چه کسی سکوت هستهای را خواهد شکست؟
معاهده منع جامع آزمایشهای هستهای پس از نزدیک به سه دهه هنوز اجرایی نشده و حالا زمزمه ازسرگیری آزمایشهای اتمی، سکوت هستهای جهان را در آستانه شکستن قرار داده است.
به گزارش ایلنا به نقل از روسیا الیوم، ۲۴ سپتامبر ۱۹۹۶ (۲ مهر ۱۳۷۵)، درهای امضای «معاهده منع جامع آزمایشهای هستهای» در مقر سازمان ملل در نیویورک گشوده شد؛ توافقی که هدف آن ممنوعیت کامل تمامی انفجارهای آزمایشی هستهای، چه نظامی و چه غیرنظامی، در هر نقطهای از جهان بود.
پنج قدرت هستهای وقت شامل روسیه، آمریکا، چین، فرانسه و انگلیس در نخستین روز این معاهده را امضا کردند، اما این توافق به دلیل نبود تصویب از سوی برخی کشورهای کلیدی، همچنان لازمالاجرا نشده است.
بر اساس مفاد معاهده، برای اجرایی شدن آن باید ۴۴ کشور تعیینشده در پیوست دوم، که هنگام مذاکرات از ظرفیت و فناوری هستهای برخوردار بودند، آن را تصویب کنند. تاکنون ۳۶ کشور از این فهرست معاهده را تصویب کردهاند، اما آمریکا، چین، مصر، رژیم صهیونیستی، ایران، هند، کره شمالی و پاکستان همچنان در میان کشورهای فاقد تصویب نهایی قرار دارند.
سنای آمریکا در سال ۱۹۹۹ (۱۳۷۸) از تصویب معاهده خودداری کرد و نگرانی درباره قابلیت اطمینان زرادخانه هستهای آمریکا و سازوکار راستیآزمایی را از دلایل این تصمیم اعلام کرد.
با وجود اجرایی نشدن معاهده، بیشتر قدرتهای هستهای طی دهههای گذشته بهصورت داوطلبانه آزمایشهای هستهای خود را متوقف کردهاند. کره شمالی تنها کشوری است که در قرن بیستویکم آزمایش هستهای انجام داده و در سالهای ۲۰۰۶، ۲۰۰۹، ۲۰۱۳، ۲۰۱۶ و ۲۰۱۷ چندین آزمایش انجام داده است. هند و پاکستان نیز آخرین آزمایشهای هستهای خود را در سال ۱۹۹۸ انجام دادند.
با این حال، در سالهای اخیر نشانههایی از احتمال تغییر این وضعیت ظاهر شده است. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در اکتبر ۲۰۲۵ (مهر ۱۴۰۴) به وزارت جنگ این کشور دستور داد مقدمات ازسرگیری آزمایشهای تسلیحات هستهای را فراهم کند و این اقدام را در چارچوب رقابت با روسیه و چین مطرح کرد.
واشنگتن همچنین روسیه و چین را به انجام آزمایشهایی برخلاف معیار «بازده صفر» متهم کرده است؛ ادعایی که مسکو و پکن آن را رد کردهاند و سازمان معاهده منع جامع آزمایشهای هستهای نیز وقوع نقض را تأیید نکرده است.
آمریکا در فوریه ۲۰۲۶ (بهمن ۱۴۰۴) نیز مدعی شد چین در ژوئن ۲۰۲۰ (خرداد ۱۳۹۹) در سایت «لوب نور» یک انفجار هستهای آزمایشی انجام داده است؛ ادعایی که پکن رد کرد و آن را بهانهای برای توجیه ازسرگیری آزمایشهای هستهای آمریکا دانست.
روسیه نیز در سال ۲۰۲۳ تصویب خود بر این معاهده را لغو کرد، اما ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، پنجم نوامبر ۲۰۲۵ (۱۴ آبان ۱۴۰۴) اعلام کرد مسکو همچنان به مفاد معاهده پایبند است و قصد خروج از آن را ندارد. پوتین هشدار داد در صورت ازسرگیری آزمایشهای هستهای از سوی آمریکا یا دیگر کشورها، روسیه نیز اقدامات متناسبی انجام خواهد داد.
اکنون، نزدیک به سه دهه پس از امضای معاهده، توافقی که قرار بود پایانی بر آزمایشهای هستهای باشد همچنان اجرایی نشده و با افزایش رقابت میان قدرتهای هستهای، این پرسش بار دیگر مطرح است: چه کشوری سکوت هستهای را خواهد شکست؟
