اهل فضل موجب شود جلد دوم این کتاب شریف نیز ترجمه شود.

صدوقی سها افزود: این کتاب، به نحوی که اهلش می‌گویند، پس از هزار سال هنوز از متون درجه‌یک هندشناسی در تمام عالم، چه نزد مسلمین و چه نزد مستشرقانی که با این مطالب سروکار دارند، به شمار می‌رود.

وی درباره دومین کار خود گفت: کار دوم، تصحیح مجدد «پاتانجلی» ابوریحان بود. این اثر پیش‌تر به وسیله ریتر، مستشرق آلمانی، منتشر شده بود، اما چاپ او در واقع به نسخه خطی متکی بود.

صدوقی سها افزود: هنگامی که «تحقیق ماللهند» را فارسی می‌کردم با این کتاب آشنا شدم و علاقه‌مند شدم آن را ببینم. بعدها با دریافت نسخه‌ای از متن از استاد دکتر مهدی محقق، موفق شدم روی آن کار کنم و تصحیح جدیدی بر اساس تصحیح ریتر انجام دهم که توسط پژوهشگاه علوم انسانی چاپ شد.

وی تأکید کرد: عمده اهمیت «پاتانجلی» برای ما تأثیر آن در بحث تصوف است و این موضوع در مقدمه اثر نیز مورد توجه قرار گرفته است.

چند جهانی نزد ابوریحان بیرونی

در ادامه غلامحسین رحیمی عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس سخنرانی کرد. او با اشاره به مناظره علمی ابوریحان بیرونی و ابن‌سینا درباره مسائل مهم طبیعیات ،گفت: این مناظرات که در قالب یک رساله مکتوب باقی مانده، شامل هجده پرسش است که ده پرسش نخست عمدتاً از مسائل اصلی طبیعیات ارسطو و هشت پرسش دیگر از مسائل عمیق و جدی مورد توجه خود ابوریحان بیرونی است.

وی افزود: اهمیت این مناظرات در آن است که بیرونی با ذهنی دقیق و رویکردی تجربه‌گرایانه، پرسش‌هایی را مطرح می‌کند که در چارچوب طبیعیات ارسطویی برای آنها پاسخ‌های قانع‌کننده‌ای نمی‌یابد و ابن‌سینا نیز این پرسش‌ها را با جدیت پاسخ می‌دهد و در مواردی، پاسخ‌های او از متن پرسش‌های بیرونی بسیار مفصل‌تر است.

رحیمی با اشاره به موضوع «چند جهانی» اظهار کرد: منظور از چند جهانی در این بحث، جهان‌های دیگر در عالم ناسوت و عالم جسمانی است؛ یعنی این پرسش که آیا جهان مادی منحصر به همین جهانی است که در آن زندگی می‌کنیم یا امکان وجود جهان‌های دیگری نیز وجود دارد.

وی گفت: نکته قابل توجه این است که مسئله جهان‌های چندگانه تنها متعلق به فلسفه یا داستان‌های علمی ـ تخیلی نیست و در علوم دقیق جدید نیز به‌صورت جدی مطرح شده است. حتی اگر وجود جهان‌های دیگر تاکنون به‌طور تجربی اثبات نشده باشد، از نظر عقلی نمی‌توان به‌سادگی امکان آنها را منتفی دانست.

عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس ادامه داد: پرسش اساسی بیرونی از ابن‌سینا این است که چرا ارسطو وجود جهانی دیگر، خارج از جهان ما و حتی با طبیعتی متفاوت، را رد کرده است. بیرونی احتمال می‌دهد جهان‌هایی وجود داشته باشند که یا طبیعتی متفاوت از جهان ما داشته باشند یا با وجود برخورداری از طبیعتی یکسان، موجودات متفاوتی در آنها زندگی کنند.

وی افزود: بیرونی برای توضیح امکان جهان‌های متفاوت، مثال‌هایی همچون فرد نابینای مادرزاد و نیز دو رودخانه در دو سوی یک تپه را مطرح می‌کند؛ دو رودخانه‌ای که می‌توانند طبیعت و ماده یکسان داشته باشند اما به دلیل وجود مانعی میان آنها، هیچ اطلاعی از یکدیگر نداشته باشند.

رحیمی تصریح کرد: ابن‌سینا در پاسخ، عمدتاً بر استدلال‌های عقلی و فلسفی تکیه می‌کند و با بررسی دلایل ارسطو، وجود جهان‌های متعدد را در نهایت نمی‌پذیرد. از نظر ابن‌سینا و ارسطو، حتی اگر جهان دیگری با طبیعتی مشابه جهان ما فرض شود، وحدت قوانین و حرکات طبیعی با فرض وجود دو جهان ناسازگار است.

وی در پایان گفت: تفاوت اساسی دیدگاه بیرونی با ارسطو و ابن‌سینا در همین نقطه است؛ بیرونی وجود جهان‌های دیگر در عالم طبیعی را ممتنع نمی‌داند و آن را از نظر عقلی ممکن می‌شمارد، در حالی که ارسطو و ابن‌سینا با استدلال‌های فلسفی چنین امکانی را رد می‌کنند.

اصالت فکر بیرونی در مواجهه با معارف هند

برزو قادری هند شناس و پژوهشگر آثار بیرونی نیز در آیین طی سخنانی اظهار کرد: جایگاه ممتاز ابوریحان بیرونی، او در مطالعات هندشناسی، به‌ویژه از حیث اصالت فکر و اندیشه پویا و شخصیت یگانه‌اش، شایسته توجه است.

وی افزود: هند در طول قرون گذشته برای گروهی از علاقه‌مندان ایرانی همواره گنجینه‌ای از اسرار تلقی شده و تلاش‌هایی برای روایت آموزه‌های هندی و تطبیق آن با آیات و روایات اسلامی صورت گرفته است، اما جایگاه بیرونی از این جهت متفاوت است؛ زیرا او اندیشمندی اصیل و به دور از پیش‌فرض‌های جزمی، با ذهنی کنجکاو و جویا بود.

قادری ادامه داد: بیرونی برخی آثار مهم حکمت و عرفان هند را از زبان‌های دیگر به عربی برگردانده که از میان آنها «سامکیا کارا» و «یوگا سوترا» اهمیت ویژه‌ای دارند و متأسفانه امروز همه آثار او در اختیار ما نیست.

وی با اشاره به «یوگا سوترا» گفت: بیرونی این رساله را که یکی از متون مهم حکمت و عرفان هند است، عمیقاً مطالعه و درک کرده و سپس آن را در بافتار فلسفی و حکمی دوران خود بازآفرینی کرده است. اهمیت کار او در این است که برخلاف بسیاری از ترجمه‌های بعدی که سرشار از اصطلاحات سانسکریت هستند، ترجمه بیرونی تقریباً عاری از اصطلاحات سانسکریت است.

قادری افزود: بیرونی برای بسیاری از اصطلاحات هندی معادل‌هایی دقیق و متناسب با نظام فکری زمان خود انتخاب کرده است؛ برای نمونه، واژه «کارما» را در «یوگاسوترا» با دو معادل «جبران» و «مکافات» ترجمه کرده است.

وی گفت: بررسی دقیق ترجمه بیرونی نشان می‌دهد که برخی تغییرات در معادل‌گذاری‌های او نه از سر اشتباه، بلکه حاصل فهم عمیق و بازخوانی مفاهیم هندی در چارچوب نظام فلسفی و معرفتی زمانه او بوده است.

قادری در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کرد: اصالت فکر و اندیشه بیرونی باعث شده است او تنها راوی ساده آرای هندوان نباشد، بلکه معارف هندی را عمیقاً درک کند و آنها را در لباس حکمت روزگار خود بازتعریف و ارائه دهد. او در این مسیر، معادل‌های دقیقی از متن فرهنگ فلسفی روزگار خود برگزیده و ابعادی از معارف هندوان را که با نظام فکری‌اش هماهنگ نمی‌دیده، نادیده گرفته یا اصلاح و تبیین کرده است.