نقش احترام به عنوان خصیصه مبنایی اصالت ایرانی در معماری بومی ایران

به گزارش ایلنا، دکتر فاطمه عباسی؛ معمار و پژوهشگر در یادداشتی به شرح زیر نوشت:

«وَ قُلْ لَهُمَا قَوْلًا کَرِیمًا» (اسراء: ۲۳)

قرآن کریم در این آیه، انسان را به سخن گفتن با احترام و کرامت، به‌ویژه در برابر پدر و مادر، فرا می‌خواند. این آموزه تنها یک دستور اخلاقی نیست، بلکه در فرهنگ ایرانی و اسلامی به شیوه‌ای از زندگی تبدیل شده است؛ شیوه‌ای که ردپای آن را می‌توان در معماری خانه‌های سنتی ایران نیز مشاهده کرد.

خانه در فرهنگ ایرانی تنها محلی برای سکونت نبوده است؛ بلکه فضایی برای شکل‌گیری شخصیت، بهره گیری از تجربیات و مستحکم شدن روابط خانوادگی به شمار می‌آمد. یکی از مهم‌ترین ارزش‌هایی که در کالبد خانه‌های سنتی ایران تجلی یافته، احترام است؛ احترامی که نه‌تنها در رفتار افراد، بلکه در نحوه طراحی و سازمان‌دهی فضاهای خانه نیز نمود پیدا می‌کرد. استاد محمدکریم پیرنیا، پدر معماری سنتی ایران، بر این باور بود که معماری ایرانی همواره در خدمت «مردم‌واری» بوده است؛ اصلی که انسان، آسایش، کرامت و نیازهای او را محور طراحی قرار می‌دهد. هنگامی که خانه بر اساس مردم‌واری شکل می‌گیرد، احترام نیز به بخشی از ساختار آن تبدیل می‌شود، در ادامه به شقوق و شئون احترام در معماری بومی ایران پرداخته خواهد شد.

معماری بومی ایران بر پایه شناخت دقیق نیازهای جسمی، روانی و فرهنگی انسان شکل گرفته است. یکی از مهم‌ترین اصول معماری بومی ایران، رعایت اصل محرمیت و حریم خصوصی است. در خانه‌های سنتی ایران، ورود به فضای زندگی هرگز ناگهانی نبود. هشتی، دالان و پیچ‌وخم ورودی، مانع دید مستقیم به حریم خانواده می‌شد.

خانه بروجردی‌ها و خانه طباطبایی‌ها در کاشان از شاخص‌ترین نمونه‌هایی هستند که این اصل را به‌ خوبی نشان می‌دهند. در این خانه‌ها، طراحی ورودی، حیاط مرکزی و نحوه سازماندهی فضاها کاملاً در راستای حفظ حریم خانواده است. این تدبیر هوشمندانه تنها یک راهکار اقلیمی یا امنیتی نبود، بلکه پیامی روشن داشت: هر خانه حرمت دارد و هر انسانی سزاوار حفظ حریم و آرامش خویش است. این سازمان‌دهی فضایی بیانگر احترام به شخصیت، آرامش و حریم خصوصی اعضای خانواده است؛ موضوعی که در فرهنگ ایرانی-اسلامی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است.

در مرکز این خانه‌ها، حیاطی قرار داشت که قلب تپنده زندگی خانوادگی بود. حضور طبیعت، آب و فضای سبز در این خانه ها علاوه بر ایجاد حس آرامش، همدلی ایجاد می کرد و موجب افزایش کیفیت زندگی می گردید. یکی دیگر از مزایای معماری بومی ایران توجه به حضور افراد مسن بود چرا که بهترین اتاق ها و فضاها در دسترس ایشان بود تا علاوه بر تکریم آن ها، فرهنگ احترام به عنوان یکی از اصول زندگی در نسل های آتی آن خانه نیز نهادینه شود.

همان‌گونه که سعدی می‌گوید:

بزرگی به عقل است و دانش، نه سال

  مگر کز ادب بهره گیرد کمال

امروزه با تغییر سبک زندگی و رواج زندگی در آپارتمان ها، بسیاری از فرهنگ های سنتی نادیده گرفته می شوند که این نیز موجب کاهش کیفیت روابط بین اعضای خانواده و از بین رفتن مرزهای فضایی حفظ حرمت می شود. بازخوانی اصول معماری بومی به معنای بازگشت به گذشته نیست، تلاش برای فهم و استفاده از تجربیات گذشتگان است تا بتواند پاسخگوی نیازهای امروز باشد و زمینه را برای تعامل و حفظ حریم فراهم سازد. فرهنگ مهمان‌نوازی ایرانی نیز یکی دیگر از اصول معماری بومی ایران بود که شامل شاه نشین یا اتاق مهمان بود که نشان میداد احترام به مهمان، قسمتی از هویت خانواده ایرانی است فرهنگی که ریشه در تعالیم اسلامی دارد. پیامبر اکرم (ص) در این خصوص تأکید فرموده‌اند:

«هر کس به خدا و روز قیامت ایمان دارد، باید مهمان خود را گرامی بدارد.»

خانه عامری‌ها در کاشان با وجود حیاط‌های متعدد، فضاهای تابستان‌نشین و زمستان‌نشین و سازماندهی دقیق عملکردها، نشان می‌دهد که معماری چگونه پاسخگوی نیازهای فرهنگی و اجتماعی خانواده ایرانی بوده است،

در معماری بومی ایران از مصالحی استفاده می‌شد که در همان منطقه در دسترس بودند و کمترین آسیب را به محیط‌زیست وارد می‌کردند. خشت، گل، چوب، سنگ و آجر نه‌تنها با شرایط اقلیمی سازگار بودند، بلکه قابلیت بازیافت و بازگشت به طبیعت را نیز داشتند. به عنوان مثال روستای تاریخی ابیانه با استفاده از خاک سرخ منطقه در ساختن  خانه‌ها و همچنین روستای ماسوله با بهره‌گیری از سنگ، چوب نمونه‌های ارزشمندی از احترام به منابع بومی هستند.

از دیگر موارد احترام در معماری بومی ایرانی این بود که در بافت های تاریخی ایران، ساختمان ها طوری ساخته می شدند که کمترین مزاحمت را برای همسایگان ایجاد کنند. کوچه های باریک برای ایجاد سایه، ارتفاع مناسب بناها و هماهنگی در نماها از نشانه های احترام به یگدیگر و ترویج فرهنگ رعایت و حفظ حریم دیگران بود به عنوان مثال بافت تاریخی استان یزد که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است نمونه ای ارزشمند از موضوع ذکر شده است که موجب شکل گیری محیطی انسانی و پایدار شده است.

خلاصه آنکه معماری بومی ایران بر پایه احترام و استفاده از طبیعت شکل گرفته و سبب شده که بناها علاوه بر زیبایی، نشانه ای از فرهنگ و اصالت و هویت باشند که در آن هم حفظ حریم مهم است و هم ترویج آن زیرا موجب افزایش کیفیت زندگی و ایجاد آسایش روحی و روانی می شود.