معبد آناهیتا؛ از زیر آوار ماندن ۳۲۰ خانه تا مسیر ثبت جهانی/ معبد را نمی‌توان صرفا برای زیباتر شدن بازسازی کرد

به گزارش خبرنگار ایلنا، معبد آناهیتا از سال ۱۳۴۷ در ردیف پروژه‌های ملی قرار گرفت اما مسیر حفاظت از این بنای عظیم سنگی ساده نبود. وجود واحدهای مسکونی در عرصه بنا، برداشت سنگ‌های تاریخی برای ساخت کوره آهک پزی، تداوم ساخت‌وساز در عرصه برای چندین دوره و در نهایت سال‌ها توقف فعالیت پایگاه میراث فرهنگی این محوطه باستانی، بخش‌هایی از محوطه را با آسیب‌های جدی روبه‌رو کرد.

در نهایت حدود ۳۲۰ واحد مسکونی از عرصه معبد خارج شد اما خروج خانه‌ها kdc به معنای پایان مشکلات نبود. بقایای معماری دوره‌های مختلف همچنان در زیر و پیرامون محوطه باقی ماند و برای شناخت دقیق تاریخ و کارکرد این بنا ادامه کاوش‌های باستان‌شناسی ضرورت یافت.

مرتضی گراوند، مسئول پایگاه ملی محوطه تاریخی کنگاور (معبد آناهیتا) در گفت‌وگو با ایلنا و در تشریح آخرین وضعیت این محوطه تاریخی، از برنامه پایگاه برای تکمیل زیرساخت‌ها، راه‌اندازی موزه باستان‌شناسی، ادامه کاوش‌ها و حرکت به سمت مرمت گسترده‌تر خبر داد.

به گفته او، این برنامه‌ها در نهایت می‌تواند آناهیتا را از یک بنای منفرد تاریخی به یکی از حلقه‌های اصلی یک پرونده زنجیره‌ای برای ثبت جهانی تبدیل کند. 

میراث مدفون زیر خانه‌ها

معبد آناهیتا در سال ۱۳۴۷ در شمار پروژه‌های ملی میراث فرهنگی قرار گرفت و یکی از  ۵ پروژه‌ ملی ایران در کنار سایت‌ها و محوطه‌های تاریخی چون  تخت‌جمشید، هفت تپه، گرگان و بیشاپور  به شمار می‌رفت.

اما یکی از بزرگ‌ترین مشکلات محوطه، حضور واحدهای مسکونی در عرصه آن بود. مرتضی گراوند در اینباره گفت: در طول سال‌ها حدود ۳۲۰ واحد مسکونی از عرصه معبد خارج شد. اقدامی که بخش مهمی از مسیر حفاظت از بنا را هموار کرد. اما خودِ این جابه‌جایی پایان ماجرا نبود.

به گفته مدیر پایگاه میراث فرهنگی محوطه تاریخی کنگاور (معبد آناهیتا)، ساکنان قدیمی منطقه بخشی از محوطه را با نام «گجکن» می‌شناختند. محله‌ای که به تدریج روی بقایای تاریخی شکل گرفته بود. در آن دوره، سنگ‌های بنا نیز گاه از جای خود خارج و برای مصارف مختلف از جمله احداث کوره‌های آهک پزی استفاده می‌شد.

به این ترتیب، معبد تنها با گذر زمان آسیب ندید بلکه بخشی از تاریخ آن در دل ساخت‌وسازهای چند دوره تاریخی و حتی زندگی روزمره مردم پنهان ماند.

پس از انقلاب نیز فعالیت‌های پژوهشی در مقاطعی ادامه یافت اما به گفته مسئول پایگاه میراث فرهنگی معبد آناهیتا، در سال‌های ۱۳۷۹ و ۱۳۸۰ عملاً فعالیت در پایگاه ملی معبد آناهیتا متوقف شد و این معبد باستانی برای مدتی به فراموشی سپرده شد.

بازگشت جدی فعالیت‌های علمی در معبد آناهیتا از سال ۱۳۹۶ اتفاق افتاد، زمانی که پایگاه دوباره فعال شد و برنامه ساماندهی و حفاظت از محوطه در دستور کار قرار گرفت.

پنج دوره کاوش و کافی نبودن پاسخ‌ها

معبد آناهیتا تاکنون شاهد پنج دوره اصلی کاوش باستان‌شناسی از آغاز فعالیت‌ها در سال ۱۳۴۷ تا فصل‌های جدیدتر کاوش بوده است. نام‌هایی همچون دکتر کامبخش، مسعود آذرنوش، مهریار، کثیری، توحیدی، ولی نوری و مهدی رهبر در تاریخ پژوهش‌های باستان‌شناسی این محوطه دیده می‌شوند و در سال‌های اخیر نیز فصل جدیدی از کاوش با حضور ده‌پهلوان انجام شد.

اما به گفته  گراوند، مدیر فعلی پایگاه میراث فرهنگی معبد آناهیتا، ابعاد و ساختار پیچیده معبد به گونه‌ای است که برای رسیدن به اطلاعات دقیق‌تر کاوش‌های بیشتر لازم است. چون یکی از مشکلات اصلی همچنان وجود بقایای معماری دوره‌های متأخر است که پس از تخریب واحدهای مسکونی در محوطه باقی مانده‌اند.

به گفته او، نمی‌توان این بقایا را بدون مطالعه و کاوش کنار گذاشت. بخشی از این ساختارها ممکن است به دوره‌های سلجوقی، ساسانی و دیگر دوره‌های تاریخی مربوط باشد و تنها با ادامه کاوش می‌توان روند تغییرات معماری و کاربری محوطه را بازسازی کرد.

یکی از پرسش‌های اصلی حل نشده در معبد آناهیتا در کنگاور، درباره کارکرد اصلی این بنا است. اینکه آیا آنچه امروز به عنوان «معبد آناهیتا» و ساختار معماری آن شناخته می‌شود، دقیقا همان کارکردی را داشته که در منابع تاریخی و پژوهش‌های پیشین به آن نسبت داده شده یا اینکه باید در برداشت‌های موجود باید بازنگری کرد؟ اینها پرسش‌هایی است که هنوز مطالعات باستان‌شناسی پاسخ مشخصی برای آنها ندارد.

حفاظت مهمتر از کاوش است

در سال‌های اخیر، پیش از آنکه پایگاه میراث فرهنگی آناهیتا بتواند به سمت مرمت گسترده این اثر حرکت کند، بخش مهمی از تمرکز بر حفاظت فیزیکی از محوطه قرار گرفت. به گفته رییس پایگاه میراث فرهنگی معبد آناهیتا، افزایش ارتفاع نرده‌ها، تکمیل حصارکشی، نصب دوربین‌های مداربسته، ایجاد دکل‌های روشنایی و استقرار نیروی یگان حفاظت از جمله اقداماتی بود که برای کنترل محوطه انجام شده است.

این اقدامات اما فقط جنبه فیزیکی نداشت. چون یکی از چالش‌های مهم تغییر نگاه جامعه محلی به ااین این محوطه تاریخی بود.  گراوند گفت: در گذشته برخی از مردم محوطه را بخشی از فضای عمومی زندگی خود می‌دانستند. بنابراین از روی نرده‌ها عبور می‌کردند، از ورودی‌های غیرمجاز وارد می‌شدند یا حتی شب‌ها را در محوطه می‌گذراندند. اکنون تلاش شده است این نگاه تغییر کند، به گونه‌ای که مردم محلی معبد آناهیتا را بخشی از هویت تاریخی و میراث خود بدانند.

در کنار حفاظت، ساماندهی محیط پیرامونی نیز دنبال شده است. مسیر دسترسی تعریف شده، ساختمان ورودی و بلیت فروشی به‌روزرسانی شده و پارکینگ محوطه آناهیتا هم احداث شده است. مدیر پایگاه میراث فرهنگی معبد آناهیتا گفت: بخشی از فضای پیرامونی نیز که در گذشته محل توقف خودرو، تعویض روغنی، جوشکاری و فعالیت‌های خدماتی نامتناسب بود ساماندهی شده است. همچنین در ضلع جنوبی محوطه، حدود ۸۰۰ متر نرده‌کشی انجام شده و با کاشت درختچه در امتداد نرده‌ها جهت پوشش و ایجاد فضای سبز در ضلع جنوبی به مساحت دو هکتار از جمله اقداماتی است که در راستای ساماندهی محوطه صورت گرفته  و تلاش شده است هم منظر محوطه بهبود یابد و هم کنترل مسیرهای ورود و خروج آسان‌تر شود.

 از پیاده‌‌راه آناهیتا تا احداث موزه باستان‌شناسی

مدیر پایگاه میراث فرهنگی معبد آناهیتا یکی از پروژه‌های مهم پیرامون این محوطه تاریخی را تبدیل مسیر اطراف معبد باستانی به یک پیاده ‌راه اعلام کرد و گفت: این مسیر قرار است با عنوان پیاده ‌راه آناهیتا به بخشی از فضای شهری کنگاور تبدیل شود.

او افزود: این مسیر در گذشته محل تردد خودرو و فعالیت مشاغل مزاحم بود که اکنون سنگفرش شده و بخشی از فضای آن برای حضور و گردش مردم آماده شده است.

مرتضی گراوند ادامه داد: این تغییر شاید در ظاهر یک پروژه شهری باشد، اما برای یک بنای تاریخی اهمیت زیادی دارد چراکه حفاظت از محوطه‌ای مانند آناهیتا تنها با حصارکشی امکان‌پذیر نیست بلکه بنا باید دوباره در زندگی شهری البته با ضوابطی که ارزش تاریخی آن را حفظ کند دیده شود.

گام بعدی پایگاه میراث فرهنگی معبد آناهیتا به گفته مدیر این پایگاه، راه‌اندازی موزه باستان‌شناسی کنگاور است که طرح آن آماده شده و مورد تأیید اداره ‌کل موزه‌ها نیز قرار گرفته است.

او گفت: قرار است این موزه علاوه بر نمایش آثار، یک سالن معرفی نیز داشته باشد تا بازدیدکننده پیش از ورود به محوطه بداند با چه بنایی روبه‌رو است و چه تاریخی پشت این سنگ‌های عظیم قرار دارد. بخشی از آثار مربوط به محوطه نیز در انبار موزه ملی ایران نگهداری می‌شود و قرار است در چارچوب برنامه‌های موزه‌ای در همین محوطه مورد استفاده قرار گیرد.

به گفته گراوند، بخش مهمی از اقدامات زیرساختی در سال ۱۴۰۵ تقریباً به پایان رسیده و پس از آن تمرکز پایگاه می‌تواند به سمت کاوش و مرمت بیشتر معطوف شود. اما این مرحله به عامل تعیین ‌کننده میزان اعتبارات وابسته است.

آناهیتا از رویای مرمت تا ثبت جهانی

گراوند معتقد است آناهیتا از نظر معماری بنایی منحصر به ‌فرد است و به آسانی نمی‌توان نمونه مشابهی برای آن پیدا کرد.

حجم سنگ‌‌ها و ستون‌‌های قطور و معماری یکپارچه بنا، آناهیتا را در میان محوطه‌های تاریخی ایران به اثری شاخص تبدیل کرده است. اما امروز بخش‌هایی از این معماری نیازمند ساماندهی و مرمت است. هدف فعلی نیز مرمت مرحله‌ای بنا است. به گونه‌ای که در یک چشم‌انداز بلندمدت حتی بتوان ۵۰ تا ۶۰ درصد از عملیات مرمتی مورد نیاز را پیش برد.

اگر چنین اتفاقی رخ دهد، با خواناتر شدن ساختارهای اصلی و امکان درک بهتر معماری بنای باستانی، چهره معبد آناهیتا برای گردشگران بسیار متفاوت می‌شود. با این حال، مدیر پایگاه میراث فرهنگی معبد آناهیتا تأکید کرد: مرمت باید پس از تکمیل مطالعات و کاوش‌های لازم انجام شود. چون معبد آناهیتا را نمی‌توان صرفا برای زیباتر شدن منظر، بازسازی کرد و هر مداخله باید برپایه داده‌های باستان‌شناسی و تاریخی باشد.

مهم‌ترین پروژه بلندمدت پایگاه میراث فرهنگی آناهیتا اما فقط مرمت بنا نیست. بلکه به گفته گراوند، تدوین و تکمیل پرونده ثبت جهانی این معبد با عنوان «منظر باستان‌شناسی اشکانی ـ ساسانی از معبد آناهیتا تا ایوان مدائن» در عراق است. پرونده زنجیره‌ای که قرار است مجموعه‌ای از محوطه‌ها و عناصر تاریخی مرتبط را در یک چارچوب فرهنگی و تاریخی به یکدیگر متصل و در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت کند.

در این مسیر، معبد آناهیتا، کاخ ناتمام خسرو، مجموعه‌های معماری دوره ساسانی و دیگر عناصر تاریخی منطقه مورد توجه قرار گرفته‌اند و مسیر در نهایت به ایوان مدائن در عراق پیوند می‌خورد.

گراوند گفت: تلاش تهیه‌کنندگان پرونده ایجاد ارتباط تاریخی میان شرق و غرب ایران در دوره‌های مختلف، از دوره ماد و هخامنشی تا اشکانی و ساسانی در قالب یک منظر فرهنگی است.

به گفته او، کنگاور در این روایت تاریخی جایگاه ویژه‌ای دارد. شهری که در مسیر ارتباطی شرق و غرب قرار داشته و در دوره‌های مختلف تاریخی در امتداد مسیرهای مهم ارتباطی قرار گرفته است.

مدیر پایگاه میراث فرهنگی معبد آناهیتا در پاسخ به این سوال که اطلاعات پرونده ثبت جهانی این اثر چه زمان آماده خواهد شد؟ گفت: تلاش ما این است که پرونده ثبت جهانی آناهیتا و آثار مرتبط دوره اشکانی و ساسانی تا ایوان مدائن عراق طی حدود دو سال آینده تکمیل شود.

گفتگو: مریم جلیلوندفرد