نشست «نسبت زبان فارسی و زبانهای محلی» برگزار شد
دوازدهمین نشست از سلسله نشستهای «زبانشناخت» با موضوع «نسبت زبان فارسی و زبانهای محلی» عصر دوشنبه ۱۸ مهر ۱۴۰۱ در سالن جلسات طبقۀ چهارم حوزۀ هنری، شماره ۴۰۷ برگزار شد.
به گزارش ایلنا به نقل از دفتر پاسداشت زبان فارسی، دوازدهمین نشست از سلسلهنشستهای «زبانشناخت» با موضوع «نسبت زبان فارسی و زبانهای محلی» با حضور داود دشتبانی، پژوهشگر تاریخ و مسائل اقوام و مدیرمسئول ماهنامۀ «وطنیولی» و فصلنامۀ «دربند»، و مهدی صالحی، مجری کارشناس، عصر دوشنبه ۱۸ مهر ۱۴۰۱ در سالن جلسات طبقۀ چهارم حوزۀ هنری، شماره ۴۰۷ برگزار شد.
مهدی صالحی مجری کارشناس نشست و از اعضای شورای دفتر پاسداشت زبان فارسی حوزه هنری، با اشاره به اینکه موضوع زبان فارسی و زبانهای قومی و محلی موضوع محوری مهمی است اظهار کرد: چند ماه است که پی گیر برگزاری نشستی در این باره هستیم چرا که این روزها به صورت پنهان و آشکار سیاستهای تفرقه افکنانه و سیاستهای غلط و دردسرساز زبانی و فرهنگی اجتماعی این موضوع را در بر گرفته است.
وی درادامه به رابطه و نسبت تاریخی زبان فارسی و زبانهای محلی پرداخت و گفت: زبان فارسی از آغاز زبانی بوده که با همه زبانهای محلی، اقوام و کشورها تعامل کرده است؛ حالا چه گویش و لهجه باشد و چه زبان پر گویشوردرجغرافیاهای متعدد. وی افزود: همیشه زبان فارسی تلاش میکرده که به این زبانها خدمت کند و میانجی همه اینها باشد و این زبانها را حفظ کند. تقریبا سراغ نداریم که زبان فارسی باعث شده باشد که زبان و گویشی محو شود. صالحی با اشاره به سیاستگذاریهای غلطی که در دوره جدید در حوزه ملتسازی شکل گرفته اظهار کرد: از دوره پهلوی اول بنای بعضی از این جریانات گذاشته شد و آهسته آهسته تقابلی بین زبان فارسی و زبانهای محلی شکل گرفت و پیدا شد که این تقابل به زوایا و افتراقی تبدیل شد که این زوایا روز به روز بازتر میشود. برخی از این شکافها نمایانتر میشود که بعضی از آنها جدی و گسلهایی فرهنگی، سیاسی و امنیتی هولناکی را بوجود آورده است. بعضی از گویشوران و متعلقین به زبانهای قومی محلی چون: کردی، آذری، بلوچی و ترکمنی و بعضی از فعالان در کشورهای دیگر تلاش کردند که این حلقه وصال را حفظ کرده و این ربط و نسبت را تقویت کنند. این فعالان باید سعی کنند که این شکافها بهتر شود و توجه به سمت وحدت و یکپارچکی فرهنگی برگردد. از کسانی که در طول این سالها زحمت بسیار کشیدند و ملالت زیاد دیدند داود دشتبانی است، که هم در مجلاتی که منتشر کرده و هم در فعالیتهای اجتماعی و مجازی که پیش برده، تأثیر ویژهای داشتهاند. ما هم در دفتر پاسداشت زبان فارسی حوزه هنری، زحمت ایشان را ارج میگذاریم و میبینیم و میفهمیم. حال میخواهیم ماجرای نسبت زبان فارسی با زبانهای محلی را از زبان ایشان بشنویم. هدف از برگزاری این نشست هم پیگیری این اتفاقها و فرآیندهایی است که که باعث میشوند این شکافها و تفرقهها کم شود و آهسته به سمت آن وفاقی برویم که فرهنگ ساز و نگهدارنده است تا بتوانیم همان برادری و نسبتهای فرهنگی که در گذشته بوده را بازیابی کنیم.
داود دشتبانی در ادامه این نشست به سخنرانی در خصوص موضوع نشست پرداخت و گفت: یک سری گزارهها در اذهان جاافتاده که دقیق نیست و حتی بعضی از آنها ساخته کسانی است که هدفشان تخریب این رابطه است. یکی از نکات این است که ریشه این تخریبها ازدوران پهلوی آغاز شد که به نظر من این گزاره درست نیست و هیچ مصداقی برایش وجود ندارد و به برآیند کارها و اتفاقاتی است که در دوران پهلوی اتفاق افتاد برمی گردد. میان ایجاد مشکلات قومی و زبانی و دوران پهلوی هم زمانی وجود دارد اما اینها منشاء خارجی و بیرونی دارند و منشا آن حکومت پهلوی نیست. این هم یکی از اتهاماتی است که برای تخریب نسبتی که به شکل طبیعی و تاریخی بین زبان فارسی با قومیت ایرانی و زبانهای محلی و خرده فرهنگهای داخلی وجود داشته است میزنند. جا انداختن این گزارهها خطرناک است چون سرکوب اقوام اگر در دوران این حکومت یا حکومت قبلی کشورفرضی اتفاق افتاده باشد به لحاظ حقوقی فرقی نمیکند و صرف اینکه ادعا کنی که سرکوب قومی در این کشور و این جامعه صورت گرفته، برای گروههای مدعی حقوقی ایجاد میکند وآنها به دنبال این هستند.
این یکی از پازلهای تخریب است که میگویند ظلم به زبانهای محلی از دوران پهلوی آغاز شد و لابد امروز هم ادامه دارد! پایه گذار این اتهام چپها و مارکسیستها بودند. وی دراین باره خاطر نشان کرد: با وجود انتقاداتی که به دوران پهلوی وارد است اما لزوما این جزو آن انتقادات نیست چون پهلوی چندان کارجدیدی در باره زبان فارسی انجام نمیداد جز اینکه آموزش سنتی شکل مدرن گرفت و آموزش و پرورش و دبیرستان و دانشگاه و فرهنگستان ایجاد شد. این اقدامات، کارهای مخل و مضری در ارتباط با زبان فارسی و زبانهای محلی نیست. یکی از گزارهای نادرست دیگر هم این است که در دوران پهلوی اقوام سرکوب شدهاند که نشدهاند بلکه یکی از سیاستهای درست خلع سلاح ایلات بود که البته ممکن است با خشونت و شدت عمل و بیتدبیری انجام شده باشد اما سرکوبی در کار نبود. ایلاتی مسلح بودند که با همدیگر گاهی درگیر میشدند و شرارت میکردند. آنها خلع سلاح شدند و این موضوع یعنی خلع سلاح گروههای غیردولتی و غیرمسئول هیچ ارتباطی به موضوع دولت مرکزی و اقوام ندارد. بنا براین، این موضوع یکی از گزارههایی است که بعدها جریانات قوم گرا و تجزیه طلب در دروه جمهوری اسلامی از آن سوء استفاده کردهاند و پشت شعارهای ضدپهلوی پنهان شدهاند و گزارههایی را جا انداخته اند. بنابراین، نباید این گزاره اشتباه را تکرار کرد.
دشتبانی ادامه داد: در ایران هیچ وقت سابقه نزاع و درگیری و سرکوب قومی نداشتهایم و اگر درگیری بوده، نزاعی بین شهری با شهری دیگر و یا طبقهای از مالکین با کشاورزان و یا فرقهای مذهبی با فرقهای دیگر بوده است.
این پژوهشگر درادامه خلق و باب شدن موجودیت و هویت دروغینی به اسم قوم فارس را یکی دیگراز گزارهای نادرستی عنوان کرد که در بحث زبان فارسی جا افتاده است و دراین باره گفت: اگر به تاریخ زبان فارسی برگردیم، چیزی به اسم فارسها وجود ندارد. اصلا مفهوم قومیت اگر معادل کلمه Ethenic است ما این مفهوم را در ایران نداشته ایم؛ در تاریخ غرب و اروپا به جوامع اقلیت تحت ستم و تبعیض Ethenic اطلاق میشود یعنی به سیاهان، یهودیها در قرون گذشته تاریخ اروپا و به سرخپوستان درآمریکا Ethenic میگفتند. در کشورما، صد سال اخیر برای نخستین بار تحت تاثیر منشأء خارجی و بیرونی که بسیار تحت تاثیر ادبیات مارکسیستی بوده، به این موضوع پرداخته شده است. ما اقلیت تحت ستم و تبعیض به این مفهوم در تاریخ خودمان نداشتهایم و اگر هم برخی گروههای دینی مانند یهودیان و زرتشتیان از سایر گروهها متمایز بودهاند اما هرگز مانند آنچه در تاریخ اروپا و غرب وجود دارد مورد تبعیض و ستم نبودهاند و در هر حال آنچه که امروز اقوام ایرانی نامیده میشود قطعاً چنین شرایطی نداشته اند.
این پژوهشگر دراین باره خاطرنشان کرد: ما قبل از دوران معاصر، همدیگر را با نسبت قومیت نمیشناختیم و اگر به متون تاریخی و ادبیمان هم برگردیم، همه را با نسبت شهر یا منطقه خطاب میکردیم و اصلا مفهوم قومیت با توجه به دلایلی که گفتم وجود نداشته است.
دشتبانی ادامه داد: اگر قوم را به مفهوم خویشاوندی بگیریم ایرادی ندارد و همه خویشاوند همدیگر هستیم اما اگر بگوییم ادبیات قوم بلافاصله ادبیات سیاسی Ethenic به ذهن متبادر میشود که یک ادبیات سیاسی موجود در جامعهشناسی غرب در حوزه اقلیم و هویت است که آن را همه جامعهشناسی خواندهها و علوم سیاسی خواندهها میخواهند روی ایران هم منطبق کنند و این در صورتی است که اطلاعی از تاریخ ایران ندارند و نمیدانند که این موارد در تاریخ ایران مصداق ندارد. دشتبانی در ادامه به ارائه نمونهای از این جریان پرداخت و گفت: کلمه کرد و لر را در متون تاریخیمان به معنای قومی نداریم و برای نشان دادن شیوه معیشت و شیوه زندگی استفاده شده است. به همین خاطر، در متون تاریخی به کردهای سیستان، کرمان و سبلان و… هم اشاره شده چون به کوه نشینان کرد گفته شده است. در اردبیل و کرمان و سیستان هم به کسانی که در کوه سکونت داشتهاند کرد گفته شده است. در واقع، شیوه زندگی رمه گردانی و کوه نشینی را کم و بیش کرد و همین طور لر گفتهاند و این واژها به عنوان قوم برای ما در صد سال اخیر ساخته شده است.
دشتبانی تصریح کرد: از سوی دیگر اگر دقیق شویم متوجه خواهیم شد یک زبان به نام زبان کردی نداریم و در واقع؛ شامل چندین زبان ازجمله، سورانی، زازانی، کرمانجی، کلهری، هورامی، فیلی و…است. گویشورانشان هم زبان همدیگر را متوجه نمیشوند در حالی که تصور عمومی از کرد و زبان کردی یک هویت یکپارچه و یکسان است اما از کدام کرد صحبت میکنیم؟! گروهی زبان بوده به نام زبانهای کردی مثل زبانهای هند و اروپایی و اسلاوی؛ ولی لزومی ندارد به همه اینها بگوییم کرد. ایلامی ما و کرمانشاهی ما، کردی ترکیه و سوریه را متوجه نمیشوند و بنابر این دلیلی ندارد که به همه اینها میگوییم کرد چون برای ما ساخته اند. البته این زبانها خویشاوندیهایی با همدیگر دارند اما یک هویت واحد و یکسان نیستند.
این پژوهشگر درادامه با طرح پرسشهایی چون تکلیف زبان فارسی ما چیست؟ و از کجا آمده است؟ به خاستگاه زبان فارسی پرداخت و اظهار کرد: یونانیها از دوره هخامنشیان به ما میگفتند پرشین یا پرشیا و چون هخامنشیان از پارس بودهاند به فارسی و پارسی و پرشین مصطلح شدهاند. ولی اگر از دوران باستان بگذریم و به این زبان کنونی بپردازیم، این زبان در متون اولیه به عنوان زبان دری شناخته شده و اکثر نویسندگان و شعرای ما هم این زبان را زبان دری اطلاق کردهاند اما بعدها مجموعه زبانهای ایرانی را فارسی اطلاق کرده اند. مستندات تاریخی برای این ادعا زیاد است که من یکی را انتخاب کرده ام. «ابو الحسن مسعودی» در «التنبیه و الاشراف» میگوید: «پارسیان قومی بودند که قلمروشان دیار جبال بود ازماهات و غیره و آذربایجان تا مجاور ارمنیه و اران و بیلقان تا دربند که باب و ابواب است و ری و طبرستان و مسقط و شابران و گرگان و ابرشهر که نیشابور است و هرات و مرو و دیگر ولایتهای خراسان و سیستان و کرمان و پارس و اهواز با دیگر سرزمین عجمان که در وقت حاضر به این ولایتها پیوستهاست، همه این ولایتها یک مملکت بود، پادشاهاش یکی بود و زباناش یکی بود، فقط در بعضی کلمات تفاوت داشتند، زیرا وقتی حروفی که زبان را بدان مینویسند یکی باشد، زبان یکی است وگر چه در چیزهای دیگر تفاوت داشته باشد، چون پهلوی و دری و آذری و دیگر زبانهای پارسی.» یعنی مسعودی میگوید این زبان ها، همه فارسیاند و آنچه ما امروز به عنوان زبان فارسی میشناسیم زبان دری است. زبان پهلوی هم زبانی بوده که مردم عوام با آن صحبت میکردند و بنابر این، عموم گویشهایی که ما در ایران داریم اشتراکات عجیبی هم با هم دارند.
مدیرمسئول ماهنامۀ «وطنیولی» و فصلنامۀ «دربند»، اکثر گویشهای محلی کنونی ایرانی را باقیمانده زبان پهلوی دانست و گفت: علت تشابهاتشان هم همین است. در خصوص وجه تسمیه زبان دری هم تقریبا اتفاق قول وجود دارد و اکثر محققین همچون ملک الشعراء بهار، ذبیح الله صفا و دکتر علی اشرف صادقی هم پذیرفتهاند که علت اینکه به این زبان دری گفتهاند انتساب این زبان به درباراست و براساس اسناد تاریخی خانواده سلطنتی و اشراف در دربار ساسانیان به آن سخن میگفتهاند یعنی اشراف برای اینکه با مردم عوام متمایز شوند به زبان دری سخن میگفتند و عوام به زبان پهلوی. این اتفاق در دوران جدید هم مصداق داشته است همان طور که در دربار روسیه تزاری تا دوران پطر، اشراف به زبان فرانسوی تکلم کرده و نوشتهاند و از روسی حرف زدن امتناع میکردند.
وی درادامه گفت: زبان دری، زبان دربار دوران ساسانیان بوده و درمتون قرون اولیه اسلامی آمده است که در دربار تیسفون یعنی عراق کنونی و از طرف دیگر در بلخ ومرو در افغانستان کنونی به این زبان سخن گفته اند. علتش این است که بعد از فروپاشی و عقب نشینی مرحله به مرحله و چندینساله ساسانیان، در نهایت دربار ساسانی با مرگ یزدگرد در مرو در خراسان فرو میپاشند و در آنجا این زبان را در خراسان و بلخ و مرو ترویج کرده اند. بنابر این، کم کم زبان فارسی توسط دهقانان، که فردوسی هم از آن طبقه بوده و به زبان فارسی تفاخر میکردند، گسترش پیدا کرد. درواقع، این زبان از ابتدا متعلق به هیچکدام از گروههای فرهنگی نبوده است. هنوز هم جزیرههای پهلوی زبان در مناطق مختلف ایران داریم. بنابراین زبان فارسی زبان اول هیچکدام از ما نبوده و از ابتدا زبان فرامحلی و زبان ملی بوده است.
دشتبانی در ادامه با اشاره به اشغال ایران توسط اعراب افزود: ایران به مفهوم سیاسی بعد ازاشغال اعراب نداشتهایم و مفهوم ایران تحت سلطه خلفا بوده و استقلال سیاسی نداشتهایم اما موجودیت ایرانی توسط اعراب به رسمیت شناخته شده تا بعدها به دوران رستاخیز دولتهای ایرانی مثل سامانیان و صفاریان و… میرسیم که یک نهضت استقلال راه میاندازند که شروع علمیاش با سامانیان، شروع سیاسیاش با یعقوب لیث صفاری و شروع فرهنگیاش با فردوسی است. بدین ترتیب هویت ایرانی و زبان فارسی را احیا میکنند واز زیر سلطه زبان عربی خارج میشوند.
دشتبانی در ادامه افزود: دو دوره در تاریخ ایران زبان فارسی از رسمیت افتاده؛ یکی در زمان اشغال ایران توسط یونانیان بعد از اسکندر است و دیگرزمان اشغال توسط اعراب است. همه حکومتهایی که بعدها روی کار میآیند، چه اینکه منشأء ایرانی داشته یا مثل سلجوقیان و مغولان و… منشا ایرانی نداشته اند، همه به رغم اینکه حکمران بودهاند و کسی مجبورشان نکرده اما زبان فارسی زبان رسمی علمی، فرهنگی و سیاسیشان بوده است. به همین خاطر، این گزاره که گفته میشود چرا زبان فارسی باید زبان رسمی باشد را باید از تاریخ پرسید و دلیلاش با خودش است و حاصل فرآیندی است که ایران به صورت طبیعی طی کرده است.
این پژوهشگر مسائل اقوام درادامه با طرح این پرسش که آیا زبان فارسی محدود کننده دیگر زبانها است، به نقل قولی از جفری لوئیس، استاد زبانهای ترکی دانشگاه آکسفورد، پرداخت و گفت: وی به طور مشخص میگوید که زبان ترکی قابلیت سیاست ورزی و فلسفه و مطالب علمی ندارد چون یک زبانی ایلیاتی رمه گردان بوده است و برای جوامع مدنی چیزی برای عرضه نداشته است. وی تصریح کرد: یکسری زبانها زبان فرهنگ بوده و مفاهیم غنی در آن تولید شده اما یک سری زبانها چنین ویژگی ندارند. بنابراین کسی که میآید و میگوید باید به زبان کردی فلسفه و فیزیک و علوم پزشکی خواند، کارش ایراد دارد و چطور میتوان فلسفه هگل و نیچه و علامه طباطبایی و ابن سینا را به کردی و یا ترکی آموزش داد چون این زبانها این مفاهیم را ندارند.
وی خاطر نشانکرد: زبان فارسی با این همه قدمت و غنا، که خودش حامل فرهنگ و تمدن و علم و دانش است، هنوز در این خصوص قابل بحث است. شما تصور کن که با بلوچی بخواهی نیچه بخوانی و یا به لری بخواهی پزشکی بخوانی و یا با طالشی بخواهی سیاست بیاموزی. این مفاهیم یا از ذهنهای بیمار در میآید یا از ذهنهای مغرض و منطقی در آن نیست.
دشتبانی با اشاره به اینکه ایران تا دوران معاصر دارای دولت مدرن به معنای دولتی که با همه امور زندگی فرد کار دارد نبوده گفت: ما از دوران پهلوی دارای دولت مدرن شدهایم و وضعیت زبانهای محلی هم تا این دوران وضعیتی طبیعی بوده است همان طور که وضعیت زبان فارسی طبیعی بوده است. کاربرد این زبانها در هر عرصهای آزاد بوده و بنابر این هیچ وقت برنامهای هم برایش نداشته اند. در همین شرایط که دولت غیرمدرن حاکم بوده مردم ایران در قفقاز و سیستان و خوزستان وقتی که به مکتب رفتهاند سعدی میآموختهاند بدون اینکه دولتی وجود داشته باشد که به آنها اجبار کند سعدی بخوانند این جریان تحمیلی نبوده است و این در حالی است که خانواده ترک زبان قفقازی تحت سلطه روسها در مکتب فارسی آموخته اند. قباله هایشان هم به فارسی نوشته شده و یا نویسنده کتاب شرف نامه، که تاریخ مفصل کردستان است آن را به فارسی نوشته است و کسی هم او را مجبور به این کار نکرده است بلکه انتخاب طبیعی او بوده است.
این پژوهشگر درادامه، کاربرد زبانهای محلی در عرصه سیاست را غیر طبیعی دانست و گفت: مدعیان زبانهای مادری ادهاعایی چون: آموزش در مدارس، نگارش متون و اسناد اداری و سیاسی و نگارش کتاب دروس دانشگاهی به زبانهای محلیشان را دارند که درعلوم سیاسی به این جریان میگویند فرآیند ملت سازی. به عنوان مثال عنصر کرد که وجود ندارد و یک گروه زبانی است را مطرح میکنند. یعنی اول مفهوم قومیت را مطرح میکنند و سپس عنوان ملت را و بعد که ملت شد، دولت مستقل میخواهد و دولت مستقل هم مستلزم زبان یکسان است و بدین ترییب همه دنبال یکسانسازی هستند و پشت حقوق بشر پنهان میشوند.
دشتبانی درادامه ضمن پرداخت به تاریخچه طرح شدن زبان مادری برای نخستین بار در بنگلادش و تعریف و ارائه توضیحاتی در خصوص زبانهای در حال انقراض و در معرض خطر از نگاه سازمان یونسکو خاطر نشان کرد: ۶۷۰۰ زبان در دنیا وجود دارند که بخش اعظمی در معرض خطر و بخش دیگری در حال انقراض اند. به همین خاطر یونسکو با اهدافی فرهنگی نه سیاسی و برای جلوگیری از انقراض این زبانها تلاش میکند ولی در این میان گروههای تجزیه طلب قومی با اهداف دیگری ادعای دفاع از زبانهای مادری را مطرح میکنند در حالی که به دنبال اهداف سیاسی دیگری هستند.
وی درادامه با اشاره به آزادیهایی که زبانهای محلی در ایران دارند گفت: نمایندگان مجلس با زبان محلیشان در مجلس سخنرانی میکنند و رهبرمان به زبان محلی صحبت میکند و همه زبانهای محلی رادیو تلویزیون دارند و کتابها نیز به زبانهای محلی منتشر میشود. بنابراین، بحثهایی که صورت میگیرد کاملا با اهداف سیاسی ملیتسازی و ایجاد تنش و نفرتپراکنی قومی صورت میگیرد.
دشتبانی در پاسخ به سئوال مهدی صالحی، مجری کارشناس نشست، مبنی بر اینکه آیا تحرکات و برنامه ریزیهای سیاسی که در کشورهای همسایه شکل میگیرد با اهداف تجزیه طلبانه است گفت: تجزیه طلبهای زبانی خواسته و منشأء داخلی ندارند و این مسائل به هیچ وجه مسأله هیچکدام از اقوام ایرانی نیست و بحران قومی و زبانی وجود ندارد.
وی افزود: طی نظرسنجی سراسری سنجش باورها و نگرشهای ایرانیان، مردم ایران تعارضی بین هویت ملی و قومیشان ندارند اما ازآنجا که زبان و هویت قومی و محلی پدیدهای احساسی و روانی است و با تعصب گره خورده واکنش برانگیزاست و گرنه براساس نیاز نیست. یعنی موضوعی که به لحاظ احساسی کسی را تحریک میکند لزوماً نیاز آن فرد نیست و با نیاز خیلی متفاوت است و موضوع احساسی هم معامله بردار نیست. درواقع، هیچ دلیل منطقی برای درگیریهای قومی نمیتوان پیدا کرد و همه مبنای احساسی دارند.
صالحی، که از اعضای شورای سیاستگذاری دفتر پاسداشت حوزه هنری است، در پایان به جمعبندی مباحث نشست پرداخت و گفت: بدون تردید سیاستگذاریهای زبانی برای مقابله با سیاستهای زبانی که شکل گرفته مهم است و بنابراین، دفتر پاسداشت زبان فارسی حوزه هنری هم تلاش میکند که این فرآیندها را دقیقتر شناسایی کرده و به مدیران و مسئولین ارائه کند تا جایگاه زبان فارسی را حفظ کرده و روندهایی هم برای شناسایی گویشها شکل گیرد.
این مدرس زبانشناسی از عدم پرداخت به مظاهر زبان فارسی درآموزش و پرورش و صدا وسیما هم انتقاد کرد و گفت: دیگر درصدا وسیما خبری از مثنوی خوانی نیست چون آن را صوفیگری میپندارند و چنین میراثی را که داریم کنار میگذارند و با این قبیل اقدامات، داریم ذوق عمومی را کور میکنیم و تقلیل میدهیم و این در صورتی است که امروزه در جنگ رسانهای چه ذوقهایی را دارند در اذهان جایگزین این میراث میکنند.